با امام كاظم(علیه السلام) در سايه قرآن

آداب تلاوت1 صدای زیبا و حزن آورعالم بزرگوار شیخ مفید(ره) می‌نویسد: طبق ادله گذشته،آن حضرت دانشمندترین مردم زمانه بود و بیش از همه حافظ کتاب الهی وخوش‌صداترین آنان در قرائت قرآن بود. هنگام قرائت، آهسته و حزن‌آور می‌خواند ومی‌گریست و شنوندگان هم گریه می‌کردند، اهل مدینه او را «زين المجتهدين‏»می‌نامیدند. (1)در روایتی دیگر آمده است:(و کانت قراته حزنا) یعنی قرائت آن‌حضرت حزن‌آوربود. (2) به ابرهه مسیحی فرمود: «با کتاب خودت چقدر آشنایی؟ پاسخ‌داد: به متن و تاویل آن آگاهم، هشام می‌گوید: حضرت کاظم(ع) شروع کرد به قرائت‌انجیل، آنگاه ابرهه گفت: «حضرت مسيح اين‏چنين مى‏خوانند و جز او هيچ كسى چنين‏نخوانده است و از پنجاه سال پيش تا كنون در جستجوى چنين شخصيتى بودم‏» و دراین هنگام، ابرهه به دست امام مسلمان شد. (3)2 ترتیلیعنی حروف کاملا ادا وبیان و وقوف رعایت گردد.حضرت کاظم(ع) می‌فرماید: از پیامبر اکرم در باره معنای «و رتل القرآن‏ترتيلا» (4) پرسیدند، در پاسخ فرمود:بینه تبیانا و لا تنثره نثر الرهل و لا تهذه هذالشعر، قفوا عند عجائبه و حرکوابه القلوب و لا یکون هم احدکم آخر السوره. (5)یعنی قرآن را واضح و کاملا روشن‌بیان کن و حروفش را مانند رمل و شن‌هایی که باد یکباره می‌پاشد بر روی هم نریزو آن را مانند شعرخوانی پشت‌سر هم و با شتاب مخوان; نزد شگفتی‌های قرآن‌بایستید و دل‌ها را با آن تکان دهید و همت و نظر شما رسیدن به آخر سوره‌نباشد، یعنی به کیفیت‌بپردازید نه به کمیت. (6)3 ارج نهادن به حاملان قرآنآن حضرت در حدیثی از جد بزرگوارش نقل می‌فرماید: خدای تعالی بخشنده است و جودرا دوست دارد و کارهای عالی را دوست می‌دارد و از کارهای پست ناخرسند است وواقعا از احترام به جلال الهی بزرگداشت‌سه گروه است:الف) ریش سفید مسلمان،ب) امام عادل،ج) آن کسی که حامل و تسلیم قرآن کریم است‌به گونه‌ای که نه اهل غلو است ونه از بار تکالیفش شانه خالی می‌کند. (7)4 اهدای ثواب قرائت‌به معصومان(ع)علی بن‌مغیره به امام کاظم(ع) می‌گوید:پدرم از جد شما پرسید آیا رواست‌شبی یک ختم قرآن بخوانم؟جد شما فرمود: هر شب. دوباره پرسید: آیا در ماه رمضان هم؟ جد شما فرمود: درماه رمضان نیز، جدم عرض کرد: بلی هر چه توانستم.و برنامه پدرم این بود که در ماه رمضان چهل بار قرآن را ختم می‌کرد; و من نیزپس از پدر قرآن می‌خوانم بیشتر و گاهی کمتر از پدرم، کم و زیادیش بستگی داشت‌به اندازه فرصت و فراغت و یا کار و سرگرمی و نشاط و بیماریم و هنگام عیدفطر، قرآن‌هایی که خوانده بودم، یک ختمش را برای رسول اکرم(ص) یکی برای‌علی(ع)، یکی برای فاطمه(ع) و همچنین برای هر کدام از امامان تا به شما رسیدو یکی هم برای شما قرار می‌دادم، از هنگامی که خدا این بینش و حال را به من‌عنایت کرده است و در سلک پیروان شما قرار گرفته‌ام.