اوضاع سياسى و فرهنگى عصر موسوى – دولت عباسى
گروههاى مختلف فكرى و سياسى چون شيعيان، عباسيان و خوارج با امويان مخالف بودند و مخالفت گروههايى چون شيعه اماميه به سالهاى آغازين عصر خلافت مى رسيد. به شهادت رساندن امامان شيعه موج خشم و نفرت را در ميان شيعيان به حركت درآورده بود و گاه اين حركتها به صورت قيامهايى عليه خاندان اموى خودنمايى مى كرد.عباسيان كه به صورت خزنده حيات سياسى خود را در دوره خلافت امويان شروع كرده بودند با دو پشتوانه دينى و دنيايى حكومت را به دست گرفته و احزاب مدعى را يكى پس از ديگرى بركنار كردند. سابقه دنيايى آنها، اتكاء به سابقه اشرافيت قريشى بود كه ريشه در پيمان سياسى و تجارى يك قرن گذشته اعراب داشت و سابقه دينى آنها، اتصال به خاندان نبوت و وراثت فاطمى و علوى بود كه در دل مردم مؤمن حجاز و عراق و يمن و ايران ريشه دوانده بود.(نقشه 5)عباسيان از خاندان عموى پيامبر، «عباس» بودند و از خاندان مكى «هاشم» محسوب مى شدند، همين سبب ادعاى حقانيت خود را بر خلافت در چشم مؤمنان مى آراستند، حال آنكه بنى اميه از اين امتياز محروم بودند. با اين همه پس از استقرار حكومتشان با علويان همان رفتارى را نمودند كه پيش از آنها خاندان اموى كرده بود.
خلفاى معاصر حضرت معصومه(سلام الله عليها)
حضرت فاطمه معصومه(سلام الله عليها)، دخت گرامى امام موسى كاظم(عليهم السلام) در سال173 هجرى تولد يافت و دولت عباسى از سال 132 هجرى با به خلافت رسيدن ابوالعباس سفاح بوجود آمد و تا سال656 هجرى ادامه داشت. از اين رو تمامى حيات حضرت معصومه(سلام الله عليها) در دوره خلافت عباسيان بوده، بر خلاف امام كاظم(عليهم السلام) كه زوال حكومت اموى را شاهد بوده است. خلفاى عباسى از آغاز حكومت تا انجام حيات حضرت معصومه(سلام الله عليها) به قرار زير است:1 – سفاح 132 هجرى2 – منصور136 هجرى3 – مهدى 158 ه.ق4 – هادى169 ه.ق5 – هارون الرشيد 170 ه.ق6 – امين193 ه.ق7 – مامون 128 – 198 ه.ق(نقشه6)علامه سيد جعفر مرتضى عاملى گويد: «عباسيان ناگزير بودند كه ميان انقلاب خود و اهل بيت خط رابطى ترسيم كنند به چند دليل:نخست: آنكه بدين وسيله توجه فرمانروايان را از خويشتن به جاى ديگر منصرف مى ساختند.دوم: آنكه مردم بيشتر به آنان اعتماد مى كردند و از پشتيباني شان برخوردار مى گرديدند.سوم: آنكه دعوت خود را بدين وسيله از ابتذال و برانگيختن شگفتى مردم مى رهانيدند.چه اينان در سرزمينهاى اسلامى آنچنان از شهرت كافى برخوردار نبودند و مردم نيز براى هيچيك از آنان، بر خلاف علويان حق دعوت و حكومت را نمى شناختند. از اين رو با وجود علويان، دعوت عباسيان اگر به سود خودشان آغاز مى شد امرى فريب آميز و باور نكردنى مى نمود.چهارم: آنكه مى خواستند اعتماد علويان را نيز به خود جلب كنند و اين از همه برايشان مهمتر بود. چه مى خواستند، بدين وسيله رقيبى در ميدان تبليغ و دعوت نداشته باشند و نمايش اينكه دارند، به نفع علويان تبليغ مى كنند، خود آنان را از تحرك باز دارند».ليكن امام صادق(عليهم السلام) مخالفت خود را با دستگاه عباسى اعلام كرد، رشته سياست را از دست خليفه وقت خارج ساخته، خشم وى را به جان خريد. امام صادق(عليهم السلام) پس از استوارى حكومت منصور در جواب سؤال وى كه چرا به دربار عباسى رفت و آمد نمى كند فرمود:«ما كارى نكرده ايم كه به جهت آن از تو بترسيم و از امر آخرت پيش تو چيزى نيست كه بدان اميدوار باشيم و اين مقام تو در واقع نعمتى نيست كه آن را به تو تبريك بگوييم و تو آن را مصيبتى براى خود نمى دانى كه تو را دلدارى بدهيم، پس پيش تو چكار داريم؟»حكومت بر سرزمين پهناور اسلامى چنان منصور را مغرور كرده بود كه مبانى سياسى خلافت عباسى را به فراموشى سپرد و پيشواى علويان و امام شيعيان را به شهادت رساند.
