مدینه شهر پیامبر
خانه رسول اکرم(صلّی الله علیه وآله)
پیامبر اکرم(صلّی الله علیه وآله) پس از بعثت با رفتار ناشایست مشرکین مکه روبرو شد و به ناچار یثرب را برای هجرت و ترویج دین خدا انتخاب کرد. شهری که پس از هجرت «مدینهالنبی(صلّی الله علیه وآله)» نام گرفت. اولین پیمان بین رسول اکرم(صلّی الله علیه وآله) و اهالی یثرب در ایام حج سال ۶۲۰میلادی هنگامی که عدهای از مردم یثرب به مکه عزیمت کرده بودند، و پیمان دیگر در سال ۶۲۲ م (سال هجرت) انعقاد یافت (۱) . هجرت از مکه به مدینه آغاز شد، تا آنکه رسول اکرم(صلّی الله علیه وآله) روز دوشنبه هشتم ربیعالاول سال اول هجری به «قبا» رسید و مدت چهار روز در آنجا توقف نمود و روز جمعه دوازدهم ربیعالاول قبا را ترک فرمود. (۲) وجود رسول گرامی سبب ایجاد صلح و آرامش میان قبایل اوس و خزرج گردید و با افزایش قدرت اسلام، قبایل یهودی (قینقاع و خیبر) از مدینه به شام مهاجرت کردند و بنیقریظه از مدینه خارج شد. رسول اکرم(صلّی الله علیه وآله) خانه و مسجد خود را در یک واحد معماری برپا کرد و خانههای صحابه و مهاجرین و انصار در اطراف آن پراکنده شد. در کنار مسجد خیمهای به عنوان بیمارستان و مکانی به امور نظامی اختصاص یافت. خانه پیامبر(صلّی الله علیه وآله) همزمان با تاسیس بنای مسجد، به دست مبارکشان و همکاری صحابه در سمت شرقی مسجدالنبی(صلّی الله علیه وآله) بنا گردید. این خانه دارای9اتاق بود که به وسیله شاخههای خرما و کاه و گل پوشیده شده بود. به طوری که اگر انسانی دستش را بلند میکرد به سقف میرسید. خانهها از مقابل بابالنساء فعلی شروع و در جنوب شرقی (۳) ادامه مییافت. خانه فاطمه زهرا(سلام الله علیها) نیز مجاور و پشت خانه پیامبر (پشت خانه عایشه) قرار داشت و هر وقت پیامبر از خانه عایشه بیرون میآمدند، از روزنهای که بین خانه بود، جویای حال دخترشان میشدند. (۴) در اطراف مدینه دیواری نبود، چنانچه در زمان رسول اکرم(صلّی الله علیه وآله) بازاری تجاری در خارج مدینه، در مکان مناخه فعلی برپا میشد و از اینجا آشکار میگردد که نظام تجاری مدینه به همان شیوه اولی خود ادامه مییابد و آن جدایی مناطق مسکونی از مناطق تجاری است. به احتمال بسیار بازارها عبارت از میدانهای بزرگی بود که کالاهای تجاری در آن عرضه میشد و ساختمان ثابتی در آنجا موجود نبود. مدینه از هنگام هجرت تا ماه رجب سال36هجری برابر۶۵۷ میلادی همچنان مرکز حکومت اسلامی بود تا آنکه حضرت امیرالمؤمنین علی(علیه السلام) مرکز دولت اسلامی را از مدینه به کوفه انتقال دادند. و پس از صلح امام حسن(علیه السلام) اهلبیت عصمت به مدینه بازگشتند. با مروری به تاریخ حیات ائمه شیعه(علیه السلام) در مییابیم که اکثر این خاندان در مدینه تولد یافته و تمامی عمر شریفشان یا اکثر آن را در مدینه گذراندهاند
.