حال آیا برای خودم نیز پاداشی هست؟ حضرت فرمود: پاداش تو آن است که در قیامت‌با آن‌ها هستی، گفتم الله‌اکبر، آیا چنین اجری دارم؟ حضرت سه بار فرمود:بلی. (8)شیعه و قرائت قرآنحضرت کاظم به مردی فرمود: آیا دوست داری در دنیا بمانی؟ پاسخ داد:بلی، پرسید: برای چه؟ گفت: به خاطر قرائت قل هو الله احد، آنگاه حضرت ساکت‌شد و پس از زمانی گفت: ای حفص! هرکس از دوستان و شیعیان ما بمیرد و قرآن راخوب نداند، در عالم برزخ آموزش داده می‌شود تا خدا به واسطه آن درجه و مقامش‌را بالا ببرد زیرا درجات بهشت‌به قدر آیه‌های قرآن کریم است: به قاری گفته‌می‌شود: بخوان و ترقی کن پس او می‌خواند و ترقی می‌کند. حفص گوید:در عمرم ندیدم کسی را که از امام کاظم (ع) بیشتر خدا ترس و به رحمت‌حق‌امیدوارباشد و قرآن خواندنش همراه با حزن بود و گویا هنگام قرائت‌به شخصی‌خطاب می‌کند. (9)پرهیز از بحث‌های بی‌فایدههمچنانکه امروزه، پرداختن به طرح و حل بسیاری از معماهای قرآنی، وقت‌گیر،کم‌فایده و مایه غفلت از اهداف اصلی قرآن کریم است، در گذشته نیز مباحثی‌چون مخلوق بودن یا قدیم بودن قرآن، به صورت مشکلی جنجالی درآمده بود ومایه درگیری و خونریزی‌ها و اتلاف وقت و… می‌شد. هنگامی که در این باره ازامام کاظم(ع) نظرخواهی و گفته شد مردم در این باره اختلاف دارند برخی‌قرآن را مخلوق می‌دانند و بعضی غیر مخلوق; فرمود: من آنچه را آنان می‌گویند، نمی‌گویم ولی می‌گویم: «انه كلام الله‏» قرآن سخن خداست. (10)این روش و منش‌باید سرمشق امروز و همیشه ما باشد، که از مباحث نظری بی‌فایده و مشکل‌آفرین‌بپرهیزیم.عنایت‌به تفسیر قرآنبه جاست که قاری به معنی و تفسیر هم توجه نماید، در سخنان امام کاظم(ع)مواردی از تفسیر آیات بیان شده مثلا «توبه نصوح‏» در آیه«يا ايها الذين آمنوا توبوا الى الله توبه نصوحا» (11) را چنین تفسیرمی‌فرماید: بنده به درگاه خدا توبه می‌کند و دیگر برنمی‌گردد و توبه نمی‌شکند وبراستی که محبوب‌ترین بندگان خدا در پیشگاه حق، فریب خوردگان‌توبه‌کننده‌اند. (12)تفسیر واژه‌های مشکلدر تفسیر «الذين هم عن صلاتهم ساهون‏» (13) سهو در نماز را تضییع‌نماز می‌داند. (14) و یا در تفسیر «الله الصمد» (15) می‌فرماید: «الصمد الذى‏لا جوف له‏» (16) یعنی صمد کسی است که توخالی نیست; بدیهی است که اجسام همه‌توخالی و دارای هسته مرکزی و پروتون هستند، و طبق این تفسیر صمد یعنی غیرمادی و غیر جسم.بیان مصداق و مورد آیه‌شان نزول و یا روشن‌ترین مصداق‌های برخی آیات، در سخنان امام بیان شده است مثل مصداق «ماء معين‏» که منظور از آن غیبت‌حضرت مهدی امام زمان(ع)است. در این آیه از انسان سؤال شده: «قل ارءيتم ان اصبح ماوكم غورا فمن‏ياتيكم بماء معين‏» (17) یعنی بگو: به من خبر دهید، اگر آب شما فرو رود،چه کسی آب روان برایتان خواهد آورد؟