قيام علويان
موضع گيرى امام صادق(عليهم السلام) و عكس العمل منصور، علويان را با فتنه سياست بازان عباسى آشنا ساخت و پرده از پنهان كارى آنها برداشت. از اين رو قيام علويان در مصر موسوى رو به اوج نهاد و مخالفت با خلافت عباسى فراگير شد. برخى از قيامهاى عصر عباسى به قرار زير است:1 – قيام محمد بن عبدالله محض (عصر امام صادق – 145 ه)2 – قيام ابراهيم بن عبدالله محض (عصر امام صادق – اول رمضان 145 ه)3 – فراخوانى على بن عباس بن حسن (عصر موسوى)4 – قيام فخ به رهبرى حسين بن على بن حسن مثلث(عصر موسوى،169 ه)در قيام فخ برخى از شخصيتهاى هاشمى و غير هاشمى به شهادت رسيدند و بعضى چون «يحيى بن عبدالله بن حسن» و «ادريس بن عبدالله بن حسن» به ايران و مصر رفتند تا به خون خواهى رهبر قيام فخ قيامهاى ديگرى برپا دارند. هر چند يحيى در كار خود توفيق نيافت و پس از هجرت به منطقه «ديلم» به بغداد فراخوانده شد و به شهادت رسيد، ولى ادريس از مصر به مراكش رفت و حكومت ادريسيان را بنا نهاد كه تا دو قرن دوام آورد. حكومتى كه به قول محمد جواد مغنيه نخستين حكومت شيعه شناخته شد.
موقعيت علمى و منابع مالى قيام كنندگان
عموم رهبران قيام در عصر موسوى و برخى از پيروان آنها از شاگردان مكتب امام صادق(عليهم السلام) و شخصيتهاى برجسته علمى مذهبى عصر خود بودند كه به پارسايى زندگى مى گذراندند.فهرست شمارى از شخصيتهاى انقلابى مكتب جعفرى به ترتيب زير است:1 – ابراهيم بن عبدالله محض2 – محمد بن عبدالله محض3 – حسين على، رهبر قيام فخ4 – سليمان بن عبدالله5 – يحيى بن عبدالله بن حسن، صاحب ديلم و مرد شماره 2 قيام فخ6 – ادريس بن عبدالله بن حسن، پايه گذار حكومت ادريسيانبا توجه به اين نكته كه قيام كنندگان عصر موسوى خود از عالمان دينى محسوب مى شدند كه مكتب امام معصوم (عليهم السلام) را درك كرده، از آن بهره برده و آنگاه اقدام به قيام عليه عباسيان نموده بودند و تاييد آنها چون قيام فخ و گسترش آيين وكالت و پذيرش هداياى خلفاى جور از سوى امام كاظم(عليهم السلام)، ما را به اين نكته هدايت مى كند كه منابع مالى قيام كنندگان علاوه بر غنايم جنگى، كمكهاى مالى امام(عليهم السلام) بوده است.شيخ صدوق نقل مى كند زمانى كه امام كاظم(عليهم السلام) نزد هارون الرشيد حاضر شده هارون غضب خود را پنهان كرد و به دلجويى امام پرداخت و پرسيد: چرا به ديدار ما نمى آيى؟ امام فرمود: پهناورى كشورت و دنيا دوستى تو مانع از آن مى شود.پس از آن هارون الرشيد هدايايى به آن حضرت داد و امام در رابطه با قبول هدايا فرمود: «به خدا قسم، اگر من در فكر تزويج افراد مجرد خاندان ابوطالب نبودم كه تا نسل او براى هميشه قطع نشود، هرگز اين هدايا را نمى پذيرفتم».از طرفى وقتى ائمه طاهرين(عليهم السلام) مى خواهند اصحاب خود را توثيق نمايند از عبارت «حزب آبائى» و «من حزبنا» استفاده مى كنند. چنانكه امام رضا(عليهم السلام) در توثيق اسماعيل بن خطاب و صفوان بن يحيى فرمايند: «رحم الله اسماعيل بن الخطاب، رحم الله صفوان، فانهما من حزب آبائى و من كان من حزبنا ادخله الله الجنة».به سبب اينكه قيام كنندگان ولايت ائمه طاهرين(عليهم السلام) را پذيرفته و ائمه پيروى آنها را تاييد كرده اند، در رديف افراد حزب آنها، كه همان حزب الله است داخل شده اند. پيشوايان دينى نيز سرپرستى آنها را پذيرفته و منابع مالى آنها را هم تامين مى كنند. از اين رو امام كاظم(عليهم السلام) حتى هداياى خلفاى جور را مى پذيرد تا به خاندان ابوطالب رساند، خاندان پرشور شيعه اى كه قيامهاى عصر موسوى را برپا مى نمايند.
وكلا و كارگزاران امام كاظم(عليهم السلام)
امام كاظم(عليهم السلام) براى سامان بخشى به نظام فرهنگى، اقتصادى و اجتماعى جامعه شيعه و انسجام امت اسلامى، وكلا و كارگزارانى را در مناطق مختلف كشور پهناور اسلامى قرار داده بود تا جهان تشيع در زير لواى سازماندهى واحد با امام عليه السلام در ارتباط باشند. اين ارتباط موجب مى شد تا امام بتواند به سؤالات مستحدثه پاسخ گويد، مسائل مالى چون پرداخت وجوهات از طريق وكلا به آسانى صورت پذيرد و نظام اقتصادى شيعيان سامان يابد. برخى از اين وكلا كه از اصحاب خاص امام كاظم(عليهم السلام) شمرده مى شوند، به قرار زير هستند:1 – اسامة بن حفص2 – ايوب بن نوح3 – نضر بن قابوس4 – عبدالرحمن بن حجاج5 – عبدالله بن جندب بجلى6 – على بن مهزيار7 – على بن يقطين شهر آرمانى غديربا توجه به توسعه سازمان وكلا در عصر موسوى و قيامهاى مورد تاييد مقام ولايت، هارون الرشيد و دستگاه خلافت بيمناك شدند. آنها مى دانستند كه امام هارون را غاصب خلافت پيامبر و زمامدارى جهان اسلام مى داند و اگر توان براندازى حكومت عباسى را داشته باشد، در آن تامل نخواهد كرد و با براندازى دولت عباسى، حكومت اسلاى بر مبناى اصول تعيين شده در فلسفه سياسى اسلام را بنا خواهد نهاد.قيامهاى پى در پى علويان نظام پوشالى عباسى و شعارهاى دروغين رژيم سفاك هارونى را بر ملا ساخته بود و سازمان وكلا اين فرصت را مى داد تا امام براى آينده جهان اسلام انديشه كند و در صدد مقابله با عباسيان برآيد.هارون در طى جلسات متعدد مسائلى را با امام كاظم(عليهم السلام) در ميان نهاد تا از انديشه سياسى امام آگاهى يابد. روزى به آن حضرت گفت: حاضر است «فدك» را به او برگرداند. امام فرمود: در صورتى حاضرم فدك را تحويل بگيرم كه آن را با تمام حدود و مرزهايش پس بدهى!هارون پرسيد: حدود و مرزهاى آن كدام است؟امام فرمود: اگر حدود آن را بگويم هرگز پس نخواهى داد.هارون اصرار كرد و سوگند ياد نمود كه اين كار را انجام خواهد داد.امام در تعيين حدود آن فرمود: حد اولش: عدن، حد دوم آن: سمرقند، حد سوم: افريقا و حد چهارم آن نيز مناطق ارمنيه و بحر خزر است.هارون كه با شنيدن هر يك از اين حدود، تغيير رنگ مى داد و به شدت ناراحت مى شد، نتوانست خود را كنترل كند و با خشم و ناراحتى گفت: با اين ترتيب چيزى براى ما باقى نمى ماند!امام كاظم(عليهم السلام) فرمود: مى دانستم كه نخواهى پذيرفت و به همين سبب از گفتن آن امتناع داشتم.امام مجموع قلمرو اسلامى را حدود فدك معرفى كرد و با اين بيان مشروعيت امامت و رهبرى اهل بيت عصمت(عليهم السلام) و تصاحب غاصبانه آن از سوى خلفا را بر ملا ساخت.روزى ديگر هارون، امام موسى كاظم(عليهم السلام) را كنار كعبه ديد، رو به امام كرده و گفت: «تو هستى كه مردم پنهانى با تو بيعت كرده، تو را به پيشوايى برمى گزينند؟»امام فرمود: «انا امام القلوب و انت امام الجسوم».«من امام دلها هستم و تو پيشواى تنهايى».