خانه امام صادق و امام کاظم(علیه السلام)
حضرت امام صادق(علیه السلام) خانه حارثهبن نعمان را در سالهای (۱۰۰-۱۴۷) به ملکیت خود درآورد و خانه مسکونی خویش ساخت. این خانه در مجاورت سمت جنوبی خانه ابو ایوب انصاری قرار داشت، خانهای که پیامبر خدا(صلّی الله علیه وآله) در بدو ورود به مدینه در طبقه هم کف آن مدت هفت تا دوازده ماه زندگی کردند (۵) و پس از ساخت مسجدالنبی(صلّی الله علیه وآله) به منزلی که مجاور آن بنا شده بود، نقلمکان فرمود. بدین ترتیب خانه امام صادق(علیه السلام) و امام کاظم(علیه السلام) نیز چون ائمه شیعه(علیه السلام) در مدینه بود و همین خانهای که ذکرش گذشت، محل رشد و تعالی امام کاظم(علیه السلام) و مرکز پاسخ به سؤالات مختلف علمی اعم از فقهی، کلامی و تفسیری و حدیثی بود. هرچند خلفای وقت با به شهادت رساندن امام صادق(علیه السلام) بر آن بودند تا نظام آموزشی و سازماندهی شیعه از هم بپاشد، لیکن مکتب علمی شیعه با امامت امام کاظم(علیه السلام) ادامه یافت. سید بن طاووس مینویسد: «گروه زیادی از یاران و شیعیان خاص امام کاظم(علیه السلام) و رجال خاندان هاشمی در محضر آن حضرت گرد میآمدند و سخنان گهربار و پاسخهای آن حضرت به پرسشهای حاضران را یادداشت مینمودند و هر حکمی که در مورد هر پیش آمدی صادر مینمود، ضبط میکردند». قیامهای شیعی رو به فزونی نهاده بود و هر روز بر تعداد مسلمانان آگاه افزوده میشد. شیعیان برای رسیدن به آرمان الهی و حکومت اسلامی لحظهشماری میکردند. سازماندهی منظم «وکلا» موجب شده بود تا بیتالمال سرزمین پهناور اسلامی به سوی امام سرازیر شود، و این همه دستگاه خلافت را متزلزل میکرد. لذا امام کاظم(علیه السلام) تحت نظر قرار گرفت و از زندانی به زندان دیگر انتقال یافت تا در بغداد به شهادت رسید.
خاندان امام کاظم(علیه السلام)
در تعداد اولاد امام کاظم(علیه السلام) اختلاف است. چنانکه یعقوبی برای آن حضرت هیجده پسر و بیست و سه دختر ذکر میکند. (۶) و برخی از کتب انساب مانند «عمدهالطالب» والمجدی امام کاظم(علیه السلام) را دارای شصت فرزند میدانند که بیست و سه نفر از آنها پسر و سی و هفت تن دختر میباشند (۷) در هر حال بر ما روشن میشود که امام کاظم(علیه السلام) اولاد بسیاری داشتند. علل عمده این امر به چند مسأله برمیگردد: ۱ – همان گونه که در مورد همسران رسول خدا(صلّی الله علیه وآله) گفته میشود، امام نیز به پیروی از پیامبر اکرم(صلّی الله علیه وآله) میخواسته با ازدواج با خانوادههای مختلف آنها را به مذهب تشیع شائق سازد و یا اگر با خانوادههای شیعی ازدواج میکرد، در صدد بود با توجه به نابسامانی اقتصادی جامعه شیعه که از فشار حاکم ناشی میشد، آن خانوادهها را علاوه بر پوشش فرهنگی و رهبری سیاسی، پوشش اقتصادی دهد. ۲ – علت دیگر فراوانی فرزندان امام کاظم(علیه السلام) شاید از این جهت باشد که امام(علیه السلام) جو سیاسی وقت را مخالف سادات و علویان میدید، به گونهای که با زندانی کردن و به شهادت رساندن سادات بر آن بودند تا مخالفان حکومت را از میان بردارند و ممکن بود با این رویه، نسل پیامبر از بین برود. ۳ – شاید امام(علیه السلام) میخواستند به واسطه این فرزندان که تحت تربیت خاص واقع میشدند، فرهنگ شیعه را استحکام بخشند. چه این پس از شهادت امام صادق(علیه السلام) حوزه علمیه شیعه تحت فشار قرار گرفت و بیم آن میرفت در آینده کسی جز وصی وی، از اسرار آل محمد(صلّی الله علیه وآله) آگاهی نداشته باشد تا آن را منتشر سازد. ۴ – فرزندان امام کاظم(علیه السلام) پس از وی، یاران صمیمی امامت در عصر امام رضا(علیه السلام) شدند و امام کاظم(علیه السلام) به این مسأله توجه داشت.
