بررسى کلى روایات حضرت عبدالعظیم حسنى(علیه السلام) – قسمت دوم و پایانی

چهارم. تاریخ و زیارات و ادعیه ائمهحضرت عبدالعظیم حسنی با سند از امام صادق(ع) نقل مى‏کند که روزى ام سلمه، همسر پیامبر، از خواب برخاست، در حالى که مى‏گریست. از وى سبب گریه را پرسیدند، گفت: حسین(ع) دیشب کشته شد. من پیامبر را پس از وفاتش در خواب ندیدم، مگر دیشب. او محزون و ناراحت بود. چون سببش را پرسیدم، فرمود: تمام شب براى حسین و اصحابش قبر مى‏کندم.(۹۱) همچنین، پیش‏گویى شهادت امام‏ حسین(ع) به وسیله امام ‏على(ع)(۹۲) وگریه‏ آسمان بر آن امام مظلوم‏(93) از جمله نقلیات تاریخى حضرت عبدالعظیم در حادثه عاشوراست.گذشته از این نوع روایات -که درباره تاریخ شهادت امام حسین(ع) آن حضرت نقل کرده است، روایاتى نیز در فضیلت زیارت امام حسین(ع) و ثواب قدم زدن در این راه از امام باقر(ع)(۹۴) و امام جواد(ع)(۹۵) نقل کرده است.همچنین فضیلت زیارت امام حسین(ع) در شب بیست و سوم ماه رمضان، در روایات حضرت عبدالعظیم دیده مى‏شود.(۹۶)نیز فضیلت زیارت حضرت امام رضا(ع) در روایات متعددى از حضرت عبدالعظیم مورد تأکید امام جواد(ع) و امام هادى(ع) قرار گرفته است.(۹۷) و آنگاه که خود حضرت عبدالعظیم از امام جواد(ع) درباره افضلیت زیارت امام حسین(ع) یا زیارت امام رضا(ع) پرسید، امام در جواب، ضمن تصریح به ثواب هر دو، زیارت امام رضا(ع) را به جهت کمى زایرانش در آن عصر، اولى دانست.(۹۸) از سوى دیگر، ادعیه و تعویذاتى را حضرت عبدالعظیم از ائمه نقل کرده است؛ از جمله دعاى رؤیت هلال شب اول ماه رمضان از امام جواد(ع).(۹۹)همچنین تعویذى (دعا نوشته‏اى که غالباً براى حفظ کودکان از شرور مختلف نگاشته مى‏شود و همراه آنها نگاه داشته مى‏شود) که امام جواد(ع) در طفولیت امام هادى(ع) مى‏نوشته‏اند و در کنار ایشان مى‏گذارده‏اند، به صورت کامل از سوى حضرت عبدالعظیم نقل شده است.(۱۰۰)
پنجم. تفسیر قرآندر روایات حضرت عبدالعظیم گذشته از تأویل آیات، در مواردى هم نقل قول ائمه اطهار در تفسیر و تبیین معانى الفاظ قرآنى و مفاهیم آیات دیده مى‏شود.این روایات تفسیرى در موضوع خلقت انسان‏(101) و تفسیر آیات مورد استناد مجبره -که در آن عصر حضور داشتند(۱۰۲) و تبیین برخى مبهمات قرآنى‏(103) و تبیین معناى نظر به خداوند در روز قیامت‏(104) و یا تعیین مراد از برخى الفاظ قرآنى.(۱۰۵)همچنین آن حضرت، روایتى را با سند متصل از امام على(ع) نقل کرده که امیرمؤمنان چهار حکمت از کلماتشان را مورد تصدیق قرآن و تطبیق آیات قرآنى دانسته‏اند که به نوعى تفسیر آن آیات شمرده مى‏شود.(۱۰۶)بدیهى است که این روایات نیز باید براى شناخت شیوه تفسیرى اهل‏بیت، مورد بررسى دقیق و تحقیق قرار گیرد.
