اشارهمقصود از منابع تفسیر، گزاره هایی هستند که داده هایی قطعی، معتبر و متناسب با مفاد آیات را در اختیار مفسر قرار می دهند و معانی واژگان قرآنی و مفهوم آیات را برای وی روشن می کنند.(۱) عدم به کارگیری منابع معتبر در تفسیر، اعتبار نتایج تفسیری و آموزه های مستفاد از قرآن را زیر سؤال خواهد برد. پیشینه ی بحث از منابع تفسیر تقریباً به آغاز نزول قرآن برمی گردد، زمانی که افزون بر آگاهی مخاطب از زبان ادبی قرآن، رجوع به پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) به عنوان معلم و مبیّن قرآن، به عنوان دومین منبع در تفسیر مطرح شد.(۲) بعدها در لابه لای تفاسیر از منبعیت لغت، اسباب نزول، تاریخ، قول صحابه و روایات اهل بیت (علیهم السلام) سخن رفت. در دوره های بعد با ظهور کتابهای علوم قرآنی، فصلی مستقل با عنوان مآخذ التفسیر(۳)و در برخی از آثار جدید با عنوان مصادرالتفسیر (۴) به بحث از منابع تفسیر و انواع آن اختصاص یافت؛ علی رغم گفتگوهای فراوان در این زمینه، هنوز برخی از آنها همانند معیارهای اعتبارسنجی منابع تفسیری، نیازمند مباحث ژرفنگرانه است.(۵)
قرآن و منابع تفسیرقرآن تبیین و تعلیم آیاتش را بر عهده ی رسول خدا نهاده(۶)، و در حقیقت قرآن با تمهید سیستم ارجاع به سنت نبوی، به اقوال و افعال نبوی در تفسیر قرآن اعتبار بخشیده است. این نکته کاملاً بدیهی و پذیرفتنی است که مخاطب نخستین و اصلی قرآن یا هر متن دیگری، آن را بهتر و کامل تر از دیگران بفهمد و تفسیرش کند.(۷)از این رو تفسیر پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم)، معصومانه، نشأت گرفته از وحی و مصون از هر گونه لغزش است؛ بنابراین، هر معنایی را که برای آیات بیان نمایند، بی شک همان مراد خداست، هرچند دلالت آیه برای ما روشن نباشد. این اعتقاد مورد اتفاق همه ی مسلمانان است و اطلاق آیات وَ مَا یَنْطِقُ عَنِ الْهَوَى (نجم: ۳) ( و هرگز از روی هوای نفس سخن نمی گوید و وَ مَا آتَاکُمُ الرَّسُولُ فَخُذُوهُ وَ مَا نَهَاکُمْ عَنْهُ فَانْتَهُوا (حشر: ۷) ( آنچه را رسول خدا برای شما آورده بگیرید [ و اجرا کنید ] و از آنچه نهی کرده خودداری نمایید ) بر آن دلالت می کند.(۸)به سانِ نقش تبیینی پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم)، قرآن در آیات ۳۱ تا ۳۳ سوره فاطر(۹)، گروه دیگری را وارثان راستین خود معرفی کرده است. وارثان قرآن ضروری است که افزون بر آگاهی از کتاب(۱۰)، از سنت نبوی نیز در تبیین و تعلیم قرآن آگاه باشند، در غیر این صورت وراثت آنان تام و کامل نخواهد بود. برای تذکار به این نکته و دفع هرگونه اشکال احتمالی، عترت نبوی، ضمن تأکید بر آگاهی از تمام قرآن، امکان دستیابی دیگران به چنین آگاهی جامعی از قرآن را مردود اعلام کرده اند. پس برای دستیابی به سنت نبوی در تفسیر قرآن، نیازمند میراث علمی وارثان حقیقی قرآن هستیم. وارثان قرآن منبع و مرجعی مطمئن و مورد توصیه ی قرآن برای دستیابی به حقایق سنت نبوی در قرآن شناسی و غیر آن است. این اعتقاد در حقیقت همان کارکرد عترت در اندیشه شیعی است؛ مبتنی بر این آموزه، تفسیر عترت از قرآن به سان تفسیر پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) معصومانه و عاری از هرگونه خطا و هوا است(۱۱)، چون حدیث آنان همان سخن رسول خداست و حدیث رسول خدا، سخن خداوند است.(۱۲)خلاصه مطلب آنکه از منظر قرآن، ما با دو مرجع اصلی برای شناخت حقایق قرآن رو به رو هستیم: سنّت تبیینی و تعلیمی پیامبر اسلام و میراث وارثان حقیقی قرآن، و میان این دو مرجع هیچ گونه اختلاف و تضادی وجود ندارد و مکمل و مؤید همدیگر هستند. درواقع قرآن مسأله منابع و مآخذ معتبر تفسیر آیاتش در عهد نبوی و ادوار بعدی را، با استفاده از سیستم ارجاع بدون واسطه به سنت نبوی و ارجاع با واسطه به دانش وارثان قرآن، طراحی و تثبیت نموده است. از این رو ادله ی اعتبار حجیت سنت نبوی شامل سنت عترت نیز می شود.