زندانى شدن و شهادت امام كاظم(عليهم السلام)
امام كاظم(عليهم السلام) در زمان خلافت هارون دو بار زندانى شد. مدت زندانى شدن آن حضرت در مرتبه اول مشخص نيست ولى در مرتبه دوم از سال179 تا183 هجرى قمرى يعنى مدت چهار سال در زندان بود كه به شهادت ايشان منجر شده است.تاكيد رسول اكرم(صلّى الله عليه وآله وسلّم) بر اينكه امام حسن و امام حسين عليهما السلام فرزندان اويند، موجب شكوه و عظمت اهل بيت در ميان مسلمانان شد. چنانكه روايات زيادى در باره نهادى شدن بزرگداشت اهل بيت(عليهم السلام) در جوامع روايى شيعيان و اهل سنت آمده است. از جمله حديث ثقلين و حديث سفينه كه از طريق دهها راوى نقل شده است.عباسيان در مقابل اين مقام الهى اهل بيت(عليهم السلام) كه شايستگى آنها را براى امامت و خلافت به اثبات مى رساند، خود را بنى اعمام رسول خدا(صلّى الله عليه وآله وسلّم) دانسته و اين گونه استدلال مى كردند، زمان رحلت پيامبر(صلّى الله عليه وآله وسلّم)، عباس عموى او زنده بود و با وجود او حقى براى فرزندان عموهاى ديگر رسول خدا(صلّى الله عليه وآله وسلّم) باقى نمى ماند. حال آنكه شيعه براى اثبات امامت هرگز به قانون وراثت توجهى نداشت. بلكه نصوص وارده از پيامبر و امام سابق در رابطه با تعيين امام بعدى را شرط امامت ائمه اثنى عشر مى دانست. دولت عباسى سعى داشت حسنين و فرزندان آنها را، فرزندان على بن ابيطالب(عليهم السلام) قلمداد نمايند و اذهان مردم را از اهل بيت به خود متوجه سازند.ابن اثير سبب زندانى شدن امام كاظم(عليهم السلام) را اينگونه نقل مى كند:هارون الرشيد در رمضان179 ه.ق به مقصد حج عمره به مكه مى رفت كه در سر راه خود به مدينه آمده و وارد روضه رسول خدا(صلّى الله عليه وآله وسلّم) شد پس از زيارت مرقد مطهر براى جلب توجه مردم در رابطه با نسب خويش به رسول خدا(صلّى الله عليه وآله وسلّم) اين چنين سلام داد: «السلام عليك يا رسول الله يابن عم» «سلام بر تو اى رسول خدا، اى پسر عمو». در اين هنگام موسى بن جعفر(عليهم السلام) كه در آن مجلس حاضر بود، پيش آمده و خطاب به رسول خدا(صلّى الله عليه وآله وسلّم) فرمود: «السلام عليك يا ابة» «سلام بر تو اى پدرم». با شنيدن اين سخن رنگ از رخسار هارون پريده و خطاب به امام كاظم(عليهم السلام) گفت:«هذا الفخر، يا اباالحسن جدا» به واقع اين مايه افتخار است يا اباالحسن، و سپس دستور توقيف آن حضرت را صادر كرد.امام از زندانى به زندان ديگر انتقال يافت و به سبب فضايل اخلاقى زندان بانان را تحت تاثير قرار داد تا در بيست و پنجم رجب سال183 هجرى قمرى در زندان سندى بن شاهك به شهادت رسيد.و در باب التين بغداد مقبره قريشى ها به خاك سپرده شد.