ششم. احکام شرعىبخشى از روایات حضرت عبدالعظیم، در موضوع احکام شرع و حکمت برخى از آنها وارد شده است. همچنین فضایل و ثواب برخى اعمال عبادى نیز در این روایات تبیین شده‏اند.در موضوع طهارت، حدیث مشهور «لا صلاه الاّ بطهور؛ هیچ نمازى بدون طهارت پذیرفته نیست»(107) را آن حضرت از امام جواد(ع) نقل کرده است. همچنان که در گفت‏وگوى حضرت موسى با خداوند، فضیلت وضو هم بیان شده،(۱۰۸) عدم جواز تیمم با خاک راه که بر لباس مانده نیز از احکام فقهى در روایات آن حضرت است.(۱۰۹)در احکام نماز، سؤال حضرت موسى از ثواب کسى که اول وقت نمازش را بخواند،(۱۱۰) و حکم نماز در مکانى که در آن تصویر وجود دارد(۱۱۱) در روایت آن حضرت به چشم مى‏خورد.در احکام روزه نیز حکم مشهور شیعه (ملاک بودن رویت هلال در اثبات ابتداى ماه رمضان و انتهاى آن)، و تعبیر مشهور «صم للرؤیه و أفطر للرؤیه»(112) و حکم روز شک در ابتداى ماه رمضان، به روایت حضرت عبدالعظیم از امام رضا(ع) در مصادر روایى وارد شده است.تارک زکات را در روایت امام صادق(ع) به نقل حضرت عبدالعظیم، همچون مانع زکات دانسته‏اند، که نوعى کفر در عمل دارد.(۱۱۳)بیان فریضه حج و تفسیر استطاعت و تفسیر آیات احکام حج، از جمله مباحث مهم در احادیث فقهى حضرت عبدالعظیم به شمار مى‏رود(۱۱۴) و نیز آب کشیدن از چاه زمزم و استفاده از آب آن در روایت آن حضرت مورد تأیید و ترغیب قرار گرفته است.(۱۱۵)احکام ازدواج، از جمله خطبه اجراى عقد نکاح -که از مستحبات ازدواج شمرده مى‏شود نیز به نقل آن حضرت از امام هادى(ع) به تفصیل نقل شده است.(۱۱۶) همچنان که در احکام جماع و مکروهات آن نیز امام هادى(ع) به نقل از امام رضا(ع) مطالبى فرموده‏اند که در ضمن این روایات نقل شده است.(۱۱۷)فضیلت زنان حامله و ثواب ایشان نیز به نقل رسول کریم در این روایات نقل شده است.(۱۱۸)آنچه که در بررسى روایات فقهى حضرت عبدالعظیم مشهود است، آنکه ایشان توجه به آیات احکام و تفسیر آن داشته‏اند؛ از جمله گفت‏وگوى آن حضرت با امام جواد(ع) در موضوع حیوان ذبح شده و میته و احکام قرآنى آنها از نمونه‏هاى روشن و توجه ایشان به این موضوع است. در روایتى که این گفت‏وگو نقل شده، امام جواد(ع) به صورتى دقیق و مستند به کلام رسول خدا و آیات قرآنى به تشریح احکام حلیت گوشت حیوانات پرداخته‏اند.(۱۱۹)و نمونه دیگر، گناه کبیره شمردن قتل نفس با توجه به آیه وارد شده در این موضوع است.(۱۲۰) همچنان که حدیث طولانى منقول از امام جواد(ع)، که از جدشان حضرت امام صادق(ع) یکایک گناهان کبیره را به استناد آیات قرآنى در هر موضوع برشمرده‏اند، هم نمونه توجه به تفسیر آیات احکام است.(۱۲۱) همین موضوع – یعنى شمارش گناهان کبیره – بدون استناد به آیات قرآنى در روایات دیگرى از ایشان نقل شده است.(۱۲۲)در مجموعه روایاتى که در موضوع احکام فقهى از حضرت عبدالعظیم رسیده است، به خوبى این نکته مشهود است که غالباً به احکامى دقیق و دقتهایى در استدلال به احکام برمى‏خوریم و این امر حکایت از جلالت و فقاهت حضرت عبدالعظیم دارد و اینکه ایشان در جایگاه رفیع علمى قرار داشته که مى‏توانسته این‏گونه استدلالها را به دقت دریابد و استفاده نماید.
