۱) جغرافیای سیاسی و عوامل جمعیتی عمان جمعیت این کشور براساس آمار جولای سال ۱۹۹۹، حدود ۲۴۴۶۶۴۵ نفر برآورد شده است که از این میزان، حدود ۴۱ درصد، زیر ۱۴ سال، ۵۶ درصد جمعیت فعال بین ۱۵ تا ۶۴ سال و ۳ درصد جمعیت پیر و بالای ۶۵ سال می باشند.
جمعیت کل = (۲۴۴۶۶۴۵ نفر) ۰ تا ۱۴ سال = (% ۴۱ (۵۳۵۱۲۳ نفر زن، ۵۰۸۶۸۱ نفر مرد)) ۱۵ تا ۶۴ سال = (% ۵۶) ۶۵ سال به بالا = (% ۳ (۲۷۲۴۳ نفر زن، ۳۰۰۸۳ نفر مرد)) میزان رشد جمعیت (نرخ رشد) = (% ۳/۴۵) میزان زاد و ولد (در هر ۱۰۰۰ نفر) = (۳۷/۹۸) نرخ مرگ و میر (در هر ۱۰۰۰ نفر) = (۴/۲۹) مذهب = (% ۷۵ سنی، %۲۳ شیعه، % ۲ یهود و مسیحیت) (۱)
جدول جمعیتی عمان بافت اجتماعی این کشور، به دو بخش مجزا تقسیم می شود، به گونه ای که می توان گفت کشور عمان، از دو زیر فرهنگ کلی تشکیل یافته است که ویژگی های فرهنگی متفاوتی دارند: الف) ظفار: [که ایالت جنوبی عربستان محسوب می شود.] در سرزمین ظفار، طوایف گوناگونی از نسل «ودایی ها» دیده می شوند. اکثر ظفاری های اصیل در منطقه کوهستانی سکنی دارند. این گروه، از نظر مذهب با دیگر مردمانی که دارای عقاید شیعه، سنی و اباضی می باشند، تقریباً تفاوت دارند. اسلام در این منطقه تقریباً ضعیف مانده است. مردم ظفار علاوه بر حفظ سنن فرهنگی قبل از اسلام، به زبانی سخن می گویند که در سراسر ناحیه جنوبی «جزیره العرب» قبل از رسوخ زبان عربی، رایج بوده است. این زبان، یکی از گویش های زبان عربی دوران قبل از حمیری ها بوده و به عربی شباهت ندارد. به طور کلی، از لحاظ فرهنگی بسیار شبیه یمنی ها بوده است و نسبت به منطقه خود، حس ناسیونالیستی قوی ای دارند. ب) عمان و مسقط، اکثراً از اقوام مختلف تشکیل شده و شامل بلوچ ها، هندی ها، پاکستانی ها و آفریقایی ها (زنگبار) می باشند. به لحاظ مذهبی، اغلب اباضی بوده و همانند دروزی های لبنان، جامعه ای بسیار بسته می باشند و با اقوام دیگر تبادل فرهنگی ضعیفی دارند. (۲) در کشور عمان، پیروان مذاهب اباضی، سنی، شیعه و شیعه اسماعیلی در حال حاضر در کمال آرامش و صمیمت در کنار هم زندگی می کند و هیچ گونه برخورد افکار و سیاست مذهبی بین آنها رخ نمی دهد. (۳) شاید بتوان این عدم برخورد اعتقادی و مذهبی را، به ناآگاهی و جهل فرهنگی آنان نسبت داد؛ چرا که بیشتر مردم عمان، آگاهی اندکی از مذهب خود دارند و اعتقادات خود را به صورت ارثی حفظ نموده اند و عموماً به لحاظ فرهنگی، از خارج از مرزها تغذیه می شوند. شبکه های ارتباطی تا پیش از روی کار آمدن سلطان قابوس، هیچ روزنامه ای در این کشور وجود نداشت. پس از بر تخت نشستن سلطان قابوس به جای پدر، او برای جلوگیری از افزایش اعتراض های مردمی و محدود کردن شرایط خفقان آور موجود، روزنامه ای به نام «عمان» منتشر ساخت. پس از آن، مجله «العقیده» منتشر گردید… . در سال ۱۹۷۰، رادیوهای «مسقط و صلاله» راه اندازی شدند و چند سال بعد، اولین ایستگاه تلویزیون رنگی در مسقط شروع به کار نمود. در حال حاضر، روزنامه های عمان و الوطن به زبان عربی و عمان آبزرور به زبان انگلیسی، حاوی مطالب سیاسی – خبری با تیراژهای بالا منتشر می شوند و دارای موضع رسمی دولتی هستند… . [همچنین