مقدمه حضرت علی (ع) در نهج البلاغه می فرماید: « هلک فی رجلان محب غال و مبغض غال (۱) ؛ آنانکه در حب و دوستی علی افراط کردند، همچون آنانی که در دشمنی اش مبالغه نمودند هلاک خواهند شد ».امامان شیعه در موارد متعدد، بیزاری خویش و مواضع منفی شان را نسبت به غالیان و اندیشه آنان اعلام داشته اند. پر واضح است که رواج و انتشار چنین تفکراتی، سبب تحریف ارزش های اصیل مذهبی و خدشه دار شدن اندیشه های متعالی دینی می گردد. در نتیجه ی این امر زمینه های انحراف پیروان شریعت از مسیر حقیقت فراهم خواهد شد. ناگفته نماند که ریشه بسیاری از مشکلات و بحرانهای فکری در جهان اسلام، به همین افراط و تفریط ها و ارائه تصویر مسخ شده از ارزشهای متعالی مذهب بر می گردد. از این رو ضرورت پرداختن به چنین مباحثی و آشنایی با عوامل پیدایش و نتایج چنین تفکراتی هیچ شبهه ای باقی نمی ماند.غلات جمع غالی است که در فارسی به معنی گزافه گویان است. کلمه غلو به معنی افراط و تجاوز از حد و حدود هر چیز می باشد، هنگامی که این کلمه در مورد معتقدات دین و مذهبی، به کار رود به این معنی است که انسان چیزی را که به آن اعتقاد دارد، از حد خود بسیار فراتر برده است. (۲) در منابعی که پیرامون فرقه های اسلامی نوشته شده غالیان را فرقه هایی از شیعه دانسته اند که در حق ائمه خویش افراط نموده و ایشان را به مرتبه خدایی رسانیده اند. (۳)ابن خلدون در مورد غالیان و عقاید آنها می گوید: « گروهی از شیعیان را هم غالیان (غلاه) می نامند که از حد عقل و ایمان در گذشته اند. از این رو که به الوهیت آن امامان اعتقاد دارند. چنانکه یا برآنند که ایشان بشرند ولی متصف به صفات الوهیت می باشند یا می گویند خدا در ذات بشری ایشان حلول کرده است و به حلول که با مذهب مسیحیان درباره عیسی (ع) موافق است، گرویده اند » (4)مشتقات این واژه در قرآن چهار بار به کار رفته، که دو مورد آن در مورد غلو دینی و موارد دیگر به معنای جوشش می باشد. برای نمونه در سوره ی مائده آیه ۷۷ می خوانیم: « قل یا اهل الکتاب لا تغلوا فی دینکم ؛ ای اهل کتاب ! در دین خود غلو و زیاده روی نکنید » آیه ۱۷۱ سوره ی نساء نیز اهل کتاب را از غلو و زیاده روی در دینشان باز می دارد. این آیه درباره مسیحیان است که پیامبر خود حضرت عیسی را از خود فراتر برده، او را پسر خدا دانسته اند: « قل یا اهل الکتاب لا تغلوا فی دینکم و لا تقولوا علی الله الا الحق انما المسیح عیسی ابن مریم رسول الله… »در ادیان پیشین چه ادیان آسمانی و چه ادیان غیر آسمانی، اندیشه های غلوآمیز می توان یافت. منظور از غلو در اینجا آن است که مردم موجودی اعم از انسان، فرشته، حیوان، گیاه، زمین، آسمان، ستاره، آب و آتش و… را از حد خود فراتر ببرند و آن را در حد خدایی یا پایین تر از آن مقدس شمرند. (۵) مصادیق بارز چنین اندیشه هایی را در آراء مذهبی مسیحیان، پیروان مذهب کنفوسیوس، آئین بودا و آئین شینتو در ژاپن می توان یافت. (۶) با جستجوی بیشتر در تاریخ اسلام نیز به گروههایی بر می خوریم که مقام خدایی برای برخی از شخصیتها قائل شوند. از آن جمله غلات عباسیه که به خدایی بعضی از خلفای عباسی مانند منصور اعتقاد داشته اند.