بازخوانىِ چند حدیث مشهور درباره عاشورا (۱)

از زبان حال تا زبان قالمقتل‏نگاران و روضه‏خوانان، سخنان بسیارى را – در قالب نثر و نظم – به امام حسین(علیه السلام) نسبت داده‏اند که هرگز سند و مدرکى براى آنها نمى‏توان یافت. بعضى از آن سخنان با این که غیر مستند و جعلى‏اند، بسیار مشهور و متداول نیز هستند و از آنجا که مقبولیت عام یافته‏اند، برخى از پژوهشگران و نویسندگان بنام و معاصر نیز آنها را مسلّم الصدور پنداشته، بدون تأمل و تحقیق، در آثار خود به عنوان سخنى از سخنان امام حسین(علیه السلام) آورده‏اند. امروز هم بسیارى از کتابسازان و مؤلفانِ مبلّغ و مبلّغانِ مؤلف پیوسته آنها را در تألیفات و تبلیغات خویش از زبان امام حسین(علیه السلام) مى‏نویسند و در شمارگان فراوانى منتشر مى‏کنند ؛ غافل از آنکه امام حسین(علیه السلام) هرگز آن سخنان را نگفته و به زبان نیاورده است و آن سخنان، هر یک مصداق آشکارى است از آن ضرب‏المثل معروف که مى‏گوید: «ربّ مشهورٍ لا اصل له.»در میان مقتل‏نگارانِ روضه‏خوان و مجالس‏نویسان واعظ، از دیرباز چنین مرسوم بود که داستانها و سخنانى را نخست در مجالسِ روضه‏خوانى براى مردم (عوام‏الناس) مى‏گفتند و سپس همانها را در کتابهاى خود مى‏نوشتند. آنان در آغاز این مجالس، خود نیز تردید داشتند و آن سخنان را تنها براى گریاندن مردم مى‏گفتند، اما با دیدن تأثر شدید شنوندگان، از آن تردید دست شسته، باورشان مى‏شد که امام حسین(علیه السلام) چنان سخنانى گفته و یا چنان حوادثى رخ داده است.به این ترتیب، سخنان بسیارى نخست با عنوان «زبان حال» گفته شده و سپس در کتابهاى مقاتل و مجالس تدوین شده است. همان سخنان ساختگى، با گذشت زمان و پس از آن که پیوسته تکرار شده و شهرت یافته‏اند، از صورتِ «زبان حال» خارج شده و صورتِ «زبان قال» به خود گرفته‏اند.گویندگان و سرایندگانِ این گونه سخنان به تصور اینکه در چنان شرایطى جا داشت امام حسین(علیه السلام) چنان سخنانى بگوید، آنها را گفته و نوشته‏اند.(۱) اما این گفته‏ها با مرور زمان از «شرایط و احوال» گذشته به مقامِ «حوادث و اقوال» رسیده‏اند تا به پشتوانه شهرت و مقبولیت عام، از سخنان امام حسین(علیه السلام) انگاشته شده و روایت و حدیث پنداشته شده‏اند.این گونه سخنانِ حدیث‏گونه ، به ویژه در میان اشعارى که به امام حسین(علیه السلام) نسبت داده مى‏شود فراوان است. دهها بلکه صدها بیت از این گونه اشعار را تنها در کتابى مجهول‏المؤلف به نام «ادب الحسین و حماسته» مى‏توان یافت.(۲) ما در اینجا تنها بعضى از آن سخنان را که بسیار مشهور و معروف‏اند و اکنون نیز برخى از مؤلفان و نویسندگان آنها را از سخنان امام حسین(علیه السلام) مى‏پندارند و از زبان آن حضرت نقل مى‏کنند، برمى‏رسیم ؛ تا چه قبول افتد و چه در نظر آید.
