بدعت چیست و بدعت گذار کیست؟

معنای لغوی بدعت”بدعت‏” در لغت‏به معنى کار نو و بى سابقه ‏اى است که بیانگر نوعى حسن وکمال در فاعل مى ‏باشد، چنانکه یکى از صفات خداوند “بدیع‏” است:‹بدیع السموات‏ و الارض›› (بقره/۱۱۷). مفهوم اصطلاحى بدعت نیز آن است که انسان چیزى را که جزو شریعت نیست، به آن نسبت دهد، و کوتاهترین عبارت براى تعریف اصطلاح بدعت آن است که بگوییم: ادخال ما لیس من الدین فی الدین.بدعت گذارى در دین از گناهان کبیره بوده و در حرمت آن هیچ تردیدى نیست. پیامبر اکرم صلى الله علیه و آله و سلم فرمود:کل محدثه بدعه و کل بدعه ضلاله، و کل ضلاله فی النار” (۱) نکته مهم در مسئله بدعت، تنها این است که مفهوم بدعت‏ به صورتى جامع و مانع تعریف و تبیین شود تا بدعت از غیر آن تمیز داده شود در این زمینه، براى درک حقیقت‏ بدعت، بایستى به دو مطلب توجه نمود:۱. بدعت، نوعى تصرف در دین، از طریق افزودن یا کاستن شریعت است.بنابر این، آنجا که نوآورى ربطى به دین و شریعت نداشته ، بلکه به عنوان یک مسئله عرفى و عادى انجام گیرد، بدعت نخواهد بود(هرچند مشروع بودن آن مشروط به این است که ابداع و ابتکار مزبور در شرع محرم و ممنوع نباشد). فى‏ المثل، بشر از نظر مسکن و پوشاک و دیگر وسایل زندگى همواره دست‏به نوآوری هایى مى‏ زند و بویژه در عصر ما بسیارى از روشها و ابزارهاى معمول زندگى دگرگون شده و براى نمونه انواع ورزشها و تفریحات جدید پدید آمده است . بدیهى است همه اینها یک نوع بدعت (به معنى نوآورى) بوده، ولى ارتباط به بدعت در شرع ندارد. تنها، چنانکه گفتیم، حلال بودن آنها و استفاده از آنها مشروط به این است که مخالف با احکام و موازین شرع نباشند. مثلا، اختلاط زن و مرد بدون حجاب در مجالس و محافل، که از ارمغانهاى فاسد غرب مى‏ باشد، حرام است ولى بدعت نیست، زیرا کسانى که در این محافل شرکت مى‏ کنند، این کار را به عنوان یک عمل مشروع که اسلام بر آن صحه نهاده انجام نمى‏دهند، بلکه احیانا با اعتقاد به اینکه امرى مخالف شرع است، روى عدم مبالات تن به این کار مى ‏دهند. لذا گاه تنبه یافته و تصمیم جدى مى‏گیرند که دیگر در آنها شرکت نورزند.براى توضیحات فوق، چنانچه ملتى روز یا روزهایى را براى خود موسم شادى و گردهمایى معین کنند، اما نه به این قصد که شرع چنین دستورى داده است، چنین کارى بدعت نیست، هرچند بایستى حلیت وحرمت آن از جهات دیگر مورد بحث و بررسى قرار گیرد.از اینجا روشن مى ‏شود که بسیارى از نوآوریهاى بشرى در زمینه هنر، ورزش، صنعت وغیره از قلمرو بدعت اصطلاحى بیرون بوده، و آنچه درباره آنها مطرح است مسئله حلال و حرام بودن آنها از جهات دیگر است که خود ملاک و مقیاس خاص خویش را دارد.۲.اساس بدعتاساس بدعت در شرع به این نکته باز مى‏گردد که چیزى را به عنوان یک امر شرعى که دین به آن فرمان داده به کار برند ، در حالیکه براى مشروعیتت آن، اصل یا ضابطه‏اى در شرع وجود نداشته باشد; ولى هرگاه کارى را که انسان به عنوان یک عمل دینى انجام مى ‏دهد، دلیل شرعى‏یى(به صورت خاص، یا کلى و عام) بر مشروعیت آن وجود داشته باشد، آن عمل بدعت نخواهد بود. ازینروست که علامه مجلسى، عالم بزرگ شیعى، مى‏گوید:” البدعه فی الشرع ما حدث بعد الرسول[بما انه من الدین] و لم یکن فیه نص على الخصوص ولا یکون داخلا فی بعض العمومات‏”. (2) : بدعت در شرع، چیزى است که پس از رسول گرامى حادث شده و دلیل شرعى خاص یا عامى نیز بر جواز آن در کار نباشد.ابن حجر عسقلانى، دانشمند مشهور اهل سنت، نیز مى‏گوید:” البدعه ما احدث و لیس له اصل فی الشرع، و ما کان له اصل یدل علیه الشرع فلیس ببدعه‏” (3) : بدعت چیزى است که (پس از پیامبر) پدید آمده باشد، دلیلى حاکى از جواز آن در شریعت‏ یافت نشود; و آن چیزى که اصل و ریشه‏اى در دین دارد، بدعت نخواهد بود.