و در توضیح «فجار» در آیه: «كلا ان كتاب الفجار لفى سجين‏» (18) می‌فرماید:بدکاران و فاجران کسانی هستند که در حق ائمه (علیهم السلام) نافرمانی و برآنان قلدری کردند. (19) گفتنی است که بیش‌ترین تفسیرهای آن بزرگوار در شرح‌آیه‌هایی است که در اثبات امامت و رهبری و یا بیزاری و مذمت منحرفان از امامت‌نازل شده است.در معرفی مهم‌ترین مصداق منافقان، کسانی را نشان می‌دهد که به ولایت‌حضرت‌علی(ع) ایمان نمی‌آوردند، قرآن کریم می‌فرماید:«هنگامی که منافقان نزد تو آیند می‌گویند:«ما شهادت مى‏دهيم كه يقينا تو رسول خدايى‏» خداوند مى‏داند كه تو رسول اوهستى، ولى خداوند شهادت مى‏دهد كه منافقان دروغگو هستند…» (20)این به خاطرآن است که نخست ایمان آوردند سپس کافر شدند از این‌رو بر دل‌های آنان مهرنهاده شده و حقیقت را درک نمی‌کنند. امام(ع) می‌فرماید: منظور منافقانی است که‌نخست ایمان آوردند به رسالت پیامبر(ص) و سپس به لایت‌حضرت علی(ع) وصی آن‌حضرت کفر ورزیدند.ثواب تلاوتدر سخنان امام(ع) ثواب و آثار تلاوت بسیاری‌از آیه‌ها و سوره‌ها بیان شده که نمونه‌هایی را مرور می‌کنیم:1 هرگاه از چیزی ترسیدی صد آیه از هر جای قرآن که خواستی، بخوان، آنگاه‌سه بار بگو: اللهم اکشف عنی البلاء. (21)2 امام کاظم(ع): نسیم رحمت الهی در هر روز جمعه هزار بار می‌وزد، و به هربنده‌ای هر چه خدا بخواهد می‌دهد پس هر که بعد از عصر جمعه صد بار سوره قدر رابخواند خداوند آن هزار رحمت و همانند آن را به او می‌بخشد. (22)
 
پى‏نوشت‏ها:
1 ارشاد مفيد، ص 235; بحارالانوار، ج 48، ص 102.2 كافى، ج 2، ص‏606، به نقل از مسند الامام الكاظم(ع)، ج 2، ص 11.3 بحارالانوار، ج 48، ص 104.4 سوره مزمل، آيه 4.5 بحارالانوار، ج‏76، ص‏63; مسند الامام الكاظم(ع)، ج 2، ص 44.6 مسند الامام الكاظم(ع)، ص 44، نقل از بحارالانوار، ج 92، ص 215.7 بحارالانوار، ج 92، ص 184.8 كافى، ج 2، ص 418; مسند الامام الكاظم(ع)، ج 2، ص 98.9 همان، ص‏606; نقل از مسند الامام الكاظم(ع)، ص 11.10 توحيد صدوق، ص 224; مسند الامام الكاظم(ع)، ج 2، ص‏7.11 سوره تحريم، آيه‏77.12 تفسير نورالثقلين، ج 5، ص 374; مسند الامام الكاظم(ع)، ج 2، ص 42، بااندكى تفاوت.13 سوره ماعون.14 مسند الامام الكاظم(ع)، ج 2، ص‏47.15 سوره توحيد.16 مسند الامام الكاظم(ع)، ج 2، ص 48.17 سوره ملك، آيه 30.18 سوره مطففين، آيه 8.19 مناقب ابن شهرآشوب، ج 2، ص 352، نقل از مسند الامام الكاظم(ع)، ج 2، ص‏46.20 سوره منافقون، آيه‏3 1.21 مناقب ابن شهرآشوب، ج 1، ص‏559، نقل از مسند الامام الكاظم(ع)، ص 41.22 ثواب الاعمال، ص‏157، نقل از مسند الامام الكاظم(ع)، ج 2، ص 11.23 امالى صدوق، ص 361، نقل از مسند الامام الكاظم(ع)، ج 2، ص‏9.