إنّ الحیاه عقیده و جهاداین سخن به عنوان سخنى از سخنان امام حسین(علیه السلام) زبانزد خاص و عام است و به جز اهل تحقیق، همگان آن را از زبان آن حضرت نقل مى‏کنند. استاد مطهرى معتقد است این سخن را سند و مدرکى نیست و از نظر مفهوم و محتوا نمى‏تواند درست باشد.(۳) مرحوم علامه جعفرى(رحمت الله علیه) در شرح نهج‏البلاغه خود نوشته است:… مقدس‏ترین خونهایى که در این خاکدان به زمین ریخته است، خونهاى دفاع‏کنندگان از ایمان به حقایق «حیات معقول» بوده است که مى‏گفت:قِفْ دونَ رأیک فی الحیاهِ مُجاهداًإِنَّ الحیاهَ عَقیده و جِهاد(۴)از این سخن استاد تنها همین قدر فهمیده مى‏شد که این سخن، مصرعى از یک بیت شعر است و حدیث و روایت نیست.چندین سال پیش پژوهشکده باقرالعلوم(علیه السلام) در قم تصمیم گرفت که سخنان امام حسین(علیه السلام) را از کتابهاى معتبر و نیمه معتبر گردآورى کند. این تصمیم به جا و ستودنى بالأخره پس از سالها تلاش، با عنوان «موسوعه کلمات الامام الحسین(علیه السلام)» به بار نشست و چاپ اول آن در سال ۱۳۷۳ش منتشر شد. هنگامى که موسوعه مراحل پایانى و ویرایش را مى‏گذراند، روزى از آقاى محمود شریفى که مسئولیت گروه حدیث را در پژوهشکده به عهده داشت و موسوعه تحت نظر ایشان تهیه مى‏شد، از این سخن مورد بحث پرسیده شد که آیا آنها سند و مدرکى براى این سخن یافته‏اند یا نه. ایشان جواب داد که ما آن را در جایى ندیدیم و در کتابى که بتوان نام برد نیافتیم ؛ مثل اینکه این سخن نباید حدیث باشد و پرسید: مگر شما آن را در جایى دیده‏اید؟ در پاسخ گفته شد: از شرح نهج‏البلاغه استاد جعفرى چنین فهمیده مى‏شود که این سخن باید شعر باشد. بالأخره ایشان هم همان سخن استاد جعفرى را در مقدمه موسوعه آوردند.اما باز این تردید وجود داشت که این سخن یا حدیث در جایى و در کتابى یا مدرکى ثبت و ضبط شده باشد ؛ چرا که «نیافتن، دلیل بر نبودن نیست.» سرانجام، یکى از پژوهشگران معاصر با انتشار مقاله‏اى پرده از راز این معماى چندین ساله ما برداشت و ثابت کرد که این سخن روایت یا حدیث نیست و از امام حسین(علیه السلام) نقل نشده است، بلکه یکى از شعراى معاصر مصرى، یعنى احمد شوقى، آن را سروده است.(۵)ان کان دین محمد(صلی الله علیه واله)…این سخن نیز سالهاى سال ذهن ما را به خود مشغول ساخته بود و به هر جا که احتمال مى‏رفت سندى بر این سخن ارائه شده باشد سر مى‏زدیم. به هر کسى مى‏رسیدیم با اندک مناسبتى سراغ مدرک یا سند این سخن را مى‏گرفتیم ؛ همه یا اظهار بى‏اطلاعى مى‏کردند و یا به کتابهایى که در عرض این بیست، سى‏سال نوشته شده‏اند ارجاع مى‏دادند. البته پس از مراجعه معلوم مى‏شد همه آنان که این سخن را نوشته‏اند، سند یا مرجع و مأخذ سخن خود را ذکر نکرده‏اند، بلکه فقط با اتکا به شهرت و آوازه‏اى که این سخن دارد، آن را با عنوان یکى از سخنان امام حسین(علیه السلام) در آثار خود آورده‏اند! بعضى از نویسندگان هم که اهل تحقیق و دقت بودند، هنگام نقل این سخن بعضى از عبارتها را به کار برده بودند که دو پهلو مى‏نمود و پس از اندکى تأملْ حکایت از نوعى تردید و تشکیک نویسنده مى‏کرد.