در میان اهل سنت نیز می توان نشانی از اندیشه های غالیانه یافت. برخی از محققین عقیده دارند که ریشه های اولیه غلات در فرقه های منتسب به اهل سنت پدید آمده است، غلات منتسب به اهل سنت به نام غلات عباسیه یا راوندیه معروف شدند. رئیس آنها عبدالله راوندی بود که در آغاز قائل به الوهیت منصور، خلیفه عباسی و نبوت ابومسلم خراسانی شدند. وقتی منصور، ابومسلم را به قتل رسانید در سال ۱۴۱ هـ ق بر او شوریده و منصور به اتهام زندقه آنها را در آتش سوزانید.در کتب اهل سنت، مواردی را نیز از غلو در صفات در مورد برخی از شخصیتها چون ابوبکر و عمر و عثمان و معاویه به چشم می خورد، که ما در اینجا به ذکر نمونه هایی از آن بسنده می کنیم: عبیدی مالکی در عمده التحقیق می نویسد: مراد از حروف مقطعه ی اول سوره بقره (الم…) « الف » ابوبکر، « ل » « الله » و « م » محمد (ص) است. از ابن مسعود درباره علم عمر چنین نقل کرده اند: اگر علم همه عرب در یک کفه ترازو و علم عمر در کفه دیگر ترازو قرا گیرد، علم عمر فزونی دارد. (۷) حتی برخی از صاحب نظران، واکنش عمر در برابر انتشار خبر رحلت پیامبر را نشانی از تفکر غالیانه دانسته اند، زیرا عمر با اصرار فراوان مردم را از انتشار خبر رحلت پیامبر نهی می کرد و ادعا می نمود که پیامبر (ص) نمی میرد.با توجه به مطالب فوق و با استناد به شواهد تاریخی مشاهده می کنیم که عنصر غلو، ویژگی تفکر شیعی نیست و نمودهایی از این اندیشه را میان سایر ادیان و فرقه ها می توان یافت. شاهد مدعای ما در این زمینه احساسات طرفداران عایشه در جنگ جمل نسبت به حیوانی است که کجاوه ی عایشه را حمل کرد، آنان پشگل شتر را بر می گرفتند و می بوییدند و می گفتند: پشگل شتر مادرمان عایشه از مشک خوشبوتر است. دکتر شیبی در این زمینه می گوید: « وقتی احساسات شرکت کنندگان در جنگ جمل تا آن حد چیره شود که درباره ی شتر عایشه نیز غلو و زیاده روی کنند. از شیعیان علی نیز شگفت نیست که امام خود را با آن همه مناقب و فضایل بی چون و چرا، تا درجه انسان کامل بالا برند و این سرآغاز یک رشته دگرگونیهایی شود که وارثان نادان و ساده اندیش اینان را به آنجا که رسیده اند، برسانند.» (8)
اعتقادات غالیان صاحبان کتب ملل و نحل هنگام بحث از فرق غلات، تعداد بالغ بر صد فرقه را نام می برند، آنگاه در ذیل نام هر فرقه عقاید آنها را بیان نموده اند. (۹)بنابراین برای آشنایی با اعتقادات این گروه باید یک شناخت اجمالی نسبت به عقاید همه این فرقه ها داشت، از آنجائیکه بررسی فرقه های غالی هدف اصلی پژوهش حاضر نیست و پرداختن به این فرقه ها صرفا، به جهت یافتن ریشه های فکری آنهاست، از ذکر تک تک آنها خودداری می کنیم و در یک جمع بندی کلی، اصول اعتقادات آنها را بیان خواهیم کرد. در همین جا تذکر این نکته خالی از فایده نخواهد بود که برخی از صاحب نظران عقیده دارند که غالگیری در زمان ائمه و حتی پس از آن به آن گستردگی که در کتب ملل و نحل از آن یاد شده نیست، بلکه تعداد آنها محدود بوده و این تقسیم بندیهایی را که در کتب فرق راجع به فرق شیعه گفته اند بیشتر به خاطر تکثیر آنهاست، زیرا نگارندگان این کتابها بیشتر اهل سنت بوده اند و برای محکوم کردن تشییع، عقاید غالیان را با شرح و بسط فراوان نقل کرده اند. (۱۰) شرح تمامی عقاید غلات در این مختصر نمی گنجد، از این رو به عمده ترین اعتقادات خاص و تعالیم افراطی آنها اشاره می کنیم:۱ ـ اعتقاد به الوهیت و نبوت ائمه: در این زمینه بین فرق غلات اختلاف نظر است برای نمونه بعضی از فرقه ها برای علی (ع) مقام خدایی قائل شده اند و برخی دیگر گفته اند: که او پیامبر است و معجزات و کرامات او را مانند انبیاء پیشین چون موسی و عیسی دانسته اند. (۱۱)۲ ـ تجسم خداوند: مغیره بن سعید بجلی بنیانگذار اندیشه ی تجسم خداوند به صورت حروف الفبا و اعداد بود.