شيعيان از آغاز تاريخ خود، به عنوان پيروان امام على (ع) نقش چشمگيرى در تعالى فرهنگ قرآنى و تبيين و تفسير وحى داشتند. زيرا آنان پس از پيامبر (ص) بنا بر وصيتحضرت رسول (ص) به اهل بيتش مراجعه نمودند و از آنجا كه اهل بيت پيامبر (ص) براى قرآن جايگاه و نقش ويژهاى قائل بودند و امام على (ع) در ميان همه مسلمين پس از پيامبر (ص) نخستين مفسر و باب علم نبى بود، با اقامه سنت نبوى و ترويج فرهنگ علوى به تفسير قرآن روى آوردند.
مفسران شيعه از زمان حضرت على (ع) تا به امروز موفق شدهاند هزاران جلد و صدها دوره تفسير قرآن را به عالم اسلام تقديم نمايند. علامه بزرگوار شيخ آقا بزرگ طهرانى در كتاب نفيس الذريعه تا سال 1362 هجرى قمرى از تعداد 354 دوره تفسير قرآن كه به تفسير همه قرآن يا بخشى از آن پرداختهاند نام مىبرد. بدون شك در طى بيش از نيم قرن اخير نيز افزون از دهها دوره تفسير به اين مجموعه گرانقدر افزوده شده است.
تفاسير مهم شيعه
1- تفسير قمى:
مؤلف: على بن ابراهيم بن هاشم قمى ( متوفى 307 ه.ق ) 919 ميلادى.معرفى: تفسير قمى اثر جاودان و ماثورى از امامين همامين ابو جعفر امام محمد باقر (ع) از طريق ابن الجارود و از امام جعفر صادق (ع) از طريق على بن ابراهيم بن هاشم قمى است.
اين تفسير يكى از قديمىترين و اصيلترين تفاسير اماميه است و در تمام تفاسير شيعه از آن استفاده و بهره بردارى مىشود. و روش آن، روش نقلى است و با جمعآورى احاديث تفسيرى آن دو امام بزرگوار تنظيم شده است. برخى از روايات اين تفسير ضعيف و مخدوش است.
عنوان معروف: تفسير على بن ابراهيم القمى
مذهب مؤلف: شيعه اثنى عشريه
زبان: عربى
تعداد جلد: 2 جلد
2- تفسير تبيان
عنوان المعروف: تفسير التبيان الجامع العلوم القرآن
مؤلف: ابو جعفر محمد بن الحسن بن على الطوسى، معروف به شيخ طوسى
ولادت: سال 385 هجرى قمرى – 965 ميلادى، وفات: 460 هجرى قمرى – 1067 ميلادى
زبان: عربى
تعداد مجلدات: 10 جلد
معرفى تفسير: تفسير تبيان نخستين تفسير جامع شيعى است كه شامل تمام مباحث و علوم قرآنى است. اين تفسير يكى از اصيلترين و جامعترين تفاسير به شمار مىآيد، كه منبع و ماخذ اصلى بسيارى از تفاسير شيعه به شمار مىرود. تفسير تبيان، جامع و دربر گيرنده تمام فنون و علوم مربوط به قرآن تا عصر نگارش مىباشد. در اين تفسير، قرائت، اعراب گذارى، بيان محكم و متشابه و پاسخ به شبهات ملحدين داده شده است. تفسير تبيان كه بيشتر جنبه كلامى و ادبى دارد براى مطرح ساختن عقايد شيعه اماميه و مردود شمردن نسبتهاى نارواى مخالفان نگاشته شده است.
3- مجمع البيان
عنوان معروف: مجمع البيان فى تفسير القرآن
مؤلف: ابو على الفضل بن الحسن الطبرسى
ولادت: 468 ه. ق – 1076 ميلادى، وفات: 548 ه. ق – 1154 ميلادى
مذهب مؤلف: شيعى اثنى عشرى
زبان تفسير: عربى
تاريخ تاليف: 536 ه.