(۶)سرانجام روزى هنگام تحقیق درباره شعراى کربلا، وقتى که مى‏خواستیم براى تکمیل و تألیف «سیماى کربلا، حریم حُرّیّت»، فصلى را درباره شاعران برخاسته از شهر کربلا ترتیب دهیم، به شاعرى به نام شیخ محسن ابوالحبّ حویزى برخوردیم که از شعرا و خطباى کربلا بود و در سالهاى ۱۲۳۵ – ۱۳۰۵ق زندگى مى‏کرد. همان وقت پى بردیم که سخن مورد بحث، بیتى از یک قطعه از اشعار اوست‏(7) و همان جا نوشتیم:شیخ محسن هویزى حائرى، معروف به «ابوالحبّ حویزى»، از خطباى بنام حسینى و از شاعران شیعه، داراى دیوان شعرى به نام «الحائریات» است. در فضل و کرامت این شاعر همین بس که بیتى از یک قصیده غرّاى او، چنان شهرت شگفت‏انگیزى پیدا کرد که در همه جا و در بیشتر نوشته‏ها به نام امام حسین(علیه السلام) و به عنوان حدیث و روایتى از سخنان سیّد الشهدا(علیه السلام) نقل و ثبت مى‏شود ؛ یعنى چنان زبان حالى در حق ابوالاحرار(علیه السلام) گفته است که به جاى زبان قال و حدیث مسلّم نشسته است ؛ آنجا که مى‏گوید:اَعْطَیْتُ رَبِّى مُوْثِقاً لا یَنْتَهِىإلاّ بقتْلى فَاصْعُدى وَذَرینىإنْ کانَ دینُ مُحَمَّدٍ لَمْ یَسْتَقِمْإلاّ بِقَتْلى یا سُیُوفُ خُذِینى(۸)درباره اشعار عاشورایى ابوالحب هویزى‏(9) دو نکته دیگر نیز گفتنى است. نخست اینکه یکى دیگر از اشعار وى که از قضا آن هم بسیار معروف و متداول است، گاهى به نوه‏اش یعنى پسر پسرش که وى نیز شاعر بود و از خطبا و شعراى کربلایى و عاشورایى خوانده مى‏شود، نسبت داده شده و شعر پدر بزرگ، به اشتباه در دیوان شعر فرزند زاده‏اش ثبت شده است.(۱۰) سرچشمه این اشتباه از آنجا است که نام هر دو محسن و شهرت هر دو به شعرهاى عاشورایى است و هر دو در کُنیه و نسبت یکسان یعنى ابوالحب هویزى هستند و در تاریخ نیز به نوعى اشتراک ارقام دارند ؛ چرا که تاریخ تولد این یکى درست همان تاریخ وفات آن یکى (۱۳۰۵ق) است.شعر مورد بحث چنین است:الله اکبر ماذا الحادث الجللُفقد تزلزل سهل‏الارض و الجبلما هذه الزفرات الصاعدات اسىکانّها شعل یرى بها شعلکأنّ نفحه صدرالحشر قد فجئتفالنّاس سُکرى و لا سکر و لا شملو انّ عاشورا لو عمّ الهلال بهکانّما هو من شؤم به زحلقامت قیامت اهل البیت و انکسرتسفن النجاه و فیها العلم و العملجلّ الإله فلیس الحزن بالغهلکنّ قلباً حواه حزنه جللُ…نکته دیگر اینکه این شعر ابوالحب هویزى که تنها چند بیت از آن برگزیده شد، به نام سید بحرالعلوم (قدس سره) نیز نوشته شده و در ایران همه جا به نام سید شهرت یافته است. و از زبان او خوانده مى‏شود. گویا این اشتباه هم از آنجا ناشى شده است که مرحوم سید بحرالعلوم چند بیت از اشعار ابوالحب را اقتباس کرده و به صورت تضمین در اول منظومه معروف خود آورده بود و فاضل بسطامى نیز که دو شرح بر دوازده بند سید بحرالعلوم، با نامهاىِ «لؤلؤ البحرین» و «سفینه النجاه در شرح قصیده سید سادات» نوشته بود، متوجه این تضمین نشده و در نتیجه همه اشعار را به نام سید شرح کرده و منتشر ساخته است و دیگران نیز از وى پیروى کرده و همه شعرها را به نام سید شهرت داده‏اند.به هر حال شعرهاى مورد بحث از دیرباز در ایوان بالاسر امام حسین(علیه السلام) در کربلا به نام شیخ ابوالحب هویزى ثبت و ضبط شده است و نه مى‏تواند از سید بحرالعلوم باشد ؛ زیرا که شعرها با سبک دیگر اشعار ابوالحب هویزى کاملاً همگون است و نه مى‏تواند از ابوالحب دوم (نوه شاعر) باشد ؛ چرا که پیش از تولد وى در ایوان بالاسر ثبت بوده است.