آرى، هرگاه عملى را که به شرع نسبت مى‏دهیم مستند به دلیلى خاص یا ضابطه‏اى کلى در شرع باشد، مسلما بدعت نخواهد بود. صورت نخست (وجود دلیل خاص) نیاز به بیان ندارد. مهم توضیح قسمت دوم است، زیرا چه بسا ممکن است‏یک عمل ظاهرا حالت نوآورى داشته و در تاریخ اسلام بى‏سابقه باشد ولى معنا تحت ضابطه‏اى قرار گیرد که شرع اسلام آن را به صورت کلى پذیرفته است. به عنوان نمونه، مى‏توان از سرباز گیرى عمومى یاد کرد که امروزه در نوع کشورها اجرا مى‏شود. دعوت جوانان به خدمت زیر پرچم به عنوان وظیفه دینى، هرچند حالت نوآورى دارد، ولى چون یک اصل و قاعده دینى پشتیبان آن است‏بدعت نخواهد بود. زیرا قرآن مى‏فرماید:‹‹و اعدوا لهم مااستطعتم من قوه›› (انفال/۶۰). بدیهى است‏بر اثر تحولات جهانى، آموزش عمومى رزمى براى جوانان موجب آمادگى بیشتر در مقابل دشمن مترصد و گوش بزنگ است و عمل به روح آیه شریفه، در عصر ما، مقتضى همین امر است.از بیان فوق، بسیارى از شبهات واهى که بر دست و پاى برخى از افراد پیچیده است‏حل مى‏شود. براى نمونه، انبوه مسلمانان جهان روز میلاد پیامبر اکرم صلى الله علیه و آله و سلم را جشن مى‏گیرند و گروهى این امر را بدعت مى‏نامند! در حالیکه ، طبق آنچه گفتیم، هرگز ملاک دعت‏بر آن صادق نیست. زیرا به فرض هم که این نوع تکریم و اظهار محبت، در شرع وارد نشده باشد،ولى اظهار محبت‏به پیامبر گرامى اسلام وخاندان او – سلام الله علیهم اجمعین – یکى از اصول مسلم اسلام است که این‏گونه جشنها و احتفالات مذهبى جلوه و مظهرى از آن اصل کلى است. پیامبر گرامى صلى الله علیه و آله و سلم فرمود:”لا یؤمن احدکم حتى اکون احب الیه من ماله و اهله و الناس اجمعین‏” (4) : هیچکدام از شما مؤمن نخواهد بود، مگر آنکه من نزد او از فرزندان وى و تمامى مردم، محبوبتر باشم.ناگفته پیداست کسانى که در موالید پیامبر اکرم صلى الله علیه و آله و سلم و اهل بیت او علیهم السلام اظهار شادمانى کرده و بدین منظور مجالسى تشکیل مى‏دهند، هدفشان این نیست که برگزارى جشن در این ایام، منصوص بوده و دستور برگزارى جشن عینا به صورت خاص امروزى، در شرع وارد شده است; بلکه اعتقاد آنان این است که اظهار محبت‏به رسول گرامى و اهل بیت او یک اصل کلى است که در کتاب و سنت‏با تعابیر گوناگون بر آن تکیه شده است.قرآن کریم مى‏فرماید: ‹‹قل لا اسالکم علیه اجرا الا الموده فی القربى›› (شورى/۲۳): بگو من براى ابلاغ رسالت پاداش نمى‏طلبم مگر دوستى خویشاوندان و نزدیکان; واین اصل مى‏تواند در شئون مختلف زندگى فردى و اجتماعى مسلمین، براى خود جلوه‏ها و مظاهرى پیدا کند. گرفتن جشن در موالید، جنبه یادآورى نزول رحمت و برکت‏خدا در آن ایام، و شکرگزارى به درگاه الهى را دارد و این امر(جشن در روز نزول رحمت)، در شرایع پیشین نیز سابقه داشته است، چنانکه به صریح قرآن، حضرت عیسى علیه السلام از خداى متعال درخواست کرد مائده‏اى آسمانى بر وى و جمع یارانش فرو فرستد تا روز نزول مائده را او و پیروانش – در توالى نسلها – عید گیرند:‹‹قال عیسى بن مریم اللهم ربنا انزل علینا مائده من السماء تکون لنا عیدا لاولنا وآخرنا و آیه منک …›› (مائده/۱۱۴).همانگونه که یادآور شدیم، بدعت عبارت از آن نوع تصرفات در دین است که براى آنها مدرک صحیحى در شرع (به صورت خاص یا عام) وجود نداشته باشد، و باید توجه نمود که روایات ائمه اهل بیتعلیهم السلام ، به حکم حدیث متواتر “ثقلین‏”، از مصادر شریعت و دلایل احکام دینى به شمار مى‏رود. بنابر این، هرگاه حضرات معصومین سلام الله علیهم اجمعین بر جواز یا منع چیزى تصریح کنند، پیروى از گفتار آنان پیروى از دین بوده و مشمول عنوان بدعت‏گذارى در دین نخواهد بود.در پایان یادآور مى‏شویم بدعت‏به معنى تصرف بدون اذن، پیوسته قبیح و حرام بوده و قرآن از آن بان جمله:‹‹آ الله اذن لکم ام على الله تفترون›› (یونس/۵۹) یاد مى‏کند. در این صورت تقسیم بدعت (به این معنى) به قبیح وحسن و حرام وجائز، معنى صحیحى نخواهد داشت.آرى “بدعت‏” در معناى عام لغوى آن، به معنى نوآورى در امور زندگى بدون آنکه آن را به شرع منسوب دارند، مى‏تواند صور گوناگون داشته و مشمول یکى از احکام خمسه تکلیفیه (واجب، حرام، مکروه، مستحب و مباح) قرار گیرد.
پى‏ نوشتها:۱. بحار الانوار: ۲/۲۶۳; مسند احمد:۴/۱۲۶-۱۲۷.۲. بحار الانوار:۷۴/۲۰۲.۳. فتح البارى:۵/۱۵۶،۱۷/۹.۴. جامع الاصول ۱/۲۳۸. در اصل یکصد وسى ویکم درباره مهر ورزیدن به رسول گرامى وعترتش به طور گسترده سخن خواهیم گفت.منشور عقاید امامیه صفحه ۲۱۹