طبقه بندی منابع تفسیرمنابع تفسیر قرآن در سه مدل « نقلی- عقلی- شهودی »، « پایه- تابع »، « متن شناسی- پیشامتن شناسی » قابل تقسیم است. این مدلها تنها به هدف نشان دادن تنوع کارکرد و کارآمدی منابع در تفسیر قرآن، و معیارسنجی اعتبار آنها، صورت بندی شده است، از این رو تقسیم بندی مذکور منابع به معنای توسعه و تکثیر آنها نیست.(۱۳) البته به دلیل تأثیرپذیری منابع تفسیر از مبانی کلامی مفسّران، منابع تفسیری دو مفسّر شیعی و سنّی در مقایسه با همدیگر متفاوت خواهد بود. نوع منابع تفسیر از مبانی کلامی مفسّر تأثیر می پذیرد و این تأثیر تا حدی است که دامنه ی منابع مفسر را دچار قبض و بسط می کند، منبعی را از درجه ی اعتبار ساقط یا بالعکس بدان اعتبار می بخشد. از این رو منابع تفسیری مفسّران فریقین با همدیگر تفاوت دارند؛ مفسران امامیه در منابع نقلی، روایات پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) و اهل بیت (علیهم السلام) را معتبر می دانند و اقوال صحابه را حجت نمی دانند، حال آنکه قول صحابی نزد مفسران اهل سنت از معتبرترین و مهم ترین منابع تفسیری به شمار می آید. همچنین تأثیر مبانی کلامی در منابع تفسیری تا حدی است که می تواند منبعی را به زمره ی منابع مفسر بیفزاید هرچند دیگران آن منبع را معتبر ندانند یا در کارکرد آن در تفسیر تردید داشته باشند؛ همانند نزاع و اختلافی که برخی از مفسران در کارکرد کشف و شهود در تفسیر دارند.(۱۴) هر دو مثال یاد شده برگشت به معیارهای اعتبار منابع تفسیری نزد مفسران دارد و معیارهای مذکور از مبانی کلامی آنان نشأت می گیرند.افزون بر اینها، مبانی کلامی در تقدم و تأخر بهره وری مفسر از یک منبع خاص از میان دیگر منابع تفسیری، تأثیرگذار است. برای نمونه، طرفداران روش تفسیری قرآن به قرآن، تحت تأثیر مبانی نظری خویش، به تقدم منبعیت قرآن در تفسیر تأکید دارند و آن را یک اصل عملی تخلف ناپذیر در تفسیر می دانند. در این رویکرد، دیگر منابع تفسیری ( عقل، حدیث، تاریخ … ) در رتبه های بعدی قرار دارند و کارکرد منبعی خاص قرآن در تفسیر را فاقدند. این تقدمْ معلول نگرش مفسر به جایگاه قرآن در تبیین و تفسیر درونی خودش است که برآیند مبانی کلامی وی به مؤلف قرآن و ویژگیهای متنی آن است.
مدل معیار مفسران امامیه در منابع تفسیرتأثیر مبانی کلامی امامیه در اعتباربخشی و اولویت بندی سنت اهل بیت (علیهم السلام) نسبت به دیگر منابع، منجر به مدلی خاص در طبقه بندی منابع تفسیری مفسران امامیه شده است که ما از آن به عنوان مدل معیار در منابع تفسیر در این مذهب یاد می کنیم. مقصود از این مدل طبقه بندی منابع به دو قسم « اصلی- پایه » و « تابع- پیرو » است. قرآن، لغت اصیل، سنت اهل بیت(علیهم السلام)، عقل از منابع پایه و تاریخ، تجربه علمی، فهم و رأی مفسران کهن از منابع تابع در نظریه ی تفسیری مفسران امامیه به شمار می آیند. تقسیم بندی منابع در مدل پایه و تابع، براساس معیاری ارزش مدارانه در سنجش اصالت و اعتبار معرفتی آنها است. مطابق این معیار، منابع پایه، داده هایی هستند که از اعتبار قوی تر و بالاتری نسبت به منابع تابع برخوردارند و نوعی اولویت و تقدم شأنی بر آنها دارند؛ منابعی که از چنین درجه ی اعتباری برخوردار نباشند، منابع تابع به شمار می آیند و اعتبار آنها مشروط به تأیید منابع پایه است.