(۱۱)اسقونى شربه من المأپیش‏ترها هرگاه که این سخن را از زبان روضه‏خوانانى که براى گریاندن مردم حاضرند هر روضه بى‏اساس را بخوانند مى‏شنیدیم، به سختى ناراحت مى‏شدیم و با خود مى‏گفتیم آخر چگونه امکان دارد که امام حسین(علیه السلام)، ابوالاحرار و سرور آزادگان، چنین سخن ذلت‏بارى را در برابر دشمن به زبان آورد و با خوارى و ذلت، زبان به التماس گشاید و از مردمان پستى که کمر به قتل او بسته بودند خواهش کند که بیایید به خاطر جدم رسول خدا(صلی الله علیه واله) جُرعه‏اى آب به من دهید!شهید عزیزى که شعارش «هیهات من الذلّه» ، و سخنش «موت فی عزٍّ ، خیر مِن حَیاهٍ فی ذلّ» بود و مى‏فرمود:الموت اولى من رکوب العاروالعار اولى من دخول النارمرا عار آید از این زندگىکه سالار باشم کنم بندگىتن مُرده و گریه دوستانبه از زنده و خنده دشمنانچگونه مى‏تواند تن به این ذلت دهد و از دشمنانى جانىِ خود با التماس آب بخواهد؟ شگفت‏آورتر از همه اینکه عده‏اى در توجیه این روایت جعلى مى‏گویند: امام(علیه السلام) با این سخنان مى‏خواست اتمام حجت بکند! اما معلوم نیست در کجاى این سخن دلیل یا حجت و برهانى نهفته است.اصولاً جاى تأویل و توجیه زمانى است که روایتى سند داشته باشد. اما هنگامى که سخنى از هرگونه سند و مدرکى محروم باشد و محتوا و مفهومى کاملاً توهین‏آمیز و ذلت‏بار داشته باشد، دیگر جاى هیچ‏گونه تأویل و توجیهى نیست.سخن مورد بحث در کتابهاى قابل اعتماد، و حتى در کتابهاى نیمه معتبر، نیامده و فقط در کتابهاى انگشت‏شمارى که آکنده از تحریفات عاشورا و پر از اکاذیب است دیده شده است.همان متن ساختگى نیز خود، بهترین گواه بر جعلى بودن این سخن است. جعل کنندگان این سخن آن را چنین ساخته و پرداخته‏اند:… سپس حسین(علیه السلام) رو به عمر بن سعد کرد و گفت: یکى از سه چیز را از من بپذیرید!عمر سعد گفت: آن سه چیز چیست؟امام (علیه السلام) فرمود: بگذارید به حرم جدم رسول خدا، مدینه، برگردم!عمر سعد گفت: من نمى‏توانم این اجازه را به تو بدهم.امام(علیه السلام) فرمود: جرعه‏اى آب به من بنوشانید که جگرم از تشنگى سوخت!عمر سعد گفت: این دومى هم شدنى نیست.(۱۲)امام (علیه السلام) فرمود: اگر چاره‏اى جز جنگیدن با من ندارید، پس لااقل تن به تن به جنگ من آیید!عمر سعد گفت: اشکال ندارد ؛ این سومى را به تو اجازه مى‏دهیم!!!انصاف را که بهترین دلیل برساختگى بودن این خبر، همین متن است که خواندید و خود با صد زبان فریاد مى‏کشد که من ساختگى و جعلى هستم. این خبر به اخبار مشابهى که بنى‏امیه ساخته‏اند مى‏ماند و خلاصه سخن اینکه این تحریف، از روى تحریف دیگرى عکس‏بردارى شده و تحریف اندر تحریف است.علاوه بر این، انگیزه‏اى دیگر نیز در ساختن این خبر مى‏تواند دخیل باشد و آن انگیزه همانا تدارک مقدمات براى هرچه بیشتر گریاندن مردم است ؛ چرا که بیشتر روضه‏خوانان و مداحان همواره در پى اخبارى از این دست هستند تا به هر قیمتى اشک مردم را درآورند ؛ اگرچه به بهاى ذلیل نشان دادن امام حسین(علیه السلام) و توهین به ساحت مقدس سیّد الشهدأ(علیه السلام) باشد. همین است که مى‏بینیم این خبر فقط از کتابهایى سر برآورده است که همه چیز حتى اصول مسلّم عقیدتى و مذهبى در آنها مرعوب و مغلوب اصل گریه بوده است.