تعداد جلد: 100 جزء در 5 مجلد
معرفى تفسير: مجمع البيان به اتفاق آراء شيعه و اهل تسنن، در جامعيت، اتقان، استحكام مطالب، بى نظير بودن ترتيب و تنظيم آنها و در روش تفسير و تبيين مفاهيم آيات شريفه، منزلتخاص و جايگاه ويژهاى دارد. شيخ محمد شلتوت رئيس اسبق دانشگاه الازهر مىگويد: مجمع البيان در بين كتابهاى تفسيرى قرآن بىهمتاست. (طبقات مفسران شيعه/ج 2). مجمع البيان شامل مباحثى چون قرائت، اعراب، لغات، بيان مشكلات، ذكر موارد معانى و بيان، شان نزول آيات، روايات وارده و شرح و تبيين قصص و حكايات است. اين تفسير تا حد زيادى متاثر از تفسير التبيان شيخ طوسى است. (دانشنامه قرآن/ج 1، ص 750)
4- الميزان
عنوان معروف: الميزان فى تفسير القرآن
مؤلف: علامه محمد حسين طباطبائى
ولادت: 1321 ه.ق – 1903 ميلادى، وفات: 1402 ه.ق. 1981 ميلادى.
مذهب مؤلف: شيعى اثنى عشريه
زبان تفسير: عربى (به زبان فارسى نيز ترجمه شده است).
تاريخ تاليف: 1375 ه.ق.
تعداد جلدها: 20 جلد
معرفى تفسير: الميزان يكى از بزرگترين آثار علمى علامه طباطبائى، به حق در نوع خود كم نظير و يكى از مهمترين تفاسير قرون اخير در بين مسلمين است و پس از تفسير تبيان شيخ طوسى و مجمع البيان طبرسى بزرگترين و جامعترين تفسير شيعى از نظر قوت علمى و مطلوبيت روش تفسيرى است. ويژگى مهم اين تفسير بهكارگيرى روش تفسيرى قرآن به قرآن است. يكى از ابعاد چشمگير الميزان پرداختن به مسائل روز چون حكومت، آزادى، عدالت اجتماعى و … است كه در هر بحث پس از بيان نظر اسلام و خصوصا شيعه به بررسى و پاسخ شبهات و اشكالات مخالفان مىپردازد. جنبه مهم ديگر اين تفسير عنايتبه بحثهاى علمى، فلسفى و كلامى است.
5- نور الثقلين
عنوان معروف: تفسير نور الثقلين
مؤلف: شيخ عبد على بن جمعة العروسى حويزى
وفات: 1112 ه.ق – 1700 ميلادى.
مذهب مؤلف: شيعه اثنى عشرى.
زبان تفسير: عربى
تعداد جلد: 5 جلد.
معرفى تفسير: تفسير نور الثقلين تفسيرى است روائى كه در بر گيرنده بخشى از آيات قرآن است كه درباره آن رواياتى از پيامبر اكرم و اهل بيت عصمت و طهارت وارد شده است. هدف مفسر، فقط گردآورى اخبار مربوط به آيات است نه تاييد آنچه نقل كرده، زيرا مؤلف به اين نكته تصريح مىكند كه هدف از گردآورى فراهم آوردن فرصت تحقيق بيشتر در روايات تفسير است از اين رو حتى رواياتى را كه با اجماع شيعه مخالف بوده است نيز ذكر كرده است.
به دليل آشنائى حويزى با مشكلات اخبار تفسيرى، محققان كار وى را در مقايسه با ديگر گردآورندگان احاديث تفسيرى، دقيقتر و با حسن سليقه بيشتر ارزيابى كردهاند.
6- تفسير نمونه
عنوان معروف: تفسير نمونه
مؤلف: آيت الله ناصر مكارم شيرازى و جمعى از دانشمندان
ولادت: 1347 ه.ق – 1926 ميلادى
مذهب مؤلف: شيعه اثنى عشرى
زبان تفسير: فارسى (به زبانهاى انگليسى، عربى و اردو نيز ترجمه شده است)
تعداد جلدها: 27 جلد
معرفى تفسير: تفسير نمونه از متداولترين تفاسير فارسى عصر ماست كه به زبان ساده و گويا و قابل استفاده براى عموم به نگارش در آمده و مورد استقبال اقشار مختلف قرار گرفته است. اين تفسير شامل همه آيات قرآن كريم بوده و مهمترين ويژگى آن عصرى و اجتماعى بودن است. زيرا مناسب با نيازها و پرسشهاى عصر پيام قرآن را با زبان روز تبيين كرده و از مباحث فنى و كلاسيك ادبى پرهيز نموده است. جلوه ديگر اين تفسير در گرايش به جنبههاى هدايتى و تربيتى است كه مؤلفان آن را تعقيب مىكنند. شيوه ارائه مطالب در اين تفسير چنين است كه در آغاز، پس از بيان نكات كلى و عام در هر سوره، به فضاى حاكم بر سوره، سبك و سياق و موضوعات مهم مطرح شده در سوره اشاره مىشود، آنگاه به مضمون آيه پرداخته و با روشى تحليلى مسائل زندگى و هدايت انسان تشريح مىشود.