در این کشور] هفته نامه های «تایمز» به زبان انگلیسی و الاضواء و العقیده به زبان عربی منتشر می شوند که حاوی مطالب سیاسی – اجتماعی و اقتصادی هستند. مجلات الاسره، النهضه و الجریده، الرسمیه نیز به طور ادواری و به زبان عربی منتشر می شوند. «الاسره» دارای مطالب اقتصادی و اجتماعی می باشد و «الجریده الرسمیه» فصلنامه فرامین سلطان و دیگر مندرجات روزنامه های رسمی کشورها را منتشر می کند. همچنین «التجاری» به زبان های عربی و انگلیسی برای تبلیغات تجاری منتشر شده و ماهنامه نظامی عمان به زبان عربی انتشار می یابد. (۴) اما در هر حال، تمامی رسانه های گروهی اعم از دولتی و خصوصی، تحت نظارت و کنترل دولت قرار دارند و بنابراین، هرگونه فعالیت علیه دولت در نطفه خفه می شود و اجازه ی انتشار نمی یابد. شبکه حمل و نقل عمان، به شبکه راه های زمینی، دریایی و هوایی تقسیم شده است. جاده های مواصلاتی عمان، کلیه مراکز اصلی جمعیتی کشور را به یکدیگر متصل می کند؛ البته این امر، شامل بعضی از روستاهای دامنه کوه ها نمی شود. تا سال ۱۹۹۲ حدود ۴/۹۴۸ کیلومتر از جاده های عمان دارای روکش آسفالت شده و ۲۱۰۰۰ کیلومتر جاده در این کشور ساخته شده است. (۵) جغرافیای نظام اجرایی این کشور نیز همانند شیخ نشین های منطقه، یک سلطنت نشین است که به سنت قبیله ای اداره می شود. هیچگونه قانون اساسی بر روابط سیاسی حاکم نیست و فرامین شخص پادشاه قانون محسوب می شود. آنچه به عنوان قوه ی مقننه، مجریه و قضاییه مطرح است، ظاهری بوده و همه در کنترل و نظارت پادشاه می باشد. به لحاظ شکل سازمان دهی داخلی، این کشور کشوری بسیط محسوب می شود که از سال ۱۹۵۱، بر اساس قرار داد دوستی که با کشور انگلستان منعقد گردید، به استقلال کامل رسید. فقدان راه زمینی مستقل بین سرزمین اصلی عمان و شبه جزیره مسندم، در صورت بروز بحران می تواند مانعی بر اعمال حاکمیت مطلقه رژیم عمان بر این بخش از کشور باشد. به علاوه، به خاطر همین جدایی سرزمین، چنان چه در شرایط خاص قدرت های خارجی حاکمیت عمان را بر بخش تنگه هرمز به مصلحت خود ندانند، به راحتی می توانند وسیله جدا شدن این بخش را از سرزمین عمان فراهم آوردند؛ به خصوص در صورتی که رژیمی مخالف با منافع این قدرت ها در این کشور زمام امور را به دست گیرد. (۶) ۲) شیعیان عمان کشور عمان ساحل جنوبی تنگه ی هرمز را در اختیار دارد و از این رو برای ایران و قدرت های بزرگ از موقعیت مهم استراتژیکی برخوردار است.پیش از انقلاب، شاه با اعزام نیرو، سلطان عمان را در سرکوب شورش ظفار یاری کرد و پس از پیروزی انقلاب اسلامی نیز آن کشور در مقایسه با دیگر کشورهای عربی، کمترین تنش را با جمهوری اسلامی ایران داشته است. این در حالی است که اقلیت چشمگیری از شیعیان در آن کشور ساکن هستند که تحت تأثیر انقلاب اسلامی، مطابق گزارش موجود، عمدتاً هویت مذهبی و شیعی خود را تحکیم کرده و نمود سیاسی قابل ملاحظه ای نداشته اند. با این وجود، موقعیت شیعیان عمان برای تبلیغات و تصمیمات آتی ایران حائز اهمیت است. جزوه «شیعیان عمان» مبتنی بر متن مقاله حجت الاسلام سید شرف الدین الموسوی امام مسجد جامع مسقط «کورنیش» که در اولین