مقدمه
تحقیق، بررسی و تحلیل رمز جاودانگی حماسه عاشورا و اینکه چه سرّی در خلقو ایجاد این حماسه جاویدنهفته است که تا امروز، به عنوان حماسهای ماندگار در تاریخبشر، مطرح گردیده و وجدانهای بیدار و ا´گاه، پس از گذشت هزار و چند صد سال،همچنان ا´فرینندگان این حماسه عظیم راستایش میکنند و در نهضتها وحرکتهایاصلاحی خود، از این حماسه، الهام میگیرند، نیازمند بررسی همه جانبه این حماسهعظیم است.
در اینجا ما نیز در حد بضاعت اندک خود و به جهت ادای تکلیف نسبت به خونپاک حماسه سازان عاشورا بهویژه سیّد و سرور شهیدان، حضرت ابا عبدالله الحسین (ع)،کوشیدهایم رمز جاودانگی این حماسه را از ابعاد مختلف، مورد بررسی و مداقّه قراردهیم.
بی شک، راز ورمز جاودانگی حماسه عظیمی مانند حماسه عاشورا را نمیتوانفقط مدیون یک عامل دانست بلکه در جاودانه ماندن این حماسه پرشور، عوامل متعددیدخیل بودهاند و لذا در این مقاله سعی کردهایم به برخی از این عوامل اشاره کنیم و به شرحو بسط ا´نها بپردازیم.
از جمله عوامل مؤثری که در جاودانگی حماسه عاشورا، مورد بررسی و تحلیل قرارگرفتهاند، عوامل ذیل است:
الف ـ وعده الهی برای حیات ابدی شهیدان ونقش ا´ن در جاودانگی حماسهعاشورا.
ب ـ انگیزه الهی در خلق حماسه عاشورا که به جاودانگی ا´ن انجامید.
ج ـ نقش رهبری در جاودانگی حماسه عاشورا.
د ـ نقش ائمه معصومین: در جاودانه ماندن حماسه عاشورا.
ه ـ نقش حضرت زینب 3 در جاودانه ماندن حماسه عاشورا.
سرانجام، نتیجه بررسی و تحلیل صورت گرفته نیز دلالت براین امر دارد کهمجموعه عوامل مذکور، سبب گردیدند تا حماسه عاشورا همچنان در عرصه گیتی و برایتمام نسلها و وجدانهای ا´گاه و بیدار، جاودانه بماند.
البته ما در این مقال داعیه ا´ن رانداریم که توانستهایم جاودانگی حماسه عاشورا رارمز گشایی نماییم، بلکه در حد بضاعت طبع، کوشش نمودهایم به برخی از رموز جاودانهماندن این حماسه عظیم، اشارهای داشته باشیم، باشد که مورد عنایت ارباب علم وفضلقرار گیرد.
رمز جاودانگی
بی تردید، یکی از وقایع مهم تاریخ اسلام، واقعه عاشوراست؛ که پس از گذشتهزار و چهار صد سال، هنوز به عنوان حماسهای جاوید، مطرح میباشد و در صفحاتحجیم تاریخ بشر، به بوته فراموشی سپرده نشده و نوشتن، سخن گفتن و هر حرکتی درمورد این حماسه عظیم همچنان برای نویسندگان، سخنرانان و رهبران نهضتهایاسلامی، در این جمله پرمعنا تجلّی یافته است که: «کلّ یومٍ عاشورا وکُلّ ارضٍ کربلا».