هفتم. اخلاقاز جمله موضوعاتى که در مجموعه روایات حضرت عبدالعظیم جایگاه مهمى را به خود اختصاص داده، احادیث اخلاقى و اجتماعى آن حضرت است.جامع‏ترین حدیث اخلاقى که آن حضرت نقل کرده، از امام ابوالحسن الرضا(ع)(۱۲۳) است آن حضرت پیامى اخلاقى براى شیعیان توسط حضرت عبدالعظیم ابلاغ فرمودند که در آن پس از ابلاغ سلام، شیعیان را به نفى سلطه شیطان بر خودشان، امر به صداقت و اداى امانت و ترک مجادله و اختلاف، و زیارت یک‏دیگر و حفظ آبروى یکدیگر توصیه کرده‏اند و از شرک و اذیت و آزار اولیاى خدا به سختى بر حذر داشته‏اند.(۱۲۴)فرازهاى بلندى از این پیام اخلاقى – اجتماعى در روایت دیگرى از امام جواد(ع) به درخواست حضرت عبدالعظیم(ع) به نقل از امیرالمؤمنین آمده است. در آن حدیث شریف، پانزده کلام حکمت‏آموز -که همگى در حوزه اخلاقى اجتماعى است، از آن حضرت نقل شده و هر یک از این حکمتها پس از تکرار درخواست حضرت عبدالعظیم ذکر شده است.(۱۲۵)گذشته از این دو روایت جامع، روایتهایى نیز در یکایک موضوعات فرعى آنها از حضرت عبدالعظیم نقل شده که گزارش آنها به شرح زیر است:۱. مسئولیت در همنشینى با اشخاص در گفتنها و شنیدنها.(۱۲۶)۲. منشأشناسى معصیتها(۱۲۷) و لزوم دورى از آنها و اهل معصیت.(۱۲۸)۳. ترک دنیا و مال‏پرستى‏(129) در موعظه‏اى طولانى به نقل از امیرالمؤمنین(ع).۴. مدارا، ملاقات برادران ایمانى و شکرگزارى از بندگان خدا.(۱۳۰)۵. ثواب بر اعمال نیک و اخلاق نیک فردى‏(131)6. نصایح و مواعظ حکمت‏آموز در موقعیتهاى مناسب.(۱۳۲)بدیهى است که با توجه به گستردگى و اهمیتى که این موضوع در تعالیم دینى و در حوزه روایات اهل‏بیت دارد، شرح و بسط آن و دقت در مضامین روایات بسیار بجا و مناسب است و این نوشتار مجال آن را ندارد.
هشتم. زناندر روایات حضرت عبدالعظیم، گذشته از روایاتى که درباره احکام زنان بود، روایاتى نیز در شأن و جایگاه زن و اشاراتى به راه سعادت و شقاوت زنان دیده مى‏شود.در روایتى در شأن سیده زنان عالم ،حضرت فاطمه زهرا(س)، نام فاطمه تفسیر شده، که او را به جهت بریده شدن از هر گونه شرى چنین نام داده‏اند.(۱۳۳)و درباره زنان حامله دلسوز و مهربان فرموده‏اند:اگر مرتکب گناه نشوند، نمازگزارانشان داخل بهشت مى‏شوند.(۱۳۴)از مهم‏ترین روایات درباره زنان، روایتى طولانى است که حضرت عبدالعظیم به نقل از امام جواد(ع) و ایشان با ذکر سند از پدران و اجدادشان از امیرالمؤمنین(ع) نقل کرده‏اند که من و فاطمه بر پیامبر وارد شدیم و ایشان مى‏گریستند، وقتى سبب را پرسیدم، آن حضرت نقل کرد که در معراج، زنانى از امتم را دیدم که عذاب مى‏شدند و به تفصیل، عذابهاى مختلف هر دسته از زنان را شرح کردند.پس حضرت فاطمه پرسیدند، چه اعمالى موجب این عذابها بودند؟ و آن حضرت یکایک گناهانى راکه موجب عذاب‏آن زنان‏بود برشمردکه عبارت بودند از:عدم حجاب در مقابل نامحرم، اذیت شوهر، عدم تمکین از شوهر، خروج از منزل بدون اجازه شوهر، زینت براى مردم، عدم نظافت و عدم غسل و کوچک شمردن نماز، حامله از زنا، زناکار، واسطه زنا، سخن‏چینى و دروغگویى، نوحه‏گرى و حسادت.و در نهایت، آن حضرت فرمودند:واى بر زنى که شوهرش را ناراحت کند و خوشا به حال زنى که شوهرش از او راضى باشد.(۱۳۵)این حدیث ِجامع، گویاى مهم‏ترین موانع سعادت زنان است که دورى از آنها موجب سعادت زن خواهد شد. حضرت رسول(ص) در پایان کلامشان مهم‏ترین رهنمود به زنان را در سعادت اخروى، رضایت شوهران و در شقاوت اخروى نارضایتى ایشان برشمرده‏اند.
گفتار دوم. انواع احادیث حضرت عبدالعظیم(ع)روایات آن حضرت مى‏توان را براساس انواع تحمل حدیث ایشان به چند نوع تقسیم کرد.روایات ایشان نیز مثل بسیارى از روایات شیعى، در موارد نقل از واسطه‏ها و راویان از لفظ «عن» -که ظهور در نقل سماعى از مروى عنه دارد استفاده کرده است.اما در مواردى که از معصوم نقل حدیث کرده‏اند، با لفظ «قال» و «سمعت» نوع تحمل حدیث را مشخص نموده‏اند. از جمله موارد زیر در روایات حضرت عبدالعظیم به عنوان انواع احادیث ایشان قابل ذکر است.
