مقدمه
تحقيق، بررسي و تحليل رمز جاودانگي حماسة عاشورا و اينكه چه سرّي در خلقو ايجاد اين حماسة جاويدنهفته است كه تا امروز، به عنوان حماسهاي ماندگار در تاريخبشر، مطرح گرديده و وجدانهاي بيدار و ا´گاه، پس از گذشت هزار و چند صد سال،همچنان ا´فرينندگان اين حماسة عظيم راستايش ميكنند و در نهضتها وحركتهاياصلاحي خود، از اين حماسه، الهام ميگيرند، نيازمند بررسي همه جانبة اين حماسةعظيم است.
در اينجا ما نيز در حد بضاعت اندك خود و به جهت اداي تكليف نسبت به خونپاك حماسه سازان عاشورا بهويژه سيّد و سرور شهيدان، حضرت ابا عبدالله الحسين (ع)،كوشيدهايم رمز جاودانگي اين حماسه را از ابعاد مختلف، مورد بررسي و مداقّه قراردهيم.
بي شك، راز ورمز جاودانگي حماسة عظيمي مانند حماسة عاشورا را نميتوانفقط مديون يك عامل دانست بلكه در جاودانه ماندن اين حماسة پرشور، عوامل متعدديدخيل بودهاند و لذا در اين مقاله سعي كردهايم به برخي از اين عوامل اشاره كنيم و به شرحو بسط ا´نها بپردازيم.
از جمله عوامل مؤثري كه در جاودانگي حماسة عاشورا، مورد بررسي و تحليل قرارگرفتهاند، عوامل ذيل است:
الف ـ وعدة الهي براي حيات ابدي شهيدان ونقش ا´ن در جاودانگي حماسةعاشورا.
ب ـ انگيزة الهي در خلق حماسة عاشورا كه به جاودانگي ا´ن انجاميد.
ج ـ نقش رهبري در جاودانگي حماسة عاشورا.
د ـ نقش ائمة معصومين: در جاودانه ماندن حماسة عاشورا.
ه ـ نقش حضرت زينب 3 در جاودانه ماندن حماسة عاشورا.
سرانجام، نتيجة بررسي و تحليل صورت گرفته نيز دلالت براين امر دارد كهمجموعة عوامل مذكور، سبب گرديدند تا حماسة عاشورا همچنان در عرصة گيتي و برايتمام نسلها و وجدانهاي ا´گاه و بيدار، جاودانه بماند.
البته ما در اين مقال داعيه ا´ن رانداريم كه توانستهايم جاودانگي حماسة عاشورا رارمز گشايي نماييم، بلكه در حد بضاعت طبع، كوشش نمودهايم به برخي از رموز جاودانهماندن اين حماسة عظيم، اشارهاي داشته باشيم، باشد كه مورد عنايت ارباب علم وفضلقرار گيرد.
رمز جاودانگي
بي ترديد، يكي از وقايع مهم تاريخ اسلام، واقعة عاشوراست؛ كه پس از گذشتهزار و چهار صد سال، هنوز به عنوان حماسهاي جاويد، مطرح ميباشد و در صفحاتحجيم تاريخ بشر، به بوتة فراموشي سپرده نشده و نوشتن، سخن گفتن و هر حركتي درمورد اين حماسه عظيم همچنان براي نويسندگان، سخنرانان و رهبران نهضتهاياسلامي، در اين جملة پرمعنا تجلّي يافته است كه: «كلّ يومٍ عاشورا وكُلّ ارضٍ كربلا».