در این قبیل کتابها که همه چیز در آن برمدار گریه و گریه‏آور بودن مى‏چرخد، از این گونه اخبار ساختگى و ذلت‏بار بسیار مى‏توان یافت. در یکى دیگر از این اخبار چنین آمده است:در آن هنگام که حسین(علیه السلام) روز عاشورا در میان میدان جنگ ایستاده بود و از دشمنانش جُرعه‏اى آب مى‏خواست و فریاد مى‏کشید: هَل مِن راحمٍ یرحم آل الرسول المختار، هل من… هل من … هل من… ، شمر جلو آمد و داد زد: تو کجایى یا حسین! امام (علیه السلام) فرمود: همین جا هستم.شمر گفت: آیا تو از ما جُرعه‏اى آب طلب مى‏کنى؟ نه، این مطلب محال است که برآورده شود و….(۱۳)در دنباله خبر مطالبى آمده است که ما از ترجمه آن معذوریم. همین قدر هست که باید گفت: «قلم اینجا رسید و سر بشکست». به هر حال، استاد مرتضى مطهرى در این باره سخنى دارد که بسیار مفید است.استاد مى‏گوید:این قدر تشنگى ابا عبدالله(علیه السلام) زیاد بود که وقتى به آسمان نگاه مى‏کرد بالاى سرش را درست نمى‏دید. اینها شوخى نیست. ولى من هرچه در مقاتل گشتم (آن مقدارى که مى‏توانستم بگردم) تا این جمله معروفى را که مى‏گویند ابا عبدالله به مردم گفت: اسقونى شربه من المأ، یک جرعه آب به من بدهید، ببینم، ندیدم. حسین(علیه السلام) کسى نبود که از آن مردم چنین چیزى طلب بکند. فقط یک‏جا دارد که حضرت درحالى‏که داشت حمله مى‏کرد و هو یطلب المأ. قرائن نشان مى‏دهد که مقصود این است: درحالى‏که داشت به طرف شریعه فرات مى‏رفت (در جستجوى آب بود که از شریعه بردارد) نه اینکه از مردم طلب آب مى‏کرد.(۱۴)دریغ از اندکى اندیشه!در میان تحریفات عاشورا به تحریفى برخوردیم که تکان دهنده و بسیار اهانت‏آمیز بود. و مى‏توان گفت که حتى اندکى اندیشه در نویسندگان و انتشار دهندگان این تحریف نبوده است.برخى نوشته‏اند: هنگامى که شمر بر سینه امام حسین(علیه السلام) نشسته بود و مى‏خواست سر حضرت را از بدنش جدا کند، به او گفت:ایا شمر خاف الله واحفظ قرابتىمن الجدّ منسوباً إلى القائم المهدىایا شمر تقتلنى و حیدره ابىو جدّى رسول الله اکرم مهتدىو فاطمه امّى و الزکى ابن والدىو عمّى هو الطیّار فی جنه الخلدىشاعر یا بهتر بگوییم جاعل این اشعار، پس از آنکه در دنباله شعر از بانوان حریم حسینى (زینب، ام کلثوم، سکینه و رقیه) نام مى‏برد، به سراغ امام زین‏العابدین(علیه السلام) مى‏رود و با جسارت و گستاخى از زبان امام حسین(علیه السلام) به شمر بن ذى‏الجوشن مى‏گوید:ایا شمر ارحم ذالعلیل و بعدهحریماً بلا کفل یلى امرهم بعدى(۱۵)مراد این است که امام حسین(علیه السلام) در واپسین لحظات عمر و در آن شرایط سخت، با زبان شعر به شمر مى‏گفت: «اى شمر، بر آن بیمار علیل که در خیمه‏هاست و بر خانواده بدون کفیل من که او باید سرپرستى آنها را به دست گیرد، رحم کن و با آنها مهربان باش!».باید گفت جعل کننده این شعر، تنها در همین بیت اخیر، چندین توهین در حق حضرت سیدالشهدا(علیه السلام) روا داشته است:۱ . با وجود امام سجاد(علیه السلام) حریم و خانواده امام حسین(علیه السلام) را بى‏سرپرست و بدون کفیل خوانده است.۲ . از زبان امام حسین(علیه السلام) به حضرت سجاد(علیه السلام) لقب علیل و بیمار داده است.(۱۶)۳ . امام سجاد(علیه السلام) و اهل بیت امام حسین(علیه السلام) را از طرف امام حسین(علیه السلام) و از زبان آن حضرت، به شمر سپرده است!