حضرت معصومه(سلام الله عليها) در عصر شهادت پدر
حضرت فاطمه معصومه(سلام الله عليها) در سال173 هجرى قمرى به دنيا آمد و حضرت امام موسى كاظم(عليهم السلام)183 هجرى به شهادت رسيد، از اين رو حضرت معصومه(سلام الله عليها) در عصر شهادت پدر بزرگوارش ده سال و برادر ارجمندش حضرت امام رضا(عليهم السلام) سىوپنج سال داشتند. در ميان خاندان طهارت و امامت فرزندان توسط بزرگان خانواده آموزش داده مى شدند و علوم الهى را از پدر، مادر و برادر فرا مى گرفتند. در عصر موسوى نيز اين سيره حسنه ادامه داشت و حضرت معصومه(سلام الله عليها) از همان دوران كودكى به آموزش علوم دينى مى پرداخت. استعداد ذاتى، طهارت روح و برخوردارى از استادان معصوم كه از علوم الهى بهره وافى دارند، وى را به مرحله اى از كمال علمى رساند كه روزى جمعى از شيعيان وارد مدينه شدند و تعدادى پرسش در نامه اى نوشته و به خاندان امامت بردند. حضرت موسى بن جعفر(عليهم السلام) در سفر بود و امام رضا(عليهم السلام) در مدينه تشريف نداشت. هنگامى كه آن گروه از مدينه قصد عزيمت داشتند، از اينكه خدمت امام رضا(عليهم السلام) نرسيده بودند و دستخالى بدون پاسخ به سؤالات علمى و دينى خويش به وطن برمى گشتند، بسيار اندوهگين بودند.حضرت فاطمه معصومه(سلام الله عليها) كه در آن ايام هنوز به سن بلوغ نرسيده بود، از مشاهده غم و اندوه آنان متاثر شده و پاسخ پرسشهاى آنان را نوشت و به آنها عنايت فرمود. شيعيان مدينه را با سرور و شادى ترك كردند، در بيرون مدينه با امام كاظم(عليهم السلام) مواجه شده و واقعه را به اطلاع حضرت رساند و دست خط حضرت معصومه(سلام الله عليها) را به امام ارائه دادند. حضرت امام كاظم(عليهم السلام) پس از مطالعه جواب سؤالات، شادى و ابتهاج خود را با اين جمله بيان فرمودند: «فداها ابوها; پدرش به فدايش».از اين رو حضرت معصومه(سلام الله عليها) در عصر رضوى علاوه بر اينكه از خاندان امام كاظم(عليهم السلام) شناخته مى شد، از بانوان دانشمند، محدثه و پارساى عصر خويش محسوب مى گشت و با وجود ناآرامى ها و ناملايمات فراوان چهار روايت از آن بانوى مكرمه به دست ما رسيده كه در محور اصول اعتقادى شيعه و تاكيد به وصايت حضرت اميرالمؤمنين و تثبيت جايگاه غدير در فرهنگ تشيع است.
هیچ نظری وجود ندارد