۳ ـ حلول (Incarnation ): یعنی روح خداوند یا اجزایی از آن در یک شخص مانند نبی، امام یا هر شخص دیگری حلول کند. که بعضی از صاحب نظران این عقیده را سوژه ی اصلی غالیان دانسته اند.۴ ـ تناسخ (Transmigration): انتقال متواتر ارواح به اجسام مختلف.۵ ـ رجعت (Returning): بنابر روایات شیعه به معنای بازگشت عده ای خاص از مردگان به این دنیا پس از ظهور حضرت مهدی (عج) و قبل از روز قیامت است. به عقیده ولهاوزن، اصل رجعت در نظر غالیان با اصل بازگشت و احیای محمد (ص) به صورت علی (ع) و حلول روح علی (ع) در ائمه بعدی توام شد. (۱۲)۶ ـ تفویض (Assignment): خداوند پس از خلق پیامبر (ص) و ائمه (ع) همه امور عالم از خلق و رزق و زنده کردن و میراندن را به آنها واگذار کرد. (۱۳)امامان شیعه در موارد متعدد، بیزاری خویش را از غلات و اندیشه ایشان اعلام داشته اند. امیرالمؤمنین در نهج البلاغه درباره اینان فرموده است: « اللهم انی بری من الغلاه کبراء: عیسی بن مریم من انصاری. اللهم اخذهم ابداً و لا تنصر منهم احداً؛ یعنی خداوندگارا، من از غلاه و گزافه گویان بیزارم، همان طوری که عیسی بن مریم از نصاری بیزار بوده است. خداوندگارا آنان را همواره مورد مواخذه خود قرار ده و هیچ یک از ایشان را یاری مکن ». و نیز می فرماید: « هلک فی رجلان محب غال و مبغض غال » یعنی دو کس به خاطر من هلاک شوند، یکی آنکه در دوستی من غلو کند و دیگری آنکه در دشمنی من غلو نماید. (۱۴)ابن خلدون در کتاب مقدمه در این زمینه می نویسد: « علی (ع) کسانی را که درباره ی او چنین معتقداتی داشتند در آتش می سوزانید. درباره این غلات همین بس که آراء و عقاید ایشان بر پیشوایان شیعه هم گران است. چه آنان به اینگونه نظریه های ایشان قائل نیستند و در بطلان عقاید آنان استدلال می کنند. (۱۵) البته در بیانات ابن خلدون در مسئله سوزانیدن غلات جای تردید وجود دارد. اما به طور کلی، امامان شیعه با صراحت غالیان را شدیداً لعن کرده و تعالیم آنها را مردود شمردند و به کرات به پیروان هشدار می دادند که احادیث ایشان را قبول نکنند. (۱۶)اصولاً غلات را می توان در دو دسته یا طبقه بندی جای داد: یک گروه مردمان ساده دل و عامی که تحت تاثیر جذابیتهای فردی ائمه (ع) و فضایل آنان قرار گرفته و برای امامان مقام فوق انسانی (خدایی) قائل شدند. دسته دیگر افرادی شیاد بوده اند که برای رسیدن به مقامات دنیوی و مقاصد سیاسی و نفوذ در مردم به ائمه، نسبتهای غلوآمیز دادند. (۱۷)
پی نوشت ها:
۱ ـ ابن ابی الحدید ، ص ۲۷۸٫۲ ـ صفری ، ص ۲۵٫۳ ـ مشکور ، ص ۱۵۱٫۴ ـ ابن خلدون ، صص ۳۸۲ ـ ۳۷۹٫۵ ـ صفری ، ص ۲۹ ـ ۲۶٫۶ ـ جان ناس ، صص ۴۰۹ ـ ۴۲۶ ـ ۵۶۵٫۷ ـ صفری ، ص ۳۷٫۸ ـ معروف الحسنی ، ص ۵ ـ ۲۶۴٫۹ ـ شهرستانی ، صص ۱۴۹ ـ ۱۳۴ ، با تلخیص.۱۰ ـ جعفریان ، صص ۱۱۴ ـ ۱۱۲٫۱۱ ـ شهرستانی ، صص ۱۳۴ ـ ۱۳۲٫۱۲ ـ پطروشفسکی ، ص ۴۹٫۱۳ ـ صفری ، ص ۲۲۶٫۱۴ ـ ابن ابی الحدید ، ص ۲۷۸٫۱۵ ـ ابن خلدون ، صص ۳۸۲ ـ ۳۷۹٫۱۶ ـ جعفری ، ص ۹ ـ ۳۴۸٫۱۷ ـ دائره المعارف تشیع ، صص ۲۳ ـ ۲۴٫عضو هیأت علمی دانشگاه بیرجند* منبع:نشریه پایگاه نور شماره ۲۲
هیچ نظری وجود ندارد