ا´ري، براي هرانسان ا´زادهاي، هر روز، عاشورا و هر سرزميني، كربلاست. اينكه چراهرروزي، عاشورا و هر سرزميني، كربلا به شمار ميرود؟ و چرا حماسة عظيم كربلا تا اينحد جاودانه مانده است كه همة عاشقان بيداردل با اندكي تامل در مورد اين رويداد عظيمو در راس ا´ن، حماسه ا´فرين بزرگ عاشورا؛ يعني حضرت ابا عبدالله الحسين(ع)، اشك ازديدگانشان جاري گرديده و به ياد رشادتهاي حضرتش و72 يارباوفايش؛ به سوگمينشينند وحماسة عاشورا را به عنوان الگويي جاودانه براي طي طريق و سلوك الي الله ورهايي از قيد و بند ظلم و اسبتداد، براي خود بر ميگزينند؟ سؤالهايي است كه در زمينةرمز جاودانگي حماسة عاشورا مطرح است و ما نيز در اين مقال برا´نيم كه در حد بضاعتطبع، رمز جاودانگي حماسة عظيم عاشورا را مورد تحليل و بررسي قراردهيم.
جهت تحليل و بررسي رمز جاودانگي اين حماسة عظيم در چارچوب ذيل، اينموضوع را مورد مداقه قرار خواهيم داد:
الف ـ وعده الهي براي حيات ابدي شهيدان.
ب ـ انگيزة الهي در خلق حماسة عاشورا كه به جاودانگي ا´ن انجاميد.
ج ـ نقش رهبري در جاودانگي حماسة عاشورا.
د ـ نقش ائمة معصومين: در جاودانه ماندن حماسه عاشورا.
ه ـ نقش حضرت زينب در جاودانه ماندن حماسه عاشورا.
وعدة الهي براي حيات ابدي شهيدان
(وَلاَ تَحْسَبَنَّ الَّذِينَ قُتِلُوا فِي سَبِيلِ اللّهِ أَمْوَاتاً بَلْ أَحْيَاءٌ عِنْدَ رَبِّهِمْ يُرْزَقُونَ).
«كسانيكه در راه خدا كشته شدهاندرا مرده مپندار، بلكه زندهاند و نزد پروردگارشانروزي داده ميشوند.»
اين ا´يه، نص صريح قرا´ن كريم است مبني بر اينكه كسانيكه در راه خداكشتهميشوند، زندگان جاويدند و ا´نها را مرده مپنداريد.
ا´ري، كساني هم كه در ا´فريدن حماسة عاشورا دخيل بودند و با نثار گوهر گرانبهايوجودشان، درس ا´زادگي، عزّت، شرف، دينداري، شهامت، شجاعت، صبر، گذشت و… بهبشريت دادند به اين عمل خودايمان داشتند كه بر طبق وعدة الهي كساني كه در راهخداكشته شوند، مرده نخواهند بود، بلكه زندگاني جاويد خواهندداشت.
حماسه عاشورا نيز در بطن خود، برچنين بنيانهاي مستحكمي استوار بود كههمچنان جاودانه مانده است و كساني هم كه در طول اين هزار وچهار صد سالي كه ازحماسة عاشورا ميگذرد، خواستهاند خون حسين بن علي(ع) و يارانش را شست و شوبدهند و بگويند كه اصلاً اتفاقي حادث نشده و يا يك اتفاق عادي بوده است مانند سايراتفاقاتي كه ميافتد؛ هرگز به مقاصد خود، دست نيافتند؛ چراكه اين حماسه يك اتفاقساده و از نوع معمولي نبودهاست.
چگونه ميتوان در يك حماسه واقعي، ايستادگي 72 نفر به همراه رهبرشان درمقابل هزاران نفر را يك اتفاق ساده و عادي دانست، 72 يارباوفاي حضرت ابا عبداللهالحسين(ع) در اين حماسة عظيم، در معرض ا´زمايشها و امتحانهاي سخت الهي قرارگرفتند و با ايمان راسخ خود به خدا، در هيچ يك از ا´زمايشها، ذرّهاي ترديد نسبت بههدف وراهي كه انتخاب كرده بودند، به خود راه ندادند.
به راستي ا´يا چيزي جز ايمان خالصانه ياران امام به وعدههاي پروردگارشان ا´نانرا در پيمودن اين راه پر فراز و نشيب و خلق يك چنين حماسهاي عظيم،توانمندميساخت؟!
پس به تحقيق ميتوان گفت حماسهاي كه خلق ا´ن حماسه براي تحقق بخشيدنبه فرامين الهي باشد، مطمئناً براي هميشه جاويد خواهد ماند و الگوي مصلحان وا´زادگانخواهدشد.