ا´ری، برای هرانسان ا´زادهای، هر روز، عاشورا و هر سرزمینی، کربلاست. اینکه چراهرروزی، عاشورا و هر سرزمینی، کربلا به شمار میرود؟ و چرا حماسه عظیم کربلا تا اینحد جاودانه مانده است که همه عاشقان بیداردل با اندکی تامل در مورد این رویداد عظیمو در راس ا´ن، حماسه ا´فرین بزرگ عاشورا؛ یعنی حضرت ابا عبدالله الحسین(ع)، اشک ازدیدگانشان جاری گردیده و به یاد رشادتهای حضرتش و۷۲ یارباوفایش؛ به سوگمینشینند وحماسه عاشورا را به عنوان الگویی جاودانه برای طی طریق و سلوک الی الله ورهایی از قید و بند ظلم و اسبتداد، برای خود بر میگزینند؟ سؤالهایی است که در زمینهرمز جاودانگی حماسه عاشورا مطرح است و ما نیز در این مقال برا´نیم که در حد بضاعتطبع، رمز جاودانگی حماسه عظیم عاشورا را مورد تحلیل و بررسی قراردهیم.
جهت تحلیل و بررسی رمز جاودانگی این حماسه عظیم در چارچوب ذیل، اینموضوع را مورد مداقه قرار خواهیم داد:
الف ـ وعده الهی برای حیات ابدی شهیدان.
ب ـ انگیزه الهی در خلق حماسه عاشورا که به جاودانگی ا´ن انجامید.
ج ـ نقش رهبری در جاودانگی حماسه عاشورا.
د ـ نقش ائمه معصومین: در جاودانه ماندن حماسه عاشورا.
ه ـ نقش حضرت زینب در جاودانه ماندن حماسه عاشورا.
وعده الهی برای حیات ابدی شهیدان
(وَلاَ تَحْسَبَنَّ الَّذِینَ قُتِلُوا فِی سَبِیلِ اللّهِ أَمْوَاتاً بَلْ أَحْیَاءٌ عِنْدَ رَبِّهِمْ یُرْزَقُونَ).
«کسانیکه در راه خدا کشته شدهاندرا مرده مپندار، بلکه زندهاند و نزد پروردگارشانروزی داده میشوند.»
این ا´یه، نص صریح قرا´ن کریم است مبنی بر اینکه کسانیکه در راه خداکشتهمیشوند، زندگان جاویدند و ا´نها را مرده مپندارید.
ا´ری، کسانی هم که در ا´فریدن حماسه عاشورا دخیل بودند و با نثار گوهر گرانبهایوجودشان، درس ا´زادگی، عزّت، شرف، دینداری، شهامت، شجاعت، صبر، گذشت و… بهبشریت دادند به این عمل خودایمان داشتند که بر طبق وعده الهی کسانی که در راهخداکشته شوند، مرده نخواهند بود، بلکه زندگانی جاوید خواهندداشت.
حماسه عاشورا نیز در بطن خود، برچنین بنیانهای مستحکمی استوار بود کههمچنان جاودانه مانده است و کسانی هم که در طول این هزار وچهار صد سالی که ازحماسه عاشورا میگذرد، خواستهاند خون حسین بن علی(ع) و یارانش را شست و شوبدهند و بگویند که اصلاً اتفاقی حادث نشده و یا یک اتفاق عادی بوده است مانند سایراتفاقاتی که میافتد؛ هرگز به مقاصد خود، دست نیافتند؛ چراکه این حماسه یک اتفاقساده و از نوع معمولی نبودهاست.
چگونه میتوان در یک حماسه واقعی، ایستادگی 72 نفر به همراه رهبرشان درمقابل هزاران نفر را یک اتفاق ساده و عادی دانست، ۷۲ یارباوفای حضرت ابا عبداللهالحسین(ع) در این حماسه عظیم، در معرض ا´زمایشها و امتحانهای سخت الهی قرارگرفتند و با ایمان راسخ خود به خدا، در هیچ یک از ا´زمایشها، ذرّهای تردید نسبت بههدف وراهی که انتخاب کرده بودند، به خود راه ندادند.
به راستی ا´یا چیزی جز ایمان خالصانه یاران امام به وعدههای پروردگارشان ا´نانرا در پیمودن این راه پر فراز و نشیب و خلق یک چنین حماسهای عظیم،توانمندمیساخت؟!
پس به تحقیق میتوان گفت حماسهای که خلق ا´ن حماسه برای تحقق بخشیدنبه فرامین الهی باشد، مطمئناً برای همیشه جاوید خواهد ماند و الگوی مصلحان وا´زادگانخواهدشد.