1. مکاتبهچنان که در زندگى حضرت عبدالعظیم هم نقل شده، ایشان به جهت ظلم متوکل عباسى مجبور به فرار شدند و از امام دور شدند. لذا ایشان مجبور به نقل احادیث به صورت نامه‏نگارى با امام شدند. این نامه‏ها به امام جواد نوشته شده‏اند. احتمالاً این نامه‏نگاریها قبل از استقرار ایشان در رى بوده است و پس از آن دوره، به خدمت امام هادى(ع) هم رسیده‏اند.این نوع احادیث که به مکاتبه شهرت دارند، در دو موضوع نبوت و رسالت ذى‏الکفل‏(136) و علت تعفن غایط(۱۳۷) نقل شده‏اند.
2. مسائلروایاتى که مضمون آنها در جواب سؤال راوى از سوى امام بیان شده، به مسائل شهرت یافته‏اند. غالباً این مسائل با اضافه به سؤال‏کنندگان شناخته مى‏شوند. که گاه این مسائل به صورت کتاب مستقل تدوین مى‏شود که به همین گونه شناخته مى‏شوند.در مواردى نیز حضرت عبدالعظیم از امام جواد(ع) سؤالاتى را مطرح کرده است که غالباً تفصیلى هستند. سؤال از احکام گوشت حیوانات و استناد امام به آیات در جواب‏(138) و سؤال از معنى آیه شریفه «اولى لک فأولى»(139)، از مصادیق این مسائل است.در احادیث دیگرى از ایشان جریان گفت‏وگو با امام جواد(ع) نقل شده، از جمله آنکه حضرت عبدالعظیم درباره قائم آل محمد با آن امام گفت‏وگوهایى دارد.(۱۴۰)و درگفت‏وگوى‏دیگرى آن‏حضرت ازامام‏جواد(ع) حدیثهایى‏به‏نقل‏ازاجدادشان طلب کردند که همه احادیث – که با اصرار حضرت عبدالعظیم نقل شده – در موضوع اخلاق اجتماعى‏است.(۱۴۱) وگفت‏وگوى‏دیگر به‏افضلیت‏زیارت‏امام‏رضا(ع) از زیارت‏امام حسین(ع) در آن عصر اختصاص دارد که حضرت عبدالعظیم براى تصمیم خودش سؤال کرد.(۱۴۲)نکته قابل توجه در روایات حضرت عبدالعظیم، آنکه در بسیارى از احادیث در نقل از امام‏هم‏نسب‏امام‏را به‏صورت‏کامل‏بیان‏کرده‏و هم درنقل‏احادیث به‏واسطه‏ائمه‏ازاجدادشان نقل‏حدیث کرده‏است واین‏امر نیازبه تحقیق وتحلیل دارد که در این نوشتار مجال آن نیست.
فصل چهارم. مسانید حضرت عبدالعظیمیکى از اصیل‏ترین و علمى‏ترین شیوه‏هاى تألیف در کتابهاى احادیث، تألیف مسندهاست.اصطلاحاً مسند حدیثى است که به سند متصل به پیامبر(ص) برسد و شیعیان اتصال سند به معصوم را کافى مى‏دانند. مجموعه روایات اصحاب پیامبر یا اصحاب هر یک از ائمه به عنوان مسند هر یک از ایشان شناخته مى‏شود.(۱۴۳)تألیف احادیث براساس شیوه مسندنگارى و جمع‏آورى روایات متصل هر راوى، فوایدى را در بردارد که مهم‏ترین آنها عبارت‏اند از:۱. شناخت موقعیت علمى راوى نزد ائمه و مشایخ حدیث؛ چه آنکه خود ائمه فرموده‏اند: «اعرفوا منازل الناس بقدر روایتهم عنّا»(144) یا «اعرفوا منازل الرجال منّا على قدر روایتهم عنّا».(145) همچنین کسانى که در حوزه علمى شیعه مورد توجه مشایخ حدیث قرار گرفته‏اند، به صورت طبیعى جایگاهى رفیع در بین محدثان خواهند یافت.۲. شناخت فضاى علمى و ذهنى راوى. بدیهى است که سؤالات و مباحثات و نقلیات راوى تا حدود زیادى تابعى از ضروریات و نیازهاى فکرى عصر وى است. مجموعه احادیث هر راوى مى‏تواند دغدغه‏هاى فکرى عصر وى و شخص وى را تا حدودى معین نماید.۳. نگاه مجموعى و کلى به روایات هر راوى مى‏تواند امکان شناخت دقیق‏تر اندیشه‏هاى راوى را فراهم سازد. بر این اساس، از همان دیرزمان، عده‏اى به تألیف مسندهایى از روایات حضرت عبدالعظیم حسنى اقدام کرده‏اند. که تاکنون چهار عنوان کتاب از این نوع شناخته شده است. در ذیل به شرح و معرفى هر یک خواهیم پرداخت.