انگيزة الهي در خلق حماسة عاشورا كه به جاودانگي ا´ن انجاميد
خلق حماسة عاشورا داراي انگيزهاي الهي بود كه جاودانه مانده و خواهد ماند. رهبرحماسة عاشورا حضرت امام حسين(ع) در شب عاشورا همة ياران خود را جمع كرد و پساز حمد و ثناي خداوند متعال، خطابهاي خواند كه به اختصار به ا´ن اشاره ميكنيم:
در خطابة ا´ن حضرت ا´مده است : «اما بعد فاني لا اعلم اصحاباً اوفي’ ولا خير مناصحابي»
اما من، ياراني بهتر و وفادارتر از ياران خود نميشناسم».
«ولا اهل بيت ابرّ ولا اوصل من اهل بيتي».
«قوم و خويش هايي نيكوكارتر وصله رحم دارتر از قوم وخويشهاي خودمنميشناسم».
«فجزاكم الله عني خيرا» .
خدا از جانبِ من به همة شما پاداش خيربدهد».
بعد فرمود: «الا واني لا اظن يوماً انا من هؤلاء»
«من گمان نميكنم از دست اين مردم، ديگر روزي براي ما باقي مانده باشد»
«الا وانا قد اذنت لكم»
«من از شما تشكر ميكنم و به همه شما اجازه ميدهم، برويد.»
«فانطلقوا جميعاً في حلّ»
«همه شما برويد، از نظر من براي رفتن مجازيد.»
«ليس عليكم حرج مني ولا ذمام»
«از جانب من، نه سختگيري است و نه در مضيقه ورودربايستي باشيد و نه عهد وپيماني از شما انتظار دارم.»
«هذا اللّيل قد غشيكم فاتخذوه جملاً»
«شب و تاريكي رسيد، به پشت راهوارشب سوار شويد وجان خود را به سلامتببريد.»
اين خطابة امام را شهيد مظلوم دكتر بهشتي به طرز شيوايي تشريح نمودهاند بااين مضمون كه: «اما ميخواهد از اين لحظه اعلام كند كه از اين ساعت به بعد به خاطرحسين هم ديگر نبايد بجنگيد. اي برادر من، عباس! فردا ديگر براي برادرت حسينياخواهرت زينب نجنگ. من به عنوان قوم و خويش و برادري، از تو نهايت سپاس را دارم؛ا´نها هم فقط با من كاردارند. اگر ميخواهي برو. من از تو گله ندارم و اگر ميخواهي بمانيبمان، امّانه به خاطر حسين بلكه به خاطر هدف حسين و خداي حسين، اين است ا´نسطوح عالي كربلا. در اين قيام بايد بر خورد ابا عبدالله (كه مسئله از اول اين طور بود) وهمه افراد ديگر از كوچك و بزرگ را كه در اين قيام شركت دارند از اين لحظه كه لحظةجانبازياست، فقط يك هدف در نظر داشت و بس، خدا و ا´يين خدا، اسلام و امت اسلام ومصالح اسلام است، البته كه اين نهضت جاودانه، زنده ميماند».
ا´ري، حماسهاي كه بانيّتي پاك و الهي خلق شود و به خون غلطيدن حماسها´فرينان ا´ن نيز فقط و فقط براي تسليم در برابر خداوند و رضاي الهي باشد، شايستةجاودانگي است و گرد و غبار غفلت و فراموشي، گريبا نگير چنين حماسة عظيمينخواهدشد.
نقش رهبري در جاودانگي حماسه عاشورا
حماسة عاشورا را جگر گوشة حضرت زهرا3 ا´فريد و ا´ن را رهبري كرده است، بيشك، مركز ثقل هر حماسهاي، رهبري ا´ن ميباشد و رهبري نهضت عاشورا نيز تحتزعامت سرور و سيّد شهيدان حضرت ابا عبدالله الحسين(ع) ميباشد؛ حسيني كه ازجانب حضرت رسول اكرم(ص) مصباح هدايت و سفينة نجات خوانده شده است، حسينيكه: «دستان مبارك پيامبر اسلام(ص) نخستين محلي بود كه امام حسين(ع) پس ازولادت، در ا´ن جاي گرفت».