اعتباربخشی مبانی کلامی امامیه به سنّت اهل بیت (علیهم السلام)نخستین تأثیر مبانی کلامی خاص امامیه، اعتباربخشی به سنت اهل بیت در تفسیر قرآن کریم است. احادیث تفسیری اهل بیتْ فواید متعددی در معناشناسی آیات، اعم از تبیین متشابهات و مبهمات قرآنی، ارائه ی روش تفسیری معتبر، معیارهای سنجش اقوال مفسران و دیگر فواید تاریخی دارند؛ لکن کارکردها و کاربردهای احادیث تفسیری اهل بیت در فهم قرآن، پیش از هر چیز مشروط به اعتباریابی آنان از سوی دلیل معتبر است. لذا قبل از هرگونه بهره مندی از روایات، اثبات اعتبار آنها تقدم دارد.اعتباربخشی به منابع تفسیری، نخستین تأثیر مبانی کلامی خاص امامیه است که سنت اهل بیت را به منبع ویژه ی مفسران امامیه در تفسیر قرآن تبدیل کرده است.تقریر این تأثیر از این قرار است که از آنجا که مطابق ادله قرآنی و نقلی معتبر، وراثت قرآن برای اهل بیت به اثبات رسیده، ضروری خواهد بود که قول و فعل و تقریر وارثان برگزیده ی قرآن در تفسیر معتبر باشند و اولویت اعتباری نسبت به دیگر منابع داشته باشند؛ به این معنا که سنت اهل بیت تقدم رتبی و شأنی بر دیگر منابع تفسیری پیدا خواهد کرد و حاکم بر آنها خواهد بود و در مواقع تعارض، به عنوان دلیل، حاکم بر دیگر منابع خواهد بود. در نتیجه، حجیت سنت اهل بیت، لازم منطقی و نتیجه ی عقلی پذیرش آنان به عنوان وارثان حقیقی قرآن است و بدون پذیرش این حجیت، مبانی کلامی خاص امامیه فاقد ثمری عملی خواهد شد.شایان ذکر است که مبانی کلامی خاص امامیه تنها در اثبات حجیت ثبوتی سنت عترت کارآمد هستند و بیش از آن در حجیت اثباتی کارآمدی ندارند. روشن است که حجیت ثبوتی و اثباتی احادیث دو مرحله ی ممتاز از یکدیگر و ادله و معیارهای اعتبار هریک متفاوت با دیگری است.مقصود از حجیت ثبوتی، اعتبار داشتن داده هایی است که از امامان عترت به حقیقت صادر شده و در صدور آن هیچ گونه تردیدی وجود ندارد؛ مانند شرایط کسی که خود در عصر حضور امام معصوم زندگی می کرده و سخن یا فعل معصوم را ناظر و شاهد بوده است. مقصود از حجیت اثباتی، احراز سنت واقعی برای غیرشاهدان و غیرناظران است؛ یعنی حجیت آنچه امروزه به عنوان میراث حدیثی در اختیار مسلمانان قرار دارد.بحث از حجیت ثبوتی سنت مسأله ای کلامی است و در حقیقت به شئون امام برمی گردد در حالی که بحث حجیت اثباتی مسأله ای تاریخی و علم الحدیثی است. می توان ادعا کرد که قاطبه ی شیعیان حجیت ثبوتی سنت معصوم را به صورت مطلق و بدون تقیید و تحدید پذیرفته اند هرچند در سخنان برخی از آنان نوعی از تقیید و تحدید نیز به چشم می خورد.(۱۵)حجیت اثباتی سنت با چالشها و آسیب هایی چون نسخ، تقیه و توریه، وضع و جعل، تصحیف و تقطیع، نقل به معنا و آسیبهای سندی چون ارسال، انقطاع سند، تدلیس و… رو به رو است و نیازمند مطالعات جدی تاریخی و علم الحدیثی در شناسایی و ترمیم است.