اول . جامع کتاب اخبار عبدالعظیم بن عبداللّه الحسنىتألیف محمد بن على بن حسین بن موسى بن بابویه قمى، ابوجعفر، مشهور به شیخ صدوق (م ۳۸۱ق) نجاشى در کتاب رجالش از این کتاب در ضمن تألیفات شیخ صدوق نام برده و سند خودش را نیز به تمامى کتابهاى وى از طریق پدرش نقل کرده است.(۱۴۶) با توجه به وثاقت پدر صدوق -که تنها واسطه بین وى و شیخ صدوق و شاگرد مستقیم صدوق است انتساب کتاب به صدوق قطعى خواهد بود؛ اگرچه این کتاب به دست ما نرسیده است.البته لازم به ذکر است که برخى روایات، احیاناً دیده مى‏شود که از روایات حضرت عبدالعظیم است و از طریق شیخ صدوق نقل شده و لکن در کتب موجود وى این روایت وجود ندارد و احتمالاً این احادیث از کتاب فوق گرفته شده باشد. شاید بتوان روایت ایمان ابوطالب را که در کتاب الحجه على الذاهب إلى تکفیر أبی‏طالب نقل شده، از این نوع روایات برشمرد.
دوم . عبدالعظیم الحسنى حیاته و مسنده یا زندگانى حضرت عبدالعظیم(ع)تألیف شیخ عزیزاللّه عطاردى قوچانى.این کتاب در پنج مطلب تنظیم شده که به شرح زیر است:مطلب اول. شرح زندگانى حضرت عبدالعظیم ،مطلب دوم. آبا و اجداد حضرت عبدالعظیم ،مطلب سوم. اخبار و روایات حضرت عبدالعظیم ،مطلب چهارم. مشایخ و اساتید حضرت عبدالعظیم،مطلب پنجم. راویان و تلامیذ حضرت عبدالعظیم‏مجموع روایاتى که در این کتاب از حضرت عبدالعظیم گرد آمده، بالغ بر ۷۹ حدیث بوده، که همه آنها به فارسى ترجمه شده است.شیوه تنظیم روایات در این کتاب، براساس مصادر و منابع حدیثى است. بدین ترتیب که ابتدا روایات کافى و سپس محاسن برقى و کامل الزیارات و کتب شیخ صدوق و سپس کتب دیگر آمده است. روایات این کتاب با توجه به مصدر روایات به قرار زیر است:۱. کتاب الکافى، محمد بن یعقوب کلینى، هفده حدیث،۲. المحاسن، احمد بن محمد بن خالد برقى، دو حدیث،۳. کامل الزیارات، جعفر بن محمد بن قولویه، چهار حدیث،۴. کتاب من لا یحضره الفقیه، شیخ صدوق، سه حدیث،۵. کتب صدوق (التوحید، عیون الأخبار، معانى الأخبار)، پنج حدیث،۶. الاختصاص، منسوب به شیخ مفید، دو حدیث،۷. علل الشرائع، شیخ صدوق، سیزده حدیث ،۸. عیون الاخبار، شیخ صدوق، دوازده حدیث،۹. الامالى، شیخ طوسى، شش حدیث،۱۰. الامالى، شیخ صدوق، پنج حدیث،۱۱. کمال الدین، شیخ صدوق، پنج حدیث،۱۲. کتاب الغیبه، شیخ نعمانى، یک حدیث،۱۳. بحارالانوار، محمدباقر مجلسى، یک حدیث،۱۴. مستدرک الوسائل، محدّث نورى، یک حدیث،۱۵. دعوات، سید بن طاووس، یک حدیث،۱۶. مصباح المتهجد، شیخ طوسى، یک حدیث.مؤلف در دو مطلب پایانى، براساس روایات گرد آمده، به شرح حال اساتید و مشایخ روایى و نیز شاگردان روایى حضرت عبدالعظیم(ع) پرداخته است. در مجموع ۲۵ نفر از مشایخ و پانزده نفر از شاگردان حضرت عبدالعظیم ترجمه‏شان ذکر شده است.چاپ اول این کتاب در سال ۱۳۴۲ با مقدمه و تقریظ آیهاللّه سید شهاب‏الدین مرعشى نجفى و آیهاللّه میرزا ابوالحسن شعرانى با فهرستهاى مختلف و عکس در ۳۲۰ صفحه منتشر شده است.