حسيني كه: «نپذيرفتن ظلم را سنت نهاد و همة كساني كه تن به ذلت نميدهند،به ا´ن حضرت اقتدا ميكنند.».
يقيناً نقش رهبري در حماسة عاشورا از عوامل عمدة جاودانگي اين حماسه عظيمبه شمار ميرود و اگر در طول تاريخ انبيا وائمة معصوم: دقت كنيم، متوجه خواهيم شدكه هركدام از پيامبران وائمه، براي دعوت و هدايت انسانها به خدا پرستي، حركتهاونهضتهايي را رهبري نمودهاند و با رهبري خودشان، علاوه برانجام ماموريت الهي ورسالت خود، توانستهاند تصويري روشن از حركت و نهضت خود را براي نسلهاي بعديبه يادگار بگذارند و هركدام نيز حاوي پيامهايي بس پر محتوا بودهاند تا بلكه اهل معرفتو كمال را در پيمودن راه كمال و سعادت، رهنمونگردند.
در اين ميان، حضرت امام حسين(ع) با خلق حماسة عاشورا و رهبري ا´ن، دردانشگاه كربلا، درس عزّت، شجاعت، شهامت، صبر و استقامت، مروّت، كرامت، سخاوت،گذشت، شهادت و جهاد، تن ندادن به ذلّت، تسليم شدن در برابر امر و خواستة الهي،ايستادگي در راه حق و… را به نسلهاي بعد از خود و وجدانهاي بيدار و ا´گاه داد.
مگر ميشود درسهاي پرمحتواي حماسة عاشورا كه هر يك به وسعت تاريخ معنادارند و توسط معلّم بزرگ ا´ن، طي 24 ساعت به تشنگان معرفت، كمال و جهاد و شهادتعرضه شد و براي بيدار دلان، فتح بابي شد براي پيمودن و فتح قلههاي رفيع سعادت وكمال، در دل تاريخ، به دست فراموشي سپرده شود! چراكه درس عزّت، شهادت، شجاعت،شهادت و… هريك بوي جاودانگي ميدهند و براي هميشه جاودانه خواهند ماند خصوصاًاگر اين درسها توسط امام معصوم و در دانشگاه الهي و در ميان امواج خون، طي حماسهايالهي عرضه شود.
نقش ائمه معصومين: در جاودانه ماندن حماسة عاشورا
بي ترديد بعد از حماسة عاشورا، امويان سخت در تلاش و تكاپوبودند تا اينكهبراي حفظ حكومت و موقعيت خودشان، نام امام حسين(ع) و واقعة شهادت ا´ن حضرت راانكار نمايند و تا حد امكان، در دراز مدت، حماسة عاشورا را در اذهان مردم بهدستفراموشي بسپارند. ولي ا´گاهي و هوشياري خاندان عصمت و طهارت: مانع رسيدندشمنان اهل بيت، به اهداف پليدشان شد و حماسة عاشورا همچنان توانست علي رغمتبليغات گسترده دشمنان براي انحراف افكار عمومي، جايگاه خود را به عنوان حماسهايجاويد، در طول تاريخ حفظ كند.
از جمله برنامههاي خاندان عصمت و طهارت: در زمينه جاودانه نگه داشتنحماسة عاشورا، ميتوان به موارد ذيل اشاره نمود:
الف ـ گريه و بكاء:
از اموري كه در سيرة خاندان عصمت و طهارت در خصوصِ عاشورا به وضوح ديدهميشود، مسئله «گريه و بكاء»است كه هم خود ا´ن بزرگواران در سوگ امام حسين(ع) ويارانش اشك ميريخته و گريه ميكردند و هم ديگران را بر گريه و ندبه تشويقمينمودند. به عنوان نمونه از امام صادق(ع) نقل شدهاست كه: «حضرت امام سجاد(ع)چهل سال بر پدرش گريست.»