ولادت حضرت معصومه(سلام الله علیها)
حضرت فاطمه معصومه(سلام الله علیها) از فرزندان امام کاظم(علیه السلام) و شخصیتهای برجسته خاندان موسوی است که دو امام را در عصر خویش درک کرده و از رهنمودهای آن بزرگان بهره برده است. با توجه به محدودیتی که شیعیان در عصر موسوی داشتند، تاریخ تشیع در این دوره به صورت کامل تدوین نشده و یا تالیفات و آثار پیشینیان در طی حوادث و رویدادها از بین رفته است. چنانکه روایات و احادیث امام کاظم(علیه السلام) هم نسبت به ائمه پیش از خود چون امام صادق(علیه السلام) رواج نیافته و تنها بخشی از علوم و معارف حضرتش به ما رسیده است. این مسأله در مورد تاریخ تولد حضرت فاطمه معصومه(سلام الله علیها) نیز مطرح است. برخی به نقل از کتاب «نزههالابرار فی نسب اولاد ائمهالاطهار» (۸) و کتاب «لواقع الانوار فی طبقات الاخیار» (9) ولادت ایشان را در مدینه اول ذیقعده سال173هجری میدانند، چنانکه میرزا ابوطالب تبریزی گوید: «… از کتاب نزههالابرار فی نسبه اولاد الائمهالاطهار نقلشده، در روز دوشنبه اول ماه ذیقعده از سال یک صد و هفتاد و سه متولدشده و در دهم ماه ربیعالثانی سال دویست و یک در قم وفات کرده». (10) برخی دیگر ولادت ایشان را اول ذیقعده سال183هجری ذکر میکنند (۱۱) که ظاهراً لغزشی در ثبت تاریخ ولادت صورت گرفته است و با توجه به شهادت امام کاظم(علیه السلام) در سال183هجری (۱۲) و زندانی بودنشان در طی سالهای179 (۱۳) تا ۱۸۳ منطقی به نظر نمیرسد که حضرت معصومه(سلام الله علیها) در سال183هجری تولد یافته باشد. مؤلف «مستدرک سفینهالبحار» (۱۴) در اصلاح تاریخ فوق و تعیین سال ولادت حضرت معصومه(صلّی الله علیه وآله) مینویسد: «فاطمه المعصومه المولوده فی غره ذیالقعده سنه173» (۱۵) . «فاطمه معصومه در اول ذیقعده173هجری دیده به جهان گشود». البته باید متذکر شد که این اختلاف تنها در سال ولادت رخداده و همگی روز ولادت را اول ذیقعده عنوان کردهاند. علاوه بر اینکه سال ولادت حضرت معصومه(سلام الله علیها) با شهادت امام کاظم(علیه السلام) مصادف میشود و موجب خدشهدار شدن قول سال183 است، نکته دیگری مطرح است و آن این که حضرت امام کاظم(علیه السلام) چهار دختر به نام «فاطمه» داشتند (۱۶) که حضرت معصومه(سلام الله علیها) بزرگترین آنهاست و باید میان تولد ایشان و شهادت پدر به میزان تولد فاطمه صغری، فاطمه وسطی و فاطمه اخری فاصله باشد. لذا اول ذیقعده سال173هجری قمری روز ولادت حضرت فاطمه معصومه(سلام الله علیها) میباشد. (۱۷)
محیط تربیتی