تفاسير اهل تسنن
1- جامع البيان
عنوان مشهور: تفسير الطبرى، المسمى به «جامع البيان فى تفسير القرآن
مؤلف: ابوجعفر محمد بن جرير بن يزيد الطبرى
ولادت: 224 ه – 839 ميلادى، وفات: 310 ه – 925 ميلادى.
مذهب مؤلف: شافعى
زبان تفسير: عربى
تاريخ تاليف: 306 ه.
تعداد جلدها: 12 جلد
معرفى تفسير: اين تفسير از قديمترين، اساسىترين، علمىترين و مشهورترين تفاسير قرآن كريم است.
جامع البيان نخستين و مهمترين مرجع تفاسير ماثور است. اما نظر به آنكه مشتمل بر مباحث نظرى و استنباطى بسيارى است، در عصر خود از تفاسير عقلى نيز به شمار مىآمد. اما بعدها كه تفاسير به راى مهمى نگارش يافتند از اهميت نظرى آن كاسته شد. ذهبى به نقل از سيوطى مىنويسد: تفسير محمد بن جرير از انديشمندترين و بزرگترين تفاسير است كه مؤلف دانشمندش به توجيه و ترجيح اقوال، اعراب قرآن، مباحث استنباطى مىپردازد و همين ويژگىهاست كه آن را از تفاسير پيش از خود ممتاز مىسازد.
روش طبرى در تفسير خود مبتنى بر تفسير آيات قرآن كريم با ذكر استشهاداتى از گفتههاى صحابه و تابعين است اما به صرف نقل روايات اكتفا نمىكند، بلكه به توجيه و ترجيح گفتهها نيز مىپردازد. طبرى سختبا تفسير به راى مخالف است.
2- مفاتيح الغيب
عنوان مشهور: تفسير كبير، همچنين تفسير مفاتيح الغيب يا تفسير فخر رازى.
مؤلف: ابو عبدالله محمد بن الحسين الطبرستانى الرازى معروف به فخر الدين رازى
ولادت: 543 ه. – 1149 ميلادى، وفات: 606 ه. – 1210 ميلادى
مذهب مؤلف: شافعى اشعرى
زبان تفسير:عربى
تاريخ تاليف: حدود 603 ه.
تعداد جلدها: 32 جلد در 16 مجلد
معرفى تفسير: تفسير كبير از منابع مهم تفسير به راى با رويكرد عقلى به شمار مىرود. ويژگيهاى مهم آن را مىتوان چنين خلاصه كرد. مؤلف اين اثر به تناسب آيات و سور در تفسير خود عنايتى خاص داشته و كمترين مناسبتى كه به نظرش مىرسيده يادآور مىشده است و با عنايتبه همين ويژگى از ميان ديگر تفاسير ممتاز است. مباحث كلامى به ويژه رد آراى معتزله و كراميه جايگاه ويژهاى در اين تفسير دارد.
تفسير كبير گستره وسيعى از دانشهاى مختلف را فرا روى قرآن پژوه سختكوش باز مىگشايد. اين تفسير از بسيارى از جوانب تفسيرى جامع به شمار مىرود. مباحث فقهى، اصول فقه، مسائل فلسفى هر يك در جاى خود با دقت و حوصله مطرح شده است. رازى در تفسير خود حتى به مباحث رياضى و طبيعى هم عنايت دارد.
3- الدر المنثور
عنوان مشهور: الدر المنثور فى التفسير بالماثور
مؤلف: جلال الدين ابو الفضل عبد الرحمن بن ابى بكر السيوطى
ولادت: 849 ه. – 1445 ميلادى وفات 911 ه. – 1505 ميلادى.