کنفرانس جهانی اهل بیت در تهران در سال ۱۳۶۹ ارائه شده است متن سند شماره ۳۰۵۶ سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی را تشکیل می دهد. فرازهایی از این سند به اختصار در زیر نقل می گردد: شیعیان که عمدتاً در پایتخت یعنی در مسقط و نیز شهرهای استان ساحلی مستقر می باشند سه طیف اجتماعی مشخص دارند: ۱. لوایتا یا خوجه ها که به حیدرآبادی ها نیز معروفند و ریشه ی هندی دارند. ۲. بحارند که به شیعیان مهاجر از بحرین و مناطق شمالی خلیج فارس اطلاق می شود. ۳. عجمی ها که طی یک صد سال گذشته از شهرهای جنوبی ایران به عمان رفته اند. لواتیا بزرگ ترین جامعه شیعیان عمان هستند که از ثروتمندترین اقشار کشور بوده، افراد زیادی در پست های بالا دولتی داشته و تجار بزرگ و معروفی دارند. در مورد عجمی ها روایات فراوانی نقل می شود که اساساً عدم توجه کافی رژیم پهلوی به مناطق محروم جنوبی و سیاست اجباری ساختن نظام وظیفه و مسأله کشف حجاب، عوامل اصلی مهاجرت ایرانیان به این سوی آب بوده است. عجم ها علیرغم تعداد زیادشان عمدتاً در مشاغل سطوح پایین یعنی کارگری و کاسبی جزء و پیشه وری اشتغال دارند. در سال ۱۳۵۸ جوانان عمان تشکیلاتی تحت عنوان مکتب الرسول الاعظم برای کارهای فرهنگی به خصوص نشر کتاب و سخنرانی ایجاد نمودند و نشریه ای به نام الوعی منتشر ساختند که پس از مدتی به خاطر درج مقاله ای پیرامون سفیر عمان در آمریکا توقیف و تعطیل شد. وزیر اطلاعات عمان در این رابطه گفته بود ما نمی خواهیم عمان صحنه ی اختلافات مذهبی گردد… از آنجا که حدود نزدیک به یک سوم جمعیت عمان را خارجیان به ویژه کارگران آسیایی تشکیل می دهند، این عده خود جمیعت قابل ملاحظه ای می شوند که بعضاً تشکیلات مذهبی دارند. مثلاً شیعیان پاکستان مسجد و حسینیه ی مخصوص خود را دارند. در گذشته علمای شیعه در ایران به عمان می آمدند که نام مرحوم سید حسین موسوی و یا سید عبدالکریم رضوی قزوینی که در تحولات پس از پیروزی انقلاب اسلامی در ایران از عمان اخراج گردیده و هم اکنون در قم تدریس می کند معروف است. هم اکنون حجت الاسلام سید شرف بن علی الموسوی از شیعیان بحرینی الاصل که در بحرین و عراق تحصیل علوم دینیه داشته اند بزرگ ترین عالم شیعه عمان و امام مسجد جامع کورنیش (مسجد لواتیا) می باشند و نمایندگی آیت الله العظمی آقای خویی را نیز به عهده دارند. در چند سال گذشته تعدادی از جوانان عمانی برای تحصیل علوم دینی به جمهوری اسلامی ایران رفته و در قم مشغول تحصیل می باشند. بعضی از آنها اخیراً بازگشته و امامت مساجد شیعیان را در برخی شهرهای عمان به عهده دارند. مدتی است که عده ای از جوانان نیز اقدام به تشکیل کلا سهای درسی حوزه ای در مسقط نموده اند که با استفاده از کتاب های موجود، افرادی که در قم درس خوانده اند جلسات بحث و مناظره دارند. هیچ گونه تشکل در عمان مجاز نیست و با هر گونه حرکتی برخورد جدی صورت می گیرد. از این نظر طی سالهای اول انقلاب به خاطر سردی روابط جمهوری اسلامی ایران با عمان و حساسیت های موجود شیعیان از نزدیکی ایرانیان پرهیز داشتند. لیکن بهبود روابط سیاسی دو کشور در چند سال گذشته وضع به کلی دگرگون گشