خاندان اشعری و گسترش تشیع درایران

اشعریان و امامان معصوم اشعریان ، روابط عمیقی با پیشوایان معصوم ( ع ) داشتند که تا غیبت امام دوازدهم ( عج ) ادامه داشت و در هیچ دوره ای قطع نشد . آگاهی ازمیزان و کیفیت روابط ایشان با امامان معصوم ( ع ) و شناخت منزلت و جایگاه آنان نزد ائمه ( ع ) وبالعکس ، با مراجعه به مجامع حدیثی و کتب رجالی شیعه به دست می آید . برجسته ترین صحابی اشعری ، زکریا بن آدم است . وی درکتب شیعه با تعابیر : « ثقه » ، « جلیل » و « عظیم القدر » ستوده شده(۱) و از اصحاب امام صادق(۲ ) امام کاظم ( ع )(۳ ) امام رضا ( ع )(۴ ) و امام جواد ( ع )(۵ ) بوده است . وی ازاصحاب خاص امام رضا ( ع ) بود و چنانکه از آن حضرت ، سخنان کم نظیری درباره ی منزلت وی نقل شده است . بنابر نقل کشی ، زکریا به امام رضا ( ع ) گفت : می خواهم از میان اهل بیت خود بروم ؛ زیرا که انسانهای احمق درمیان آنان بسیار شده ا ست . امام فرمود : « چنین کاری نکن ؛ زیرا به سبب تو ، بلا از اهل بیتت دفع می گردد ، همان طور که به سبب امام کاظم ( ع ) ، بلا از اهل بغداد دفع می گردید » .(6 )امام در این روایت ، شأن زکریا را تا مرز عصمت بالا برده است . در روایت دیگری از امام رضا ( ع ) خواسته شد زمانی که به شما دسترس نداریم ، معارف دینی را از چه کسی فرا بگیریم ؟ امام فرمود : « زکریا بن آدم قمی ، امین در دین و دنیای شماست » .(7 ) او در یکی از سفرهای حج در مدینه تا مکه همصحبت امام رضا ( ع ) بود .(۸) امام جواد ( ع ) در اواخر عمر شریفش برای زکریا دعای خیر کرده ، اظهار داشت که : ( ( او به من وفا کرد.(۹) در روایت دیگری ، امام جواد ( ع ) از منزلت و مقام زکریا نزد خود و پدرش سخن گفته و او را ستوده است .(۱۰) بعد از وفات زکریا ، رقعه ای از جانب معصوم – که بایستی ازجانب امام هادی ( ع ) باشد – درباره ی وی صادر شد . امام در آن رقعه فرموده است . « رحمت خداوند بر او باد ، روزی که متولد شد و روزی که مرد و روزی که زنده محشور می شود ! به درستی که عارف و معترف به حق ، زندگی کرد . بر آنچه که خدا و رسولش واجب کرده بودند ، عامل بود ، و درحالی وفات یافت که نه عهد شکست و نه تغییر یافت . پس خدا ، وی را جزای خیر دهد ، جزای نیت پاکش ، و بهترین آرزوهایش را برآورده سازد ».(11) عمران بن محمد بن عمران ، از دیگر اشعریانی است که صحابی امام صادق ( ع ) بود .(۱۲) آن حضرت در حق وی چنین دعا کرده است : « از خدا می خواهم که بر محمد و خاندان او درود فرستد و تو را و خاندانت را در سایه ی رحمت خودش قرار دهد ، در روزی که هیچ سایه و پناهی جز خدا نیست ».(13) درجای دیگر امام فرمود : « عمران نجیبی از طایفه ی نجیبان است . هیچ جباری قصدآنها را نمی کند ؛ مگر اینکه خداوند ، او را هلاک کند » . (14) ازدیگر مشایخ اشعریان ، سعد بن سعد بن احوص بن سعد بن مالک است . وی از اصحاب امام کاظم ( ع ) ،(۱۵) امام رضا ( ع )(۱۶) و امام جواد(ع) (۱۷)بود . امام جواد ( ع) در آخر عمرش ، او را چنین دعا کرد : « خداوند سعد بن سعد را از جانب من خیر دهد ! به درستی که او به من وفا کرد » .(18) احمد بن اسحاق بن عبدالله بن مالک بن احوص ، یکی ازدیگر از اشعریان است که ازسفیران ، نایبان و وکیلان ائمه ، شیخ و بزرگ قمی ها ، کبیرالقدر و از ثقات امامیه به شمار می رود .(۱۹) وی ازاصحاب امام جواد ( ع ) و امام هادی ( ع ) و از خواص اصحاب امام عسکری ( ع ) است واز کسانی است که امام زمان ( ع ) را دیده (۲۰) و توقیعی از سوی حضرت در توثیق وی صادر شده است .(۲۱)روایات چندی در رجال الکشی ، حاکی از علو مرتبت وی نزد ائمه است . از آن جمله اینکه وی به هنگام حج ، هزاردینارداشته است و حضرت با صدور توقیعی ، دستور می دهد آن مبلغ را به وی بدهند . در بازگشت از حج نیز از جانب حضرت مالی به او پرداخت شد .(۲۲) از دیگر اشعریان ، عبدالعزیز بن مهتدی است . وی از اصحاب امام کاظم ( ع )(۲۳) و از وکیلان و خواص امام رضا ( ع ) (۲۴)و از یاران امام جواد ( ع ) است .(۲۵) امام جواد ( ع ) در حق او چنین دعا کرد : « خداوند گناهنانت رابیامرزد و به ما و شما رحم کند .به رضایتی که من از تو دارم ، خدا از تو راضی باشد ! » .( 26) فضل بن شاذان ، درباره ی او گفته است : « بهترین قمی ای است که من دیده ام » . (۲۷) زکریا ابن ادریس بن عبدالله بن سعد اشعری نیز از بزرگان این خاندان است .وی از بزرگان امامیه(۲۸) و ازاصحاب امام صادق ( ع ) ، امام کاظم ( ع ) و امام رضا ( ع ) است . (۲۹)زکریا بن آدم گفته است که در هنگام مرگ زکریا ابن ادریس ، نزد امام رضا ( ع ) بودم . حضرت از ابن ادریس پرسید و در لحظه ی مرگ وی بر او رحمت فرستاد .(۳۰) در مجموع ، ۸۳ نفر محدث و فقیه اشعری شناخته شده که ازابتدای سکونت ایشان در قم تا ابتدای قرن پنجم ، ۵۷ نفر صحا بی ائمه اند که از ایشان ، چهار نفر صحابی امام باقر (ع) ، شانزده نفر صحابی امام صادق ( ع ) ، چهارده نفر صحابی امام کاظم ( ع )، ۲۱ نفر صحابی امام رضا ( ع )، بیست نفر صحابی امام جواد ( ع ) ، پانزده نفر صحابی امام هادی ( ع ) ، سیزده نفر صحابی امام عسکری ( ع ) و سه نفر از مرتبطان دو صاحبان مکاتبه با امام زمان ( عج ) هستند .(۳۱) این آمار ، گویای این واقعیت است که دردوره ی امامت امام باقر ، اشعریان کمترین رابطه را با ایشان داشته اند ؛ زیرا در این دوره ، اشعریان که تحت تعقیب حکومت حجاج بودند ، به قم کوچ کردند و کمتر با مدینه ارتباط داشته اند . در کشاکش مبارزه ی امویان و عباسیان که به سقوط دولت اموی و تشکیل دولت عباسی انجامید ، فضای باز سیاسی ای فراهم گردید و ثمره ی آن ، حوزه ی پر برکت درس امام صادق (ع) بود که شاگردان بسیاری را پرورش داد و اشعریان به عنوان شیعیان پیرو مکتب اهل بیت (ع) از این فرصت به خوبی استفاده کردند . از این رو ، شمار یاران اشعری امام صادق (ع) به شانزده نفر رسید و این آمار ، رشد بالایی نسبت به دوران امام باقر (ع) نشان می دهد . هر چند نظارت و فشار عباسیان در دوره امامت امام کاظم (ع) بیشتر شد ، اما به ارتباط اشعریان با امامان شیعه که در دوره ی امام صادق (ع) نضج گرفته بود ، خللی وارد نکرد . در دوره ی امامت امام رضا (ع) ، به ویژه دوران ولایت عهدی و اقامت حضرت در ایران ، ارتباط اشعریان با ایشان به طور طبیعی افزایش یافت و این ارتباط ، تا شروع امامت حضرت مهدی (عج ) با دیگر امامان نیز ادامه یافت . مرجعیت علمی اشعریان مکتب علمی اشعریان ، مکتب اصیلی است که در پیوند مستحکم و عمیق با ائمه شکل گرفته بود . لذا مورد اعتماد دیگر حوزه های علمی شیعه درکوفه و سپس بغداد و نجف واقع شد واز اعتبار و مرجعیت والایی برخوردار گردید . این توثیق و اعتبار ، در بالاترین درجه ، مورد تأیید و امضای امامان شیعه بود وآنان ، خود ، این مرجعیت و اعتبار را به اشعریان بخشیده بودند . در موضوع پیوندهای اشعریان با ائمه ، به نمونه هایی از این اعتبار بخشی اشاره شد . در اینجا با ذکر نمونه های دیگری مرجعیت علمی آنان روشن تر می شود . بنابر نقل شیخ طوسی ، حسین بن روح نوبختی ، از نواب اربعه امام زمان ( عج) ، در یک مورد ، کتابی را که از نظر صحت و سقم احادیث ، مشکوک بود ، نزد محدثان و فقهای قم ارسال نمود تا نظرشان را درباره ی آن اعلان کنند . محدثان قم ،پس از بررسی کتاب اظهار داشتند که جز یک حدیث ، دیگر احادیث آن معتبر است . (۳۲) همچنین حسین بن سعید اهوازی، از اصحاب امام کاظم (ع) ،(۳۳) امام رضا (ع) ،(۳۴) امام جواد ( ع)(۳۵) و امام هادی ( ع) (۳۶)را می توان نام برد . وی از بزرگان امامیه است که منابع ؛ او را با اوصاف « عظیم الشأن » و «الجلیل القدر » ستوده اند . او با برادرش به قم آمدند تا از گنجینه ی حدیثی و معرفتی این حوزه استفاده کنند .(۳۷) بررسی میزان اعتبار و مرجعیت محدثان اشعری نزد علما و فقهای شیعه بهترین میزان و ملاک برای تشخیص اعتبار و مرجعیت محدثان اشعری است : از تعداد ۵۷ صحابی اشعری ، چهار نفر صحابی امام باقر (ع) ، دو نفر مجهول و دو نفر ، امامی مجهول اند . از صحابیان امام مصادق (ع) ،دو نفر مجهول ، پنج نفر امامی مجهول ، دو نفر حسن ، و هفت نفر ثقه اند . از صحابیان امام کاظم (ع) سه نفر حسن و یازده نفر ثقه اند . و از صحابیان امام رضا (ع) ، یک نفر مجهول ، پنج نفر حسن و پانزده نفر ثقه اند . از صحابیان امام جواد (ع) ، دو نفر مجهول ، یک نفر امامی مجهول ، چهار نفر حسن و سیزده نفر ثقه اند . از صحابیان امام عسکری (ع) ، دو نفر امامی مجهول ، یک نفر حسن و ده نفر ثقه اند . از صحابیان امام زمان (ع) نیز یک نفر مجهول ، یک نفر ممدوح و یک نفر ثقه است . از مجموع ۸۳ عالم و صحابی اشعری ، ۴۷ نفر(۵۷/۲%) ثقه ، یازده نفر ( ۱۳/۴% ) . حسن ، هشت نفر ( ۹/۷ % ) امامی مجهول ، چهار نفر ( ۴/۸ % ) امامی ممدوح ، و یازده نفر ( ۱۳/۴ % ) مجهول اند .(۳۸) آمار یاد شده نشان از کثرت ثقات و ممدوحان اشعری دارد و این ، به معنای میزان بالای اعتماد امامیه به احادیث روایت شده از ایشان است ، به طوری که سهم اشعریان د احادیث جمع آوری شده در کتب اربعه ی امامبه ، سهمی برجسته است و در جای جای این کتب ، به روایات ایشان برمی خوردیم . این نکته ، حاکی از نقش برجسته ی اشعریان در تدوین و تکوین فقه امامیه و جایگاه والای ایشان در حفظ و نشر علوم اهل بیت (ع) دارد . اشعریان و غلو اشعریان ، بنیانگذار مکتب حدیثی قم بودند و این مکتب ، در میان دیگر مکاتب شیعی ، دارای ویژگی منحصر به فرد مبارز با غلو بود . رواج غالیگری در مذهب تشیع ، در قرن دوم و سوم ( عصر امامت ) ، تهدیدی جدی برای مذهب امامیه محسوب می شد . طبق روایات ، ائمه دستور قتل بعضی از غلات را صادر کرده اند .(۳۹) واکنش شدید ائمه ی امامیه نسبت به جریان غلو ، نشان دهنده میزان حساسیت ایشان به این جریان انحرافی درمیان شیعه است .(۴۰) که اساس نگرش اشعریان را نیز در برخورد با مسئبله ی امامت ، شکل داد . و از این رو ، مکتب حدیثی قم که به شدت متأثر از ائمه امامیه بود ، نسبت به غالیگری واکنش شدیدی نشان داد ، تا آنجا که در این زمینه به افراط کشیده شد . آنان ، احمد بن محمد بن عیسی( ۴۱)، احمد بن محمد بن خالد برقی (۴۲)را به جرم نقل اخبار ضعیف و احادیث مرسل از قم اخراج کرد (۴۳)و یونس بن عبدالرحمان قمی از بزرگان صحابی امام کاظم و امام رضا (ع) را مورد هجوم قرار دادند .(۴۴) حسین بن عبیدالله قمی ،(۴۵) سهل بن زیاد آدمی (۴۶)و ابوسمینه محمد بن علی قرشی (۴۷)نیز در شمار افرادی بودند که به جرم غلو از قم اخراج شدند . قمی ها در اقدامی بالاتر ، تصمیم گرفتند . محمد بن اورمه ی قمی را نیز که متهم به غلو بود ، به قتل برسانند .(۴۸) فرجام اشعریان تحقیقات نشان می دهد از مجموع ۸۳ نفر و محدث اشعری ، ۳۸ نفر در قرن دوم و ۳۳ نفر در قرن سوم و هفت نفر در قرن چهارم می زیسته اند که خود ، گویای سیر شکوفایی و افول علمی این خاندان است .(۴۹) در قرن چهارم و با شروع دوران غیبت کبرا ، دوران عظمت و آوازه اشعریان رو به افول نهاد . نکته ی مهم اینکه در قرن چهارم ، نه تنها خاندان اشعری ، بلکه مجموعه ی علما و محدثان شهر قم ، از ۱۳۵ نفر درقرن سوم و به ۷۲ نفر در قرن چهارم ، تنزل پیدا کردند.(۵۰) این درحالی است که قرن چهارم ، اوج قدرت یابی تشیع بود و آل بویه ، قم را زیر چتر حمایت خود داشت . این واقعیت ، نشان دهنده تأثیر عمیق و قاطع این خاندان در حیات علمی قم است . مهم ترین عامل افول خاندان اشعری ، حملات متوالی نظامی و شورشهای مکرر قمی ها بر ضد حکومت مرکزی است . صاحب تاریخ قم ، عوامل زوال این خاندان را این گونه توصیف می کند : تا آنگاه که کلمه ی ایشان مستغرق شد و بر یکدیگر حسد بردند و اهویه ی مختلفه در ایشان پیدا شد و …. لاجرم پایه ی دولت ایشان بلغزید و دشمن بر ایشان ظفر یافت . بعضی هلاکت شدند و برخی جلای وطن کردند ، مگر اندکی از ایشان که بماندند . بعضی بر اندک معاشی که ایشان را بود ، قناعت کردند و بعضی دیگر ، قافله ها رابدرقه می کردند و حق السعی می گرفتند . (۵۱) از خاندان اشعری در روز گار ما ، تنها دو خانواده اشعری ( طاهری و انصاری ) باقی مانده اند . که اولی از سلاله ی زکریا و آدم و ، دومی منسوب به سعد بن عبدالله بن ابی خلف اشعری اند . ملا محمد طاهراشعری و فرزندش عبدالله اشعری و نواده ی او ملا محمد طاهر اشعری قمی ، از روحانیون معروف قم و از اساتیدو امام خمینی ( ره ) درتاریخ معاصر بوده اند . همچنین از این خاندان می توان شیخ علی بن رمضان ، معروف به « زاهد » و شیخ مرتضی انصاری نام برد که از شاگردان شیخ عبد الکریم حائری ( مؤسس حوزه ی علمیه قم ) و از خطبا و مبلغان بنام بود .و بیش ازسی هزار حدیث از حفظ داشت و از مخالفان مشهور بهائیت و کمونیسم بود . گفته اند نخستین یورش ارتش محمد رضا شاه پهلوی به مدرسه ی فیضیه در دوم فروردین ۱۳۴۲ به هنگام سخنرانی وی صورت گرفت .( ۵۲) قبور اشعریان پیشین ، در مقبره ی « شیخان » قم قرار دارد و زیارتگاه مردم و مورد تجلیل و تکریم زائران مزارشان است . خلاصه مباحث : اشعریان از قبایل قحطانی یمن بودند که در دوره ی جاهلیت از حرمت و جایگاه ویژه ای نزد قبایل عرب ، برخوردار بودند . با بعثت پیامبر اکرم ( ص ) و انتشار دین اسلام در یمن ، تعدادی از اشعریان به اسلام گرویدند . در سال هفتم هجری ، گروهی از ایشان به سرپرستی ابوموسی اشعری به مدینه هجرت کردند و اسلام آوردند . رسول اکرم ( ص ) ، اسلام ایشان را به شایستگی پذیرفت و در حق ایشان ، دعا کرد . اشعریان در مدینه نقش بارزی در گسترش و نشر اسلام داشتند . و بعد از وفات پیامبر (ص) نیز در دوره ی فتوحات ، از ارکان سپاه اسلام به شمار می آمدند . فتح بخشهای وسیعی از ایران به همت ایشان و سردارشان ابوموسی اشعری میسر گردید . اشعریان ، پس از فتوحاتشان درایران ، در کوفه مستقر شدند و نقش برجسته ای در تحولات سیاسی ، اجتماعی عراق ایفا کردند این نقش ، غالباً در دشمنی با آل امیه و آل زبیر بود . از این رو ، حجاج ، حاکم اموی عراق ، به محدود کردن آنها در عراق و تعقیب بزرگانشان دست یازید که این تضییقات ، موجبات کوچ اشعریان به شهر قم را فراهم کرد . اشعریان در قم با تکیه بر عصبیت قبیله ای و کثرت زاد و ولد ، به سرعت بر بومیان شهر چیره شدند و اداره امورشهر را به دست گرفتند . ایشان که از شیعیان عراق بودند ، در قم آشکار به مذ هب امامیه (ع) تظاهر کردند و به ترویج و تبلیغ آن پرداختند و ارتباط مستحکم و عمیقی را با ائمه امامیه (ع) ایجاد کردند که ثمره ی آن ، تأسیس مکتب فقهی قم بود که فقیهان و محدثان نام آوری را تقدیم مکتب عالم تشیع کرد . از برکت ارتباطات وسیع و مستحکم اشعریان با ائمه (ع) ،شهر قم در قرون دوم و سوم هجری ، بزرگترین حوزه ی علمی و علوم اهل بیت (ع) درجهان اسلام گردید ، به طوری که محدثان بزرگی چون حسین بن سعید برای کسب دانش به این شهر کوچ کردند . بارزترین ویژگی این حوزه ، مبارزه ی شدید با غالیان شیعی و اخبار غلوآمیز بود . درخشش علمی اشعریان در قرون دوم و سوم هجری ، به واسطه ی شورشهای مکرر قمی ها بر ضد حکومت مرکزی – که حاضر نبودند به آن خراج بپردازند – و در مقابل حملات متوالی نظامی به شهر، رو به افول نهاد و در قرن چهارم هجری ، تفوق و سیادت اشعریان در منطقه زایل گردید . بعضی هلاکت شدند و برخی ، جلای وطن کردند و با افول این خاندان ، حوزه ی علمی قم نیز تا مدتها از اعتبار و مرجعیت ، ساقط گردید . پی نوشت : ۱-فهرست أسماء مصنفی الشیعه ( رجال النجاشی ) ، ص ۱۷۴ ۲-الرجال ، طوسی ، ص ۲۰۰ ۳-عطاردی ، عزیز الله ، مسند الامام الکاظم( ع ) ، ج۳ ، ص ۳۹۲ ۴-الرجال طوسی ، ص ۳۳۷ ؛ رجال النجاشی ، ص ۱۷۴ . ۵-همان ، ص ۴۰۱ . ۶-اختیار معرفه الرجال ( رجال الکشی ) ، ص ۵۴۹؛ الرجال ، ابن داوود ، ص ۱۵۸ ؛ حلی ، حسن بن یوسف ، الرجا د، ص ۷۵ ۷-همان ، ص ۵۹۵ ؛ مفید ، محمد بن نعمان ، الاختصاص ، ص ۷۸ . ۸- الرجال ، ابن داوود، ص ۱۵۸ ؛ حلی ص ۷۵ . ۹-اختیار معرفه الرجال ، ص ۵۰۳ ۱۰-همان، ص ۵۹۶ ؛ الاختصاص ، ص ۸۷ . ۱۱-همان ، ص ۵۹۵ . ۱۲-الرجال ، طوسی ، ص ۲۵۶ . ۱۳-اختیار معرفه الرجال، ص ۳۳۱ ؛ الرجال ، حلی ، ص ۱۲۴ ؛ الاختصاص ، ص ۶۹ ؛ الرجال ، ابن داوود ، ص ۲۶۲ ۱۴-همان ، ص۳۳۳ ۱۵-برقی ، احمد بن ابی عبدالله ، الرجال ، ص ۵۱. ۱۶-الرجال ،طوسی ، ص ۳۷۸ . ۱۷- اختیار معرفه الرجال ، ص ۵۰۳ ؛ الرجال ، حلی ، ص ۷۸ ؛ رجال النجاشی ، ص ۱۷۹ . ۱۸- همان ، ص ۵۰۳ . ۱۹- طوسی ، محمد بن حسن ، الفهرست ، ص ۲۶ ؛ رجال النجاشی ، ص ۹۱ ؛ أعیان الشیعه ، ج ۲ ، ص ۴۷۸ – 479 . 20-الرجال ، طوسی ، ص ۳۹۸ ، ۴۲۷ ؛ الرجال ، برقی ، ص ۵۶ ، ۵۹ – 60 ؛ الرجال ، ابن دوواد ، ص ۲۴ ؛ الرجال ، حلی ، ص ۱۵ و ۲۷۵ . ۲۱-اختیار معرفه الرجال ، ص ۵۵۷ – ۵۵۸ . ۲۲- همان ۲۳- الرجال ، برقی ، ص ۵۱ ۲۴- الرجال ، طوسی ، ص ۳۸۰ ؛ رجال الکشی ، ص ۴۸۳ و ۵۰۶ ۲۵- عطاری ، عزیز الله مسند الامام الجواد ( ع) ، ص ۲۹۸ ۲۶- اختیار معرفه الرجال ، ص ۵۰۶ ؛ الرجال ، ابن داوود ، ص ۲۲۵ ۲۷- همان ، ص ۴۸۳ و ۵۰۶ ؛ الرجال ، حلی ، ص ۱۱۶ و ۱۸۵ ۲۸- رجال النجاشی ، ص ۱۰۴ ۲۹- الرجال ، طوسی ، ص ۳۶۵ ، ۳۶۷ ، رجال النجاشی ، ص ۱۷۳؛ الرجال ، حلی ، ص ۷۶ . ۳۰- اختیار معرفه الرجال ، ص ۶۱۶ ۳۱- ر.ک حاجی تقی ، محمد « شجره ی علمی خاندان اشعری » ، فصلنامه ی علوم حدیث ، ش ۵ ؛ ص ۲۳۰ – ۲۳۱ . ۳۲- طوسی ، محمد بن حسن ، الغیبه ، ص ۲۴۰ ۳۳- مسند الامام الکاظم ( ع) ، ج ۳ ، ص ۲۶۳- ۳۶۴ ۳۴- الرجال ، طوسی ، ص ۳۷۲ ؛ الرجال ، برقی ، ص ۵۴ ، ۵۶ ؛ الفهرست ، طوسی ، ص ۵۸ ۳۵- الفهرست ، طوسی ، ص ۵۸ ؛ الرجال ، برقی ، ص ۵۶ ۳۶- الرجال طوسی ، ص ۴۱۲ ؛ الفهرست ، طوسی ، ص ۵۸ ؛ الرجال ، حلی ، ص ۴۹ ۳۷- همان ، ص ۳۷۲ ؛ الرجال ، برقی ، ص ۵۴ ۳۸- « شجره ی علمی خاندان اشعری قم » ، فصلنامه علوم حدیث ، ش ۵ ، ص ۲۳۱ ۳۹- ر. ک : خویی ، سید ابوالقاسم ، معجم رجال الحدیث ، ج ۲۱ ، ص ۱۸۰ و ج ۱۳ ، ص ۲۴۰ : مامقانی ، عبدالله ، تنقیح المقال ، ج ۲ ، ص ۱ . ۴۰- اختیار معرفه الرجال ، ص ۵۲۰ ، ۵۲۸ ، ۵۱۷ ، و ۵۱۸ ؛ الرجال ،حلی ، ص ۲۳۴ . ۴۱- از یاران امام رضا (ع) . امام جواد (ع) و امام حسن عسکری (ع) و شیخ ، رئیس و فقیه و بدون معارض قمی ها در زمان خویش بوده است . نفوذ و مقام وی در قم به حدی بوده که حاکم محلی شهر به ملاقات وی می آمده است (ر.ک اختیار معرفه الرجال ، ص ۵۱۲ ؛ الرجال ،طوسی، ص۳۳۶ ، ص ۳۹۷ و ۴۰۹ ) ۴۲- از مشایخ بزرگ امامیه و از یاران امام جواد (ع) و امام هادی (ع) است . ( ر.ک الرجال ، طوسی ، ص ۳۹۸ ، ۴۱۰؛ الرجال ، برقی ، ص ۵۷ ) . ۴۳- قهپاپی ، عنایه الله علی ، مجمع الرجال ، ج ۱ ، ص ۱۳۸ . ۴۴- اختیار معرفه الرجال ، ص ۴۹۷ ۴۵- از یاران امام رضا (ع) است ( ر.ک الرجال ، طوسی ، ص ۳۹۲ ؛ رجال النجاشی ، ص ۳۲۹ ) ۴۶-الرجال ، طوسی ، ص ۵۱۲ ؛ الرجال ، ابن داوود ، ص ۵۴۵ . ۴۷-از یاران امام هادی (ع)ومتهم به غلو است (ر.ک اختیار معرفه الرجال ، ص ۵۱۲ ) ۴۸-از یاران امام جواد ( ع) ، امام هادی ( ع ) و و امام عسکری (ع) است . رجالیان او را تضعیف کرده اند . احمد بن محمد بن عیسی اشعری به دروغگویی و غالیگری وی شهادت داد و او را از قم ، اخراج کرد ( ر. ک اختیار معرفه الرجال ، ص ۵۵۶ ) . مرحوم خویی ، نسبت غلو را برای او ثابت نشده می داند ( معجم رجال الحدیث ، ج۱۶ ، ص ۱۲۵ ) . ۴۹-« شجره ی علمی خاندان اشعری قم » فصلنامه ی علوم حدیث ، ش ۵ ، ص ۲۳۰ ۵۰- حاجی تقی ، محمد « سیر تاریخ فقها و محدثان قمی (۲) » ، فصلنامه نامه ی قم ، ش ۳و۴ ۵۱- تاریخ قم ، ص ۲۴۱ ۵۲- دائره المعارف تشیع ، ج ۲ ، ص ۱۹۹ منبع: کتاب دولتها ، خاندانها و آثار علمی و فرهنگی شیعه تاریخ تشیع ۲