سوم. الشریف المعتمد شاه عبدالعظیم الحسنى حیاته و مسندهتألیف عبدالزهراء عثمان محمد.این کتاب داراى یک بخش مقدماتى به عنوان «مدخل» است که اطلاعات زندگى حضرت عبدالعظیم حسنى را از مصادر رجالى و روایى و تاریخى نقل کرده است. بخش اصلى کتاب شامل ۱۷۹ حدیث است. مؤلف، احادیث را در ده موضوع کلى سامان داده است. مجموع عناوین موضوعات روایات عبارت‏اند از:۱. توحید، ۲. نبوت، ۳. امامت، ۴. قائم آل محمد، ۵. فرایض اسلام، ۶.احکام، ۷. اخلا،ق ۸. وصایاى ائمه، ۹. تفسیر قرآن، ۱۰. حکمتها .اما این تنظیم در تمامى روایات کتاب رعایت نشده است. براى نمونه، پس از دو روایت در صفات خداوند، احادیث احکام نقل شده، در حالى که در ترتیب فوق، این نوع احادیث، ششمین عنوان را به خود اختصاص داده است. مؤلف، غالب روایات را از بحارالانوار گرفته و مصدر اصلى حدیث را به عنوان مصدر دوم در نشانى حدیث ذکر کرده است.در این کتاب، تکرار احادیث به جهت اختلاف مصادر و نیز به جهت تناسب موضوعى بسیار چشمگیر است. چاپ اول این کتاب در سال ۱۴۲۲ق . در بیروت، از سوى دارالهادى در ۱۵۵ صفحه منتشر شده است.
چهارم. مسند حضرت عبدالعظیم حسنى(ع)تألیف عزیزاللّه عطاردى – علیرضا هزاراین کتاب در دو بخش «درآمد» در ۱۲۱ صفحه و مسند عبدالعظیم حسنى در ۱۳۲ صفحه، سامان یافته است. نویسندگان در ابتدا بحثهاى مقدماتى، معناى مسند، تاریخچه مسندنویسى، تاریخ زندگى حضرت عبدالعظیم، معرفى چهل نفر از مشایخ و راویان حضرت عبدالعظیم را ذکر کرده‏اند.و در بخش مسند، روایات منقول از حضرت عبدالعظیم(ع)، بدون هیچ نظم خاصى ذکر شده‏اند. در مجموع ۱۱۸ حدیث همراه با ترجمه فارسى آنها در این کتاب گرد آمده‏اند.مؤلفان کوشیده‏اند حتى الامکان روایات را از مصادر اصلى حدیث نقل کنند و کمتر از بحارالانوار یا سایر جوامع روایى نقل حدیث کرده‏اند.در احادیث این کتاب نیز تکرارهایى به چشم مى‏خورد که غالباً ناشى از ذکر تقطیعات حدیث است؛ براى نمونه، حدیث ۳۹ مسند، گفت‏وگوى حضرت موسى بن عمران با خداوند را به تفصیل نقل مى‏کند و احادیث ۴۰ تا ۴۶ هم فقراتى از همان گفت‏وگو را نقل مى‏کند.براى تسهیل استفاده از مطالب کتاب، فهرست آیات، روایات، اعلام، مصادر، موضوعات کلى احادیث نیز براى کتاب فراهم آمده است.این کتاب در سال ۱۳۸۲ از سوى کنگره بزرگداشت حضرت عبدالعظیم(ع) در ۳۱۲ صفحه ضمن منشورات کنگره منتشر مى‏شود.
پی نوشت:

۹۱. الأمالى، مفید، ص ۳۱۹؛ الأمالى، طوسى، ص ۹۰؛ مسند عبدالعظیم حسنى، ص ۲۴۶ و ۲۴۸، ح ۱۰۲.۹۲. کامل الزیارات، ص ۱۸۶ – ۱۸۷؛ بحارالانوار، ج ۴۵، ص ۲۱۲؛ مسند عبدالعظیم حسنى، ص ۲۱۶، ح ۸۱.۹۳. کامل الزیارات، ص ۱۸۶؛ بحارالانوار، ج ۴۵، ص ۲۱۳؛ مسند عبدالعظیم حسنى، ص ۲۱۴، ح ۷۹.۹۴. کامل الزیارات، ص ۲۵۶؛ مسند عبدالعظیم حسنى، ص ۲۱۲ و ۲۱۴، ح ۷۶.۹۵. عیون اخبار الرضا(ع)، ج ۱، ص ۲۸۷؛ مسند عبدالعظیم حسنى، ص ۲۲۴، ح ۸۷.۹۶. اقبال الأعمال، ج ۱، ص ۳۸۳؛ مسند عبدالعظیم حسنى، ص ۲۴۴، ح ۹۸.۹۷. الأمالى، صدوق، ص ۷۵۲؛ عیون اخبار الرضا(ع)، ج ۱، ص ۲۸۶ و ۲۹۱؛ مسند عبدالعظیم حسنى، ص ۱۸۴، ح ۵۳ و ص ۲۱۲، ح ۷۵ و ص ۲۲۰، ح ۸۴.۹۸. عیون اخبار الرضا(ع)، ج ۱، ص ۲۸۷، ح ۸۷؛ مسند عبدالعظیم حسنى، ص ۲۲۴، ح ۸۷.۹۹. اقبال الأعمال، ج، ص‏76؛ مستدرک‏الوسایل، ج‏7، ص‏444؛ مسند عبدالعظیم‏حسنى، ص‏172 و ۱۷۰، ح‏37.100. بحارالانوار، ج ۶۰، ص ۲۶۶؛ مسند عبدالعظیم حسنى، ص ۱۶۶ و ۱۶۸، ح ۳۵ و ص ۲۶۰ و ۲۶۲، ح ۱۱۶.۱۰۱. الکافى، ج ۱، ص ۱۴۷؛ مسند عبدالعظیم حسنى، ص ۱۳۰ و ۱۳۲، ح ۹.۱۰۲. عیون اخبار الرضا(ع)، ج ۲، ص ۱۱۳؛ مسند عبدالعظیم حسنى، ص ۱۳۴ و ۱۳۸، ح ۱۴.۱۰۳. عیون اخبار الرضا(ع)، ج ۱، ص ۵۹؛ مسند عبدالعظیم حسنى، ص ۱۳۸، ح ۱۵.۱۰۴. مسند عبدالعظیم حسنى، ص ۱۳۸، ح ۱۶.۱۰۵. معانى الأخبار، ص ۱۳۹؛ مسند عبدالعظیم حسنى، ص ۱۵۶ و ۱۵۸، ح ۲۹ و ۳۱ و ص ۲۵۴، ح ۱۰۹؛ بحارالانوار، ج ۵، ص ۲۰۱.۱۰۶. الامالى، طوسى، ص ۴۹۴؛ مسند عبدالعظیم حسنى، ص ۲۵۲، ح ۱۰۶.۱۰۷. بحارالانوار، ج ۸، ص ۲۳۸؛ مسند عبدالعظیم حسنى، ص ۲۶۲، ح ۱۱۸.۱۰۸. الأمالى، صدوق، ص ۲۷۶؛ مسند عبدالعظیم حسنى، ص ۱۷۶، ح ۴۰.۱۰۹. الکافى، ج ۳، ص ۶۲؛ تهذیب الاحکام، ج ۱، ص ۱۸۷؛ مسند عبدالعظیم حسنى، ص ۲۱۴، ح ۷۸.۱۱۰. الامالى، صدوق، ص ۲۷۶؛ بحارالانوار، ج ۷۹، ص ۲۰۴؛ مسند عبدالعظیم حسنى، ص ۱۷۶، ح ۳۹ و ص ۱۷۸، ح ۴۱.۱۱۱. الکافى، ج ۳، ص ۳۶۹؛ مسند عبدالعظیم حسنى، ص ۱۹۴، ح ۶۳.۱۱۲. فضایل الاشهر الثلاثه، صدوق، ص ۶۳؛ مسند عبدالعظیم حسنى، ص ۱۸۰، ح ۴۷.۱۱۳. الکافى، ج ۳، ص ۵۶۳؛ ثواب الاعمال، ص ۲۳۶؛ مسند عبدالعظیم حسنى، ص ۱۹۴، ح ۶۴.۱۱۴. بحارالانوار، ج ۹۶، ص ۱۱۰؛ مستدرک الوسایل، ج ۸، ص ۹۳؛ مسند عبدالعظیم الحسنى، ص ۲۶۰، ح ۱۱۵ و ص ۲۶۲، ح ۱۱۷.۱۱۵. علل الشرایع، ج ۲، ص ۵۹۹؛ مسند عبدالعظیم حسنى، ص ۱۸۴، ح ۵۱.۱۱۶. الکافى، ج ۵، ص ۳۲۷؛ مسند عبدالعظیم حسنى، ص ۱۸۶ و ۱۸۸، ح ۵۶.۱۱۷. علل الشرایع، ج ۲، ص ۵۱۴؛ عیون اخبار الرضا(ع)، ج ۲، ص ۲۶۰؛ مسند عبدالعظیم حسنى، ص ۲۰۰ و ۲۰۲، ح ۶۸.۱۱۸. علل الشرایع، ج ۲، ص ۵۹۸؛ مسند عبدالعظیم حسنى، ص ۱۹۰، ح ۵۷.