(۱۶)به سبب همین آسیبها و چالشهای تاریخی ما شاهد اختلافاتی میان احادیث موجود هستیم که گاه تا مرحله ی تعارض بین دو حدیث نیز می رسد و کوششهای از سوی بزرگان و محققان امامیه در حل تعارض نمایی ها و اختلافات موجود میان احادیث صورت گرفته است. لکن در مقام ثبوتی امکان و احتمال تنافی میان دو سخن از یک معصوم یا چند معصوم منتفی و امتناع عقلی دارد.همچنین ادله اثباتی حجیت ثبوتی سنت عترت، باید فراتر از خود سنت آنان باشد تا مستلزم دور نباشد، لذا سخن کسانی که در اثبات حجیت ثبوتی سنت به روایات تمسک جسته اند، خالی از اشکال نیست.(۱۷)نتیجه آنکه اعتباریابی ثبوتی سنت عترت در تفسیر قرآن کریم به معنای اعتبار تمامی احادیث موجود و منسوب به آنان نیست. اعتباریابی احادیث موجود افزون بر اثات حجیت ثبوتی، نیازمند ادله ی دیگری چون وثاقت تاریخی، اعتبار راویان، موافقت با کتاب، عقل، تاریخ و… است تا اصل صدور حدیث از معصوم به اثبات برسد. البته در میان عالمان امامیه معیارها و مبانی متنوعی در این حجیت اثباتی سنت وجود دارد که در پژوهشهای مستقلی مورد بررسی قرار گرفته است.(۱۸)
پینوشتها:
۱٫علی اکبر بابایی و همکاران، تاریخ تفسیر قرآن، ص ۲۶۱٫۲٫ علی اکبر بابایی، تاریخ تفسیر قرآن، پژوهشگاه حوزه و دانشگاه و مؤسسه امام خمینی (رحمه الله)، قم، ۱۳۸۷ش، ج۱، ص ۲۵-۲۹٫۳٫زرکشی، البرهان فی علوم القرآن، تحقیق محمد ابوالفضل إبراهیم، دار احیاء الکتب العربیه، بیروت، ۱۹۵۷م، ج۲، ص ۱۵۶؛ جلال الدین سیوطی، الإتقان فی علوم القرآن، تحقیق سعید المندوب، دارالفکر، بیروت، ۱۹۶۶م، ج۲، ص ۴۷۲٫۴٫محمد حسین الصغیر، دراسات قرآنیه: المبادی العامه للتفسیر، مکتب الاعلام الاسلامی، تهران، ۱۴۱۳ق، ص ۵۳٫۵٫علی اکبر بابایی و همکاران، پیشین، ص ۲۶۱٫۶٫جمعه: ۲؛ احزاب: ۳۳؛ حشر: ۷؛ نجم: ۳-۴٫۷٫این اصل در برخی از روایات اهل بیت مورد تأکید قرار گرفته است. از جمله امام باقر (علیه السلام) در روایتی می فرماید: « اِنّما یعرِفُ القرآن من خوطِبَ به » ( همانا قرآن را کسی می داند که بدان مخاطب شده است ). کلینی، الکافی، تصحیح و تعلیق علی اکبر الغفاری، چ پنجم، دارالکتب الإسلامیه، طهران، ۱۳۶۳ش، ج۸، ص ۳۱۲؛ علی اکبر بابایی و همکاران، پیشین، ص ۲۶۱٫۸٫فتح الله نجارزادگان، سلامه القرآن من التحریف، نشر مشعر، قم، ۱۴۲۴ق، ص ۷۰-۷۱٫۹٫وَ الَّذِی أَوْحَیْنَا إِلَیْکَ مِنَ الْکِتَابِ هُوَ الْحَقُّ مُصَدِّقاً لِمَا بَیْنَ یَدَیْهِ إِنَّ اللَّهَ بِعِبَادِهِ لَخَبِیرٌ بَصِیرٌ. ثُمَّ أَوْرَثْنَا الْکِتَابَ الَّذِینَ اصْطَفَیْنَا مِنْ عِبَادِنَا فَمِنْهُمْ ظَالِمٌ لِنَفْسِهِ وَ مِنْهُمْ مُقْتَصِدٌ وَ مِنْهُمْ سَابِقٌ بِالْخَیْرَاتِ بِإِذْنِ اللَّهِ ذلِکَ هُوَ الْفَضْلُ الْکَبِیرُ. جَنَّاتُ عَدْنٍ یَدْخُلُونَهَا یُحَلَّوْنَ فِیهَا مِنْ أَسَاوِرَ مِنْ ذَهَبٍ وَ لُؤْلُؤاً وَ لِبَاسُهُمْ فِیهَا حَرِیرٌ ( و آنچه از کتاب به سوی تو وحی کرده ایم، خود حق [ و ] تصدیق کننده ی [کتابهای ] پیش از آن است. قطعاً خدا نسبت به بندگانش آگاه بیناست. سپس این کتاب را به آن بندگان خود که [ آنان را ] برگزیده بودیم، به میراث دادیم؛ پس برخی از آنان بر خود ستمکارند و برخی از ایشان میانه رو، و برخی از آنان در کارهای نیک به فرمان خدا پیشگامند؛ و این خود توفیق بزرگ است. [ در ] بهشتهای همیشگی [ که ] به آنها درخواهند آمد. در آنجا با دستبندهایی از زر و مروارید زیور یابند و در آنجا جامه شان پرنیان خواهد بود.۱۰٫ أبا جعفر یقولُ إنّ من علم ما أوتینا تفسیر القرآن و احکامهُ و علمَ تغییر الزمان و حدثانه ». ( امام باقر (علیه السلام) می فرمود: از جمله علومی که به ما داده شده است تفسیر قرآن و احکام آن است و علم تغییر زمان و حوادث آن ). کلینی، پیشین، ج۱، ص ۲۲۹٫۱۱٫فتح الله نجارزادگان، پیشین، ص ۸۱٫۱۲٫ابا عبدالله یقول حدیثی حدیثُ أبی و حدیث أبی حدیثُ جدّی و حدیثُ جدی حدیثُ الحسین و حدیثُ الحسین حدیثُ الحسن و حدیث الحسن حدیثُ امیرالمؤمنین(علیه السلام) و حدیث امیرالمؤمنین حدیثُ رسول الله (صلی الله علیه و آله و سلم) و حدیثُ رسول الله قولُالله عزّوجل ( امام صادق (علیه السلام) می فرمود: حدیث من حدیث پدرم می باشد و حدیث پدرم حدیث جدم ( علی بن الحسین (علیه السلام)) و حدیث او حدیث حسین(علیه السلام) است و حدیث حسین (علیه السلام) حدیث حسن (علیه السلام) و حدیث حسن(علیه السلام) حدیث امیرالمؤمنین (علیه السلام) و حدیث امیرالمؤمنین (علیه السلام) حدیث رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم)و حدیث رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) قول خدای عزوجل است ). کلینی، پیشین، ج۱، ص ۵۳٫۱۳٫برای آگاهی بیشتر از این مدل ها به بخش اول کتاب مراجعه شود.۱۴٫رک: محمدهادی معرفت، التفسیر و المفسرون فی ثوبه القشیب، مشهد، الجامعه الرضویه للعلوم الاسلامیه، ۱۴۱۸ق، ج۲، ص ۵۳۹٫۱۵٫مهدی مهریزی، « قلمرو حجیت حدیث از نگاه عالمان شیعه »، علوم حدیث، شماره ۵۳، پاییز ۱۳۸۸ش، ص ۳-۴٫۱۶٫برای آشنایی با این آسیب ها و راه حل های آن ر.ک: محمدحسن ربانی، آسیب شناسی حدیث، مشهد، دانشگاه علوم اسلامی رضوی، ۱۳۸۸ش؛ عبدالهادی مسعودی، آسیب شناخت حدیث، زائر، قم، ۱۳۸۹ش، صص ۳۱۰؛ محمد احسانی فر، اسباب اختلاف الحدیث، دارالحدیث، قم، ۱۳۸۵ش، ص ۵۰-۱۵۷٫۱۷٫علی نصیری، رابطه متقابل کتاب و سنت، ص ۱۳۱ و ۱۴۰٫۱۸٫رک: حدر علی حب الله، نظریه السنه عند الشیعه الامامیه التکون و الصیروره، الانتشار العربی، بیروت، ۱۳۸۶ش.منبع مقاله :راد، علی، (۱۳۹۰)، مبانی کلامی امامیه در تفسیر قرآن: با رویکرد نقّادانه به آرای ذهبی، عسّال و رومی، تهران: سخن، چاپ اول
هیچ نظری وجود ندارد