پس ملاحظه ميكنيم كه خاندان حسيني برطبق تعاليم عالي اسلام و بر وفقسنن اسلامي، با دستور گريستن بر ابا عبدالله الحسين(ع) و زيارت كردن ا´ن حضرت،زمينهاي فراهم كردهاند كه هر گزاين چراغ پرفروغ، خاموشي نپذيرد.
ب ـ تبيين اهداف نهضت عاشورا:
ائمه معصومين: براي خنثي نمودن تبليغات مسموم دشمنان در زمينةتحريف نهضت عاشورا و نادرست جلوه دادن قيام امام حسين(ع) نيز ساكت ننشستند وبابيان اهداف نهضت امام حسين(ع) سعي نمودند كه افكار عمومي را به حقايق نهضت،ا´گاه سازند.
براي نمونه در زيارت اربعين كه صفوان جمّال از امام صادق(ع) نقل كرده است،اين عبارت ا´مده:
«وبذل مهجة فيك لينقذ عبادك من الجهالة وحيرة الظلالة».
در اين عبارت، كاملاً مشهود است كه اين قيام مقدس، براي جلوگيري از انحرافوضلالت وهم در جهت نجات جامعه از جهل و ناداني بوده است».
پس قيامي با اين هدف و مختصات ميبايست تنهاد در قلمرو جغرافيايي نينوامحدود نميشد و باشكافتن مرزهاي جغرافيايي و عقيدتي، جاودانه ميماند و اين امر همبا تلاش و مجاهدتهاي ائمة معصومين و اهل بيت عصمت و طهارت: ميسّر گرديدو حماسة عاشورا جاودانه ماند.
همچنين ائمة معصومين: توانستند با «نشر احكام الهي و برگزاري مراسمسوگواري و عزاداري براي سيد الشهدا و گراميداشت مقام و منزلت شهداي كربلا، به اينفرمايش حضرت رسول اكرم(ص) جامة عمل بپوشانند كه فرمود:
«ان لقتل الحسين حرارة في قلوب المؤمنين لا تبرد ابداً؛»
«حرارتي كه از شهادت حسين در دلهاي مؤمنين است، هرگز سرد نخواهد شد.».
پس تلاشها و مجاهدتهاي ائمه معصومين: نيز در زنده نگهداشتن وجاودانه ساختن حماسه عظيم عاشورا شايستة تامل ميباشد.
نقش حضرت زينب در جاودانه ماندن حماسة عاشورا
به تحقيق براي صدور پيام عاشورا، حضور سخنگوي پرتواني همچون زينب 3لازم بود تابابه جان خريدن تمام مصايب و مشكلات و سنگيني بار رسالت، پيام خونشهيدان بويژه برادر بزرگوارش را به تودههاي مردم برساند و حماسة عاشورا را به عنوانحماسهاي جاويد در طول تاريخ به ياد گاربگذارد.
همچنين در كنار اين رسالت بزرگ، ماموريتهاي ديگري نيز بر عهدة حضرتزينب3 بود كه هريك به نحوي در جاودانگي بخشيدن به حماسة عاشورا مؤثر بودهاندكه از جملة ا´نها ميتوان به موارد ذيل اشاره كرد:
1 ـ تبيين امامت و خلافت رسول خدا(ص) و معرفي امام براي مردم، خصوصاًمردمي مثل مردم شام كه در طول پنجاه سال پس از رحلت رسول خدا در فضاي پرشده ازتبليغات بني اميه، زيستهاند ونه مفهوم امامت را ميدانند و نه مصداقي از ا´ن جز معاويةستمگربر خود نديدهاند.
2 ـ معرفي چهرة واقعي بني اميه كه در مدت چهل سال حكومت معاويه زير پردهتزوير و ابهام مانده بود،بابيان جنايتهاي ا´نان و ذكر ماهيتشان.
3 ـ بيان جنايتهاي بني اميه و عوامل ا´نها در فاجعة كربلا كه از هيچ جنايتي فروگذارنكردند.
4 ـ پيشگيري از تحريف حادثة كربلا به وسيله دشمن بابيان اهداف وانگيزههايا´ن.
5 ـ بهرهگيري از جوشش اين خون، براي ريشه كن كردن بنياميه.
6 ـ سرپرستي از زنان و كودكان معصوم و اهل بيت و حفظ ا´نها از جنايات دشمن وحفظ جان امام (حضرت زين العابدين(ع)).
7 ـ كنترل زنان و كودكان از هرگونه عمل و حركتي كه نشانه ضعف و زبونياست.
8 ـ محو كردن ا´ثار تبليغات پنجاه ساله بني اميه بر عليه علي(ع) و اهل بيتخصوصاً در منطقة شام.
بي شك، انجام چنين رسالت عظيم و گستردهاي تنها از عهدة حضرت زينب برميا´مد و ميشود گفت كه او براي انجام چنين رسالتي و براي تكميل پيام عاشورا،پرورش يافته بود.
او با عزم و ايماني راسخ، شجاعتي مثال زدني، صبر و بردباري، علم و ا´گاهي كامل،فصاحت و بلاغتي نافذ و بصيرت و تيزبيني كه تماماً در وجود او جمع گشته بود، توانستحماسة عاشورا را براي هميشه در تاريخ جاودانه سازد و نگذارد دسيسههاي دشمنان ونقشههاي شوم ا´نان، اين حماسه را در اذهان مردم به دست فراموشي بسپارند و شايستهاست بگوييم كه: «كربلا در كربلا ميماند اگر زينب نبود».
نتيجـه
بايد گفت كه حماسة عاشورا از جمله حماسههايي بود كه به تدريج ابعاد و عمقولايههاي ا´ن، عظمت و اهميت پيدانمود و به عنوان حماسهاي جاودانه در طول تاريخبشريت، مطرح گرديد.
در بررسي و تحليل اين موضوع، به اين نتيجه رسيديم كه در جاودانگي حماسةعاشورا عواملي نظير: وعدة الهي براي حيات ابدي شهيدان، انگيزة الهي در خلق حماسةعاشورا، برنامههاي اهل بيت و ائمه معصومين: در زمينة جلوگيري از تحريف و بهدست فراموشي نسپردن حماسة عاشورا، سخنگويي شجاعانه، ا´گاهانه و اطلاع رسانيدقيق حضرت زينب3 پيرامون پيام و حوادث عاشورا و رهبري ا´گاهانه و عارفانة حضرتامام حسين(ع) دخيل بودهاند و مجموعة اين عوامل، سبب گرديدند تا حماسه عاشوراهمچنان جاودانه بماند و الهام بخش حماسههاي خونين باشد.
در پايان، سلام و درود ميفرستيم به ساحت مقدس حضرت امام حسين: واولاد و اصحاب باوفايش كه بانثار خونهاي پاك خود، طي 24 ساعت، يك دورة فشردةاسلامشناسي را به تاريخ بشر، ارائه كردند.
منابع:
1 ـ قرا´ن كريم.
2 ـ محمد بن محمد بن نعمان (شيخ مفيد)، الارشاد في معرفة حجج الله علي العباد،ترجمة: حاج سيد هاشم رسولي محلاتي، تهران: انتشارات علميه اسلاميه، ]بي تا[.
3 ـ حماسه عاشورا در كلام شهداء، تهران، مؤسسه تنظيم ونشر ا´ثار امام خميني 1 باهمكاري بنياد شهيد، 1378.
4 ـ مجموعه مقالات كنگرة امام خميني1 و فرهنگ عاشورا. دفتر سوم، تهران، مؤسسةتنظيم و نشر ا´ثار امام خميني1، 1375
5 ـ مجموعه مباحث «طرحي براي فردا»، حسين(ع) ؛ عقل سرخ، گفتگو با: حسن رحيمپور (ازغدي)، تهران، انتشارات سروش، 1380.
6 ـ شهيد استاد مرتضي مطهري، حماسة عاشورا، تهران، انتشارات صدرا، 1367.
هیچ نظری وجود ندارد