انگیزه الهی در خلق حماسه عاشورا که به جاودانگی ا´ن انجامید
خلق حماسه عاشورا دارای انگیزهای الهی بود که جاودانه مانده و خواهد ماند. رهبرحماسه عاشورا حضرت امام حسین(ع) در شب عاشورا همه یاران خود را جمع کرد و پساز حمد و ثنای خداوند متعال، خطابهای خواند که به اختصار به ا´ن اشاره میکنیم:
در خطابه ا´ن حضرت ا´مده است : «اما بعد فانی لا اعلم اصحاباً اوفی’ ولا خیر مناصحابی»
اما من، یارانی بهتر و وفادارتر از یاران خود نمیشناسم».
«ولا اهل بیت ابرّ ولا اوصل من اهل بیتی».
«قوم و خویش هایی نیکوکارتر وصله رحم دارتر از قوم وخویشهای خودمنمیشناسم».
«فجزاکم الله عنی خیرا» .
خدا از جانبِ من به همه شما پاداش خیربدهد».
بعد فرمود: «الا وانی لا اظن یوماً انا من هؤلاء»
«من گمان نمیکنم از دست این مردم، دیگر روزی برای ما باقی مانده باشد»
«الا وانا قد اذنت لکم»
«من از شما تشکر میکنم و به همه شما اجازه میدهم، بروید.»
«فانطلقوا جمیعاً فی حلّ»
«همه شما بروید، از نظر من برای رفتن مجازید.»
«لیس علیکم حرج منی ولا ذمام»
«از جانب من، نه سختگیری است و نه در مضیقه ورودربایستی باشید و نه عهد وپیمانی از شما انتظار دارم.»
«هذا اللّیل قد غشیکم فاتخذوه جملاً»
«شب و تاریکی رسید، به پشت راهوارشب سوار شوید وجان خود را به سلامتببرید.»
این خطابه امام را شهید مظلوم دکتر بهشتی به طرز شیوایی تشریح نمودهاند بااین مضمون که: «اما میخواهد از این لحظه اعلام کند که از این ساعت به بعد به خاطرحسین هم دیگر نباید بجنگید. ای برادر من، عباس! فردا دیگر برای برادرت حسینیاخواهرت زینب نجنگ. من به عنوان قوم و خویش و برادری، از تو نهایت سپاس را دارم؛ا´نها هم فقط با من کاردارند. اگر میخواهی برو. من از تو گله ندارم و اگر میخواهی بمانیبمان، امّانه به خاطر حسین بلکه به خاطر هدف حسین و خدای حسین، این است ا´نسطوح عالی کربلا. در این قیام باید بر خورد ابا عبدالله (که مسئله از اول این طور بود) وهمه افراد دیگر از کوچک و بزرگ را که در این قیام شرکت دارند از این لحظه که لحظهجانبازیاست، فقط یک هدف در نظر داشت و بس، خدا و ا´یین خدا، اسلام و امت اسلام ومصالح اسلام است، البته که این نهضت جاودانه، زنده میماند».
ا´ری، حماسهای که بانیّتی پاک و الهی خلق شود و به خون غلطیدن حماسها´فرینان ا´ن نیز فقط و فقط برای تسلیم در برابر خداوند و رضای الهی باشد، شایستهجاودانگی است و گرد و غبار غفلت و فراموشی، گریبا نگیر چنین حماسه عظیمینخواهدشد.
نقش رهبری در جاودانگی حماسه عاشورا
حماسه عاشورا را جگر گوشه حضرت زهرا۳ ا´فرید و ا´ن را رهبری کرده است، بیشک، مرکز ثقل هر حماسهای، رهبری ا´ن میباشد و رهبری نهضت عاشورا نیز تحتزعامت سرور و سیّد شهیدان حضرت ابا عبدالله الحسین(ع) میباشد؛ حسینی که ازجانب حضرت رسول اکرم(ص) مصباح هدایت و سفینه نجات خوانده شده است، حسینیکه: «دستان مبارک پیامبر اسلام(ص) نخستین محلی بود که امام حسین(ع) پس ازولادت، در ا´ن جای گرفت».