حضرت فاطمه معصومه(سلام الله علیها) در محیطی پرورش یافت که پدر و مادر و فرزندان همه به فضایل اخلاقی آراسته بودند. عبادت و زهد، پارسایی و تقوا، راستگویی و بردباری، استقامت در برابر ناملایمات، بخشندگی و پاکدامنی و یاد خدا از صفات تبار پیامبر(صلّی الله علیه وآله) بود (۱۸) . پدران این خاندان همه برگزیدگان و پیشوایان هدایت بودند و هر یک در انتخاب همسر و تربیت فرزند توجه کافی مبذول میداشتند. همان گونه که رسول اکرم(صلّی الله علیه وآله)، خدیجه کبری را به همسری انتخاب کرد تا به تربیت فرزندانش همت گمارد و او نخستین ایمان آورندگان به اسلام شد و شخصیت ملکوتی چون حضرت فاطمه زهرا(سلام الله علیها) را پرورش داد. ائمه طاهرین(علیه السلام) نیز به پیروی از رسول اکرم(صلّی الله علیه وآله) در انتخاب همسر نهایت دقت را به عمل آوردند، تا فرزند معصومی که پس از آنها به امامتخواهدرسید، از مادری پاکدامن و پارسا متولد شود. امام کاظم(علیه السلام) نیز از این اصل تبعیت نمود.
مادر حضرت معصومه(سلام الله علیها)
حمیده مادر بزرگوار امام کاظم(علیه السلام) از مهاجران مغرب بود و به پیشنهاد امام باقر(علیه السلام) به همسری فرزندش امام صادق(علیه السلام) درآمده بود. امام صادق درباره مقام والای همسرش که مادر امام کاظم(علیه السلام) شد فرماید: «حمیده مصفاه من الادناس کسبیکه الذهب، مازالت الاملاک تحرسها حتی ادیت الی کرامه من الله لی، والحجه من بعدی» (19) . «حمیده مانند شمش طلای خالص، از ناپاکیها و ناخالصیها، پاک است، فرشتگان او را همواره نگهداری کردند تا به من رسید، به خاطر کرامتی که خدا نسبت به من، و حجت پس از من(فرزندش امام کاظم(علیه السلام)) عنایت فرمود.» حمیده بانویی آگاه و حدیث دان بود و احادیثی را که از امام صادق(علیه السلام) و دیگران شنیده بود، همچون یک راوی مورد اعتماد به مردم نقل میکرد و در واقع یکی از اساتید مجامع علمی بانوان در عصر امام صادق(علیه السلام) محسوب میشد (۲۰ . وی در حوزه آموزشی خویش با دختری از اهالی مغرب به نام «نجمه» آشنا شد. نجمه علوم اسلامی را از همسر امام صادق(علیه السلام) فرامیگرفت و نشانههای عقل و هوشیاری و ایمان به خدا از رفتار و سیره عملی وی مشهود بود. حمیده گوید: روزی که نجمه به خانه ما راه یافت، پیامبر(صلّی الله علیه وآله) را در عالم خواب دیدم که به من فرمود: (ای حمیده نجمه را به پسرت موسی(علیه السلام) ببخش و همسر او کن، همانا به زودی بهترین فرد روی زمین از او متولد میشود. من به این دستور عمل کردم و نجمه را همسر فرزندم امام کاظم(علیه السلام) نمودم و از او حضرت امام رضا(علیه السلام) به دنیا آمد» (21) . نجمه به اندازهای از حلاوت ذکر و مناجات با خدا بهره برد که در ایام شیر دادن به امام رضا(علیه السلام) نمیتوانست چون سابق به اعمال عبادی خویش بپردازد، از اینرو به بستگان گفت: مرا با یافتن دایه کمک کنید. از او سؤال شد، مگر شیرت کم شده است؟ در پاسخ گفت: «لااکذب والله، و ما نقص الدر، و لکن علی ورد من صلاتی وتسبیحی، وقدنقص منذ ولدت» (22) . «سوگند به خدا دروغ نمیگویم، شیرم کم نشده، ولی برای من ذکرهایی از نماز و تسبیح هست که از هنگام پرستاری و شیر دادن به این نوزاد از آن عباداتم کاسته شده است».
————————————————-
پاورقی ها
1 – «تاریخ العرب» فلیپحتی، ص167، «مدینه منوره»، صالح لمعی مصطفی، ص17. 2 – «تاریخ یعقوبی»، ج1، ص400. 3 – «طبقات ابنسعد» ج1، ص499. 4 – «سیری در وادی عشق»، ص33،۳۴. ۵ – «الانوار البهیه»، محدث قمی، ص170. 6 – «تاریخ یعقوبی»، ج2، ص421. 7 – «عمدهالطالب»، ص196-197، «المجدی»، ص106. 8 – این اثر تالیف «سیدموسی برزنجی شافعی مدنی» است، «الذریعه)، ج24، ص107. 9 – از تالیفات «عبدالوهاب شعرانی شافعی»، متوفای937هجری است، «کشفالظنون»، ج2، ص1565. 10 – «وسیلهالمعصومیه»، ص65. 11- «گنجینه آثار قم»، ج1، ص386; به نقل از «نزههالابرار» ولواقع الانوار. ۱۲ – «تاریخ اهلبیت»، ص82. 13 – «اصول کافی»، ج1، ص397، «تاریخ بغداد»، ج13، ص27، «اقبال»، ص677، «تاریخ قم»، ص199.3 14- محدث گرانقدر و رجالی توانا مرحوم آیهالله شیخ علی نمازی متوفی دوم ذیحجه ۱۴۰۵ه.ق مؤلف این اثر است که در ده جلد تدوین یافته است. مرقد وی در یکی از حجرههای صحن رضوی در کنار بارگاه ملکوتی امام رضا(علیه السلام) قرار دارد. ۱۵ – «مستدرک سفینهالبحار» ج8، ص257. 16 – «بحارالانوار»، ج48، ص286، «تذکرهالخواص»، ابنجوزی، ص315. 17 – و نیز رجوع کنید به: «کریمه اهلبیت» ص97-103، «زندگانی حضرت موسی بن جعفر(علیه السلام)، عمادزاده، ج2، ص375، «حضرت معصومه، فاطمه دوم، اشتهاردی، ص111،۱۱۳. ۱۸ – برگرفته از آیه35 سوره احزاب. ۱۹ – اصول کافی، ج1، ص477. 20 – علاوه بر حوزه علمیهای که توسط رسول اکرم(صلّی الله علیه وآله) و ائمه شیعه(علیه السلام) بنیان نهاده شد و در هر دوره دهها و صدها مرد دانشمند و راوی و دینشناس به جامعه اسلامی عرضه کرد، در همان ردیف حوزههای علمی بانوان از سوی رسول اکرم(صلّی الله علیه وآله) و حضرت فاطمه زهرا(سلام الله علیها) تاسیس گردید که پس از آنها امامان شیعه و همسران و دخترانشان این حوزه را رهبری کرده و به واسطه خویشی با امامان و بهرهگیری از لحظهلحظه حیات پربارشان در هر عصری از اساتید برجسته آن دوره شدند. رجوع کنید به: «مسند فاطمه معصومه(سلام الله علیها) از همین قلم. ۲۱ – «اعلامالوری»، ص302. 22 – عیون اخبارالرضا(علیه السلام)، ج1، ص15.
هیچ نظری وجود ندارد