مذهب مؤلف: شافعى اشعرى
زبان تفسير: عربى
تاريخ تاليف: 898 ه
تعداد جلدها: 8 جلد
معرفى تفسير: سيوطى پيش از نگارش اين تفسير كتابى ديگر تحت عنوان ترجمان القرآن تاليف كرد. مشتمل بر تفاسير پيامبر اكرم (ص) از آيات قرآن كريم كه بيش از ده هزار حديث مرفوع و موقوف را با ذكر سند در خود جاى داده بود، كه اسناد تكرارى بسيارى در آن آمده بود در نهايتبه اين نتيجه رسيد كه مطالعه چنين كتابى ممكن است ملالآور باشد در نتيجه ترجمان القرآن را مختصر و سندها را جذف كرد. نام اين مختصر را الدر المنثور نهاد. الدر المنثور كاملا روائى است و براى راهيابى به روايات گذشتگان در تفسير بسيار مفيد، مؤلف پس از ذكر روايت هيچ نظر شخصى را ابراز و جرح و تعديل نمىكند و به ضعف و صحت روايات اشارتى ندارد. بلكه تنها آراى سلف پيرامون تفسير را در آن گرد آورده است. منابع عمده كتاب صحاح سته است و تفسير طبرى است.
4- الكشاف
عنوان مشهور: الكشاف عن حقائق غوامض التنزيل و عيون الاقاويل فى وجوه التاويل
مؤلف: جار الله محمود بن عمر الزمخشرى
ولادت: 467 ه. – 1075 ميلادى، وفات: 538 ه. – 1144 ميلادى
مذهب مؤلف: حنفى معتزلى
زبان تفسير: عربى
تاريخ تاليف: 526 ه الى 528 ه
تعداد جلدها: 4 جلد
معرفى تفسير: زمخشرى اين تفسير را در مدت دو سال و اندى در مجاورت بيت الله الحرام نگاشت. ويژگى اصلى اين تفسير بيان اعجاز و زيبائى نظم و بلاغت قرآنى است كه زمخشرى به اين اعتبار مفسرى نوآور و صاحب سبك به شمار مىآيد. هدف اصلى تفسير كشاف پى بردن و بيان گنجينه بلاغى موجود در قرآن كريم است كه عرب را از معارضه با آن باز داشته است. از اين رو تمام مفسرانى كه پس از او تفسيرى نوشتهاند از كشاف بهرهها بردهاند و حتى برخى عبارتهاى او را به كار گرفتهاند. تفسير كشاف بسيار خوشخوان و فارغ از پيچيدگيهاى لفظى است. طرح مباحث فقهى ذيل آيات احكام به طور مختصر است و مفسر چنانكه در مباحث اعتقادى متعصب است در مباحث فقهى تعصبى ندارد. اسرائيليات نيز در تفسير كشاف آمده اما مؤلف به نحوى بر ضعف آن اشاره مىكند.
5- كشف الاسرار و عدة الابرار
عنوان كامل: كشف الاسرار و عدة الابرار معروف به تفسير خواجه عبدالله الانصارى مؤلف: ابوالفضل رشيد الدين احمد بن ابى سعد الميبدى
وفات: حدود سال 520 هجرى – 1126 ميلادى
مذهب مؤلف:شافعى اشعرى
زبان تفسير: فارسى
تاريخ تاليف: 520 هجرى
تعداد جلدها: 10 جلد
معرفى تفسير: تفسير كشف الاسرار، شرح و تفصيلى بر تفسير خواجه عبدالله بن محمد الانصارى الهروى به شمار مىرود و از تفاسير ادبى زبان فارسى و گنجينههاى عرفانى محسوب مىگردد. در اين تفسير آيات قرآن در سه نوبت مورد تحليل قرار گرفته. در نخستين نوبت فقط به ترجمه تحت الفظى آيات اكتفا شده است. در نوبت دوم بحث درباره قرائت كلمات و نكات لغوى و صرفى و نحوى و اخبار و احاديث مربوط به آيات و شان نزول آن مىشود. در نوبتسوم آيات را به مذاق صوفيان و عارفان توجيه مىكند. اين كتاب گنجينه گرانبهايى از لغات، امثال، تشبيهات و تعبيرات فارسى است. از اين گذشته در اين كتاب مطالب فقهى، كلامى، عرفانى و اخلاقى نيز مورد توجه و عنايت مؤلف بوده است.
هیچ نظری وجود ندارد