۱۱۹. کتاب من لا یحضره الفقیه، ج ۳، ص ۳۴۳؛ تهذیب الاحکام، ج ۹، ص ۸۳؛ مسند عبدالعظیم حسنى، ص ۱۲۲ و ۱۲۴، ح ۱.۱۲۰. علل الشرایع، ج ۲، ص ۴۷۸؛ مسند عبدالعظیم حسنى، ص ۱۳۰، ح ۷.۱۲۱. الکافى، ج ۲، ص ۲۸۵؛ عیون اخبار الرضا(ع)، ج ۲، ص ۲۵۷؛ علل الشرایع، ج ۲، ص ۳۹۱ و ۴۸۰؛ مسند عبدالعظیم حسنى، ص ۱۴۴ – ۱۴۸، ح ۲۵ و ص ۱۵۰، ح ۲۶.۱۲۲. بحارالانوار، ج ۸۵، ص ۲۶؛ مسند عبدالعظیم حسنى، ص ۲۵۶ و ۲۵۸، ح ۱۱۲.۱۲۳. تعیین مراد از امام در این روایت، در فصل دوم این مقاله گذشت. قوت احتمال اشتباه ناسخان و کاتبان حدیث، گواه بر نقل حدیث از ابوالحسن على بن محمد هادى(ع) شمرده شد.۱۲۴. الاختصاص، ص ۲۴۷؛ مسند عبدالعظیم حسنى، ص ۱۸۲ و ۱۸۴، ح ۵۰.۱۲۵. الأمالى، صدوق، ص‏53؛عیون اخبارالرضا(ع)، ج، ص‏58؛مسند عبدالعظیم‏حسنى، ص‏202-208،ح‏69.126. مسایل على بن جعفر، ص ۳۴۳؛ علل الشرایع، ج ۲، ص ۶۰۵؛ مسند عبدالعظیم حسنى، ص ۱۲۶، ح ۳.۱۲۷. التوحید، ص ۹۶؛ عیون اخبار الرضا(ع)، ج ۱، ص ۳۷؛ تحف العقول، ص ۴۱۱؛ بحارالانوار، ج ۵، ص ۴؛ مسند عبدالعظیم حسنى، ص ۱۳۴، ح ۱۳.۱۲۸. علل الشرایع، ج ۲، ص ۵۹۹؛ مسند عبدالعظیم حسنى، ص ۱۹۲، ح ۶۰؛ بحارالانوار، ج ۶۸، ح ۲۸۲؛ مسند عبدالعظیم حسنى، ص ۲۵۶، ح ۱۱۱.۱۲۹. الأمالى، طوسى، ص ۶۵۲؛ مسند عبدالعظیم حسنى، ص ۱۵۲ – ۱۵۶، ح ۲۸.۱۳۰. مسند عبدالعظیم حسنى، ص ۱۶۸، ح ۳۶ و ص ۲۱۰، ح ۷۱ و ص ۱۸۲، ح ۴۹.۱۳۱. همان، ص ۱۷۲ – ۱۸۰، ح ۳۹ – ۴۶.۱۳۲. همان، ص ۱۸۴ و ۱۸۶، ح ۵۴ و ص ۲۱۴، ح ۸۰ و ص ۲۳۸ و ۲۴۰، ح ۹۴ و ص ۲۵۸، ح ۱۱۲.۱۳۳. علل الشرایع، ج ۱، ص ۱۷۸؛ الامالى، صدوق، ص ۶۸۸؛ مسند عبدالعظیم حسنى، ص ۲۱۸، ح ۸۲.۱۳۴. الامالى، صدوق، ص ۸۵؛ مسند عبدالعظیم حسنى، ص ۱۸۴ و ۱۸۶، ح ۵۴.۱۳۵. عیون اخبار الرضا(ع)، ج ۱، ص ۱۳؛ بحارالانوار، ج ۸، ص ۳۰۹؛ مسند عبدالعظیم حسنى، ص ۱۹۶ – ۲۰۰، ح ۶۶.۱۳۶. مسند عبدالعظیم حسنى، ح ۳۴ و ۱۱۰.۱۳۷. همان، ح ۵۲.۱۳۸. همان، ح ۱.۱۳۹. سوره قیامت، آیه ۳۴؛ مسند عبدالعظیم حسنى، ح ۱۵.۱۴۰. مسند عبدالعظیم حسنى، ح ۲۷ و ۹۳.۱۴۱. همان، ح ۶۹.۱۴۲. همان، ح ۸۷.۱۴۳. در بین محدثان اهل سنت در نام‏گذارى مسند اختلافى وجود دارد؛ چه آنکه برخى از ایشان اتصال سند را شرط در مصداق این اصطلاح دانسته‏اند و برخى حدیث منقطع را نیز در صورتى که از پیامبر نقل کند در شمار احادیث مسند آورده‏اند. بدیهى است که الحاق این‏گونه احادیث – بنا بر مبناى مشهور محدثان – به حدیث مسند با نوعى تسامح همراه است.۱۴۴. الکافى، ج ۱، ص ۵۰، ح ۱۳.۱۴۵. اختیار معرفه الرجال، ج ۱، ص ۵، ح ۱.۱۴۶. رجال النجاشى، ص ۳۹۲، رقم ۱۰۴۹.منبع:فصلنامه علوم حدیث