حسینی که: «نپذیرفتن ظلم را سنت نهاد و همه کسانی که تن به ذلت نمیدهند،به ا´ن حضرت اقتدا میکنند.».
یقیناً نقش رهبری در حماسه عاشورا از عوامل عمده جاودانگی این حماسه عظیمبه شمار میرود و اگر در طول تاریخ انبیا وائمه معصوم: دقت کنیم، متوجه خواهیم شدکه هرکدام از پیامبران وائمه، برای دعوت و هدایت انسانها به خدا پرستی، حرکتهاونهضتهایی را رهبری نمودهاند و با رهبری خودشان، علاوه برانجام ماموریت الهی ورسالت خود، توانستهاند تصویری روشن از حرکت و نهضت خود را برای نسلهای بعدیبه یادگار بگذارند و هرکدام نیز حاوی پیامهایی بس پر محتوا بودهاند تا بلکه اهل معرفتو کمال را در پیمودن راه کمال و سعادت، رهنمونگردند.
در این میان، حضرت امام حسین(ع) با خلق حماسه عاشورا و رهبری ا´ن، دردانشگاه کربلا، درس عزّت، شجاعت، شهامت، صبر و استقامت، مروّت، کرامت، سخاوت،گذشت، شهادت و جهاد، تن ندادن به ذلّت، تسلیم شدن در برابر امر و خواسته الهی،ایستادگی در راه حق و… را به نسلهای بعد از خود و وجدانهای بیدار و ا´گاه داد.
مگر میشود درسهای پرمحتوای حماسه عاشورا که هر یک به وسعت تاریخ معنادارند و توسط معلّم بزرگ ا´ن، طی 24 ساعت به تشنگان معرفت، کمال و جهاد و شهادتعرضه شد و برای بیدار دلان، فتح بابی شد برای پیمودن و فتح قلههای رفیع سعادت وکمال، در دل تاریخ، به دست فراموشی سپرده شود! چراکه درس عزّت، شهادت، شجاعت،شهادت و… هریک بوی جاودانگی میدهند و برای همیشه جاودانه خواهند ماند خصوصاًاگر این درسها توسط امام معصوم و در دانشگاه الهی و در میان امواج خون، طی حماسهایالهی عرضه شود.
نقش ائمه معصومین: در جاودانه ماندن حماسه عاشورا
بی تردید بعد از حماسه عاشورا، امویان سخت در تلاش و تکاپوبودند تا اینکهبرای حفظ حکومت و موقعیت خودشان، نام امام حسین(ع) و واقعه شهادت ا´ن حضرت راانکار نمایند و تا حد امکان، در دراز مدت، حماسه عاشورا را در اذهان مردم بهدستفراموشی بسپارند. ولی ا´گاهی و هوشیاری خاندان عصمت و طهارت: مانع رسیدندشمنان اهل بیت، به اهداف پلیدشان شد و حماسه عاشورا همچنان توانست علی رغمتبلیغات گسترده دشمنان برای انحراف افکار عمومی، جایگاه خود را به عنوان حماسهایجاوید، در طول تاریخ حفظ کند.
از جمله برنامههای خاندان عصمت و طهارت: در زمینه جاودانه نگه داشتنحماسه عاشورا، میتوان به موارد ذیل اشاره نمود:
الف ـ گریه و بکاء:
از اموری که در سیره خاندان عصمت و طهارت در خصوصِ عاشورا به وضوح دیدهمیشود، مسئله «گریه و بکاء»است که هم خود ا´ن بزرگواران در سوگ امام حسین(ع) ویارانش اشک میریخته و گریه میکردند و هم دیگران را بر گریه و ندبه تشویقمینمودند. به عنوان نمونه از امام صادق(ع) نقل شدهاست که: «حضرت امام سجاد(ع)چهل سال بر پدرش گریست.»
پس ملاحظه میکنیم که خاندان حسینی برطبق تعالیم عالی اسلام و بر وفقسنن اسلامی، با دستور گریستن بر ابا عبدالله الحسین(ع) و زیارت کردن ا´ن حضرت،زمینهای فراهم کردهاند که هر گزاین چراغ پرفروغ، خاموشی نپذیرد.
ب ـ تبیین اهداف نهضت عاشورا:
ائمه معصومین: برای خنثی نمودن تبلیغات مسموم دشمنان در زمینهتحریف نهضت عاشورا و نادرست جلوه دادن قیام امام حسین(ع) نیز ساکت ننشستند وبابیان اهداف نهضت امام حسین(ع) سعی نمودند که افکار عمومی را به حقایق نهضت،ا´گاه سازند.
برای نمونه در زیارت اربعین که صفوان جمّال از امام صادق(ع) نقل کرده است،این عبارت ا´مده:
«وبذل مهجه فیک لینقذ عبادک من الجهاله وحیره الظلاله».
در این عبارت، کاملاً مشهود است که این قیام مقدس، برای جلوگیری از انحرافوضلالت وهم در جهت نجات جامعه از جهل و نادانی بوده است».
پس قیامی با این هدف و مختصات میبایست تنهاد در قلمرو جغرافیایی نینوامحدود نمیشد و باشکافتن مرزهای جغرافیایی و عقیدتی، جاودانه میماند و این امر همبا تلاش و مجاهدتهای ائمه معصومین و اهل بیت عصمت و طهارت: میسّر گردیدو حماسه عاشورا جاودانه ماند.
همچنین ائمه معصومین: توانستند با «نشر احکام الهی و برگزاری مراسمسوگواری و عزاداری برای سید الشهدا و گرامیداشت مقام و منزلت شهدای کربلا، به اینفرمایش حضرت رسول اکرم(ص) جامه عمل بپوشانند که فرمود:
«ان لقتل الحسین حراره فی قلوب المؤمنین لا تبرد ابداً؛»
«حرارتی که از شهادت حسین در دلهای مؤمنین است، هرگز سرد نخواهد شد.».
پس تلاشها و مجاهدتهای ائمه معصومین: نیز در زنده نگهداشتن وجاودانه ساختن حماسه عظیم عاشورا شایسته تامل میباشد.
نقش حضرت زینب در جاودانه ماندن حماسه عاشورا
به تحقیق برای صدور پیام عاشورا، حضور سخنگوی پرتوانی همچون زینب 3لازم بود تابابه جان خریدن تمام مصایب و مشکلات و سنگینی بار رسالت، پیام خونشهیدان بویژه برادر بزرگوارش را به تودههای مردم برساند و حماسه عاشورا را به عنوانحماسهای جاوید در طول تاریخ به یاد گاربگذارد.
همچنین در کنار این رسالت بزرگ، ماموریتهای دیگری نیز بر عهده حضرتزینب3 بود که هریک به نحوی در جاودانگی بخشیدن به حماسه عاشورا مؤثر بودهاندکه از جمله ا´نها میتوان به موارد ذیل اشاره کرد:
1 ـ تبیین امامت و خلافت رسول خدا(ص) و معرفی امام برای مردم، خصوصاًمردمی مثل مردم شام که در طول پنجاه سال پس از رحلت رسول خدا در فضای پرشده ازتبلیغات بنی امیه، زیستهاند ونه مفهوم امامت را میدانند و نه مصداقی از ا´ن جز معاویهستمگربر خود ندیدهاند.
2 ـ معرفی چهره واقعی بنی امیه که در مدت چهل سال حکومت معاویه زیر پردهتزویر و ابهام مانده بود،بابیان جنایتهای ا´نان و ذکر ماهیتشان.
3 ـ بیان جنایتهای بنی امیه و عوامل ا´نها در فاجعه کربلا که از هیچ جنایتی فروگذارنکردند.
4 ـ پیشگیری از تحریف حادثه کربلا به وسیله دشمن بابیان اهداف وانگیزههایا´ن.