پی نوشت :
۱٫ اصطلاح «زبان حال» که امروزه نیز در میان مقتل‏خوانان و مداحان، متداول است، حاکى از همین معنا است.۲٫ این کتاب را انتشارات اسلامى وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیّه قم! منتشر و چندین بار تجدید چاپ کرده است! سخن بالا درباره کتابى هم که با نام «دیوان الامام الحسین(علیه السلام)» منتشر شده است صدق مى‏کند. آشفتگى هر دو کتاب بر پژوهشگران معارف اسلامى پوشیده نیست.۳٫ انسان کامل، مرتضى مطهرى، ص ۱۳۰ – ۱۳۱ ؛ ۲۴۰ – ۲۴۴ .۴٫ ترجمه و تفسیر نهج‏البلاغه، محمدتقى جعفرى، ج ۸ ، ص ۱۱۸ ، چاپ اول، ۱۳۶۰ ش .۵٫ چکیده مقالات کنگره بین‏المللى امام خمینى و فرهنگ عاشورا، ص ۱۵۲ ، چاپ اول.۶٫ ر.ک: امام در عینیّت جامعه، محمدرضا حکیمى، ص ۹۵ ؛ چاپ هفتم، دفتر نشر فرهنگ اسلامى، ۱۳۶۷ ش .۷٫ تراث کربلا، سلمان هادى طعمه، ص ۵۳٫۸٫ سیماى کربلا، ص ۲۱۶ – ۲۱۷، چاپ دوم، به نقل از تراث کربلا، ص ۱۵۵ – ۱۵۶، چاپ جدید.۹٫ منسوب به هویزه ؛ همان شهرى که در هنگامه‏هاى هشت سال دفاع مقدس نامش بر سر زبانها بود. شاعر ما از آنجا که نیاکانش از هویزه به کربلا کوچیده بودند، هویزى نام گرفته است. این کلمه در عربى، «حویزى» نوشته مى‏شود.۱۰٫ دیوان ابى الحبّ، ص ۱۶۱، قم، انتشارات الرّضى، چاپ اول، ۱۳۷۱ ش.۱۱٫ سیماى کربلا، ص ۲۱۷٫۱۲٫ المنتخب للطریحى، ص ۴۳۹ ؛ اسرار الشهاده، دربندى، ص ۴۰۹ ؛ جواهرالکلام فی سوانح‏الایام، ج ۱، ص ۳۸۲٫۱۳٫ المنتخب للطریحى، ص ۳۷۹٫۱۴٫ حماسه حسینى، ج‏2، ص ۲۱۸٫۱۵٫ اسرار الشهاده، ص ۴۲۶ ؛ ادب الحسین و حماسته، ص ۴۶٫۱۶٫ بعید هم نیست که علت اشتهار حضرت سید ساجدین على بن الحسین(علیه السلام)، با نام «امام بیمار»، همین شعر منسوب به امام حسین(علیه السلام) بوده باشد.