5 ـ بهرهگیری از جوشش این خون، برای ریشه کن کردن بنیامیه.
6 ـ سرپرستی از زنان و کودکان معصوم و اهل بیت و حفظ ا´نها از جنایات دشمن وحفظ جان امام (حضرت زین العابدین(ع)).
7 ـ کنترل زنان و کودکان از هرگونه عمل و حرکتی که نشانه ضعف و زبونیاست.
8 ـ محو کردن ا´ثار تبلیغات پنجاه ساله بنی امیه بر علیه علی(ع) و اهل بیتخصوصاً در منطقه شام.
بی شک، انجام چنین رسالت عظیم و گستردهای تنها از عهده حضرت زینب برمیا´مد و میشود گفت که او برای انجام چنین رسالتی و برای تکمیل پیام عاشورا،پرورش یافته بود.
او با عزم و ایمانی راسخ، شجاعتی مثال زدنی، صبر و بردباری، علم و ا´گاهی کامل،فصاحت و بلاغتی نافذ و بصیرت و تیزبینی که تماماً در وجود او جمع گشته بود، توانستحماسه عاشورا را برای همیشه در تاریخ جاودانه سازد و نگذارد دسیسههای دشمنان ونقشههای شوم ا´نان، این حماسه را در اذهان مردم به دست فراموشی بسپارند و شایستهاست بگوییم که: «کربلا در کربلا میماند اگر زینب نبود».
نتیجـه
باید گفت که حماسه عاشورا از جمله حماسههایی بود که به تدریج ابعاد و عمقولایههای ا´ن، عظمت و اهمیت پیدانمود و به عنوان حماسهای جاودانه در طول تاریخبشریت، مطرح گردید.
در بررسی و تحلیل این موضوع، به این نتیجه رسیدیم که در جاودانگی حماسهعاشورا عواملی نظیر: وعده الهی برای حیات ابدی شهیدان، انگیزه الهی در خلق حماسهعاشورا، برنامههای اهل بیت و ائمه معصومین: در زمینه جلوگیری از تحریف و بهدست فراموشی نسپردن حماسه عاشورا، سخنگویی شجاعانه، ا´گاهانه و اطلاع رسانیدقیق حضرت زینب3 پیرامون پیام و حوادث عاشورا و رهبری ا´گاهانه و عارفانه حضرتامام حسین(ع) دخیل بودهاند و مجموعه این عوامل، سبب گردیدند تا حماسه عاشوراهمچنان جاودانه بماند و الهام بخش حماسههای خونین باشد.
در پایان، سلام و درود میفرستیم به ساحت مقدس حضرت امام حسین: واولاد و اصحاب باوفایش که بانثار خونهای پاک خود، طی 24 ساعت، یک دوره فشردهاسلامشناسی را به تاریخ بشر، ارائه کردند.
منابع:
1 ـ قرا´ن کریم.
2 ـ محمد بن محمد بن نعمان (شیخ مفید)، الارشاد فی معرفه حجج الله علی العباد،ترجمه: حاج سید هاشم رسولی محلاتی، تهران: انتشارات علمیه اسلامیه، ]بی تا[.
3 ـ حماسه عاشورا در کلام شهداء، تهران، مؤسسه تنظیم ونشر ا´ثار امام خمینی 1 باهمکاری بنیاد شهید، ۱۳۷۸.
4 ـ مجموعه مقالات کنگره امام خمینی1 و فرهنگ عاشورا. دفتر سوم، تهران، مؤسسهتنظیم و نشر ا´ثار امام خمینی1، ۱۳۷۵
5 ـ مجموعه مباحث «طرحی برای فردا»، حسین(ع) ؛ عقل سرخ، گفتگو با: حسن رحیمپور (ازغدی)، تهران، انتشارات سروش، ۱۳۸۰.
6 ـ شهید استاد مرتضی مطهری، حماسه عاشورا، تهران، انتشارات صدرا، ۱۳۶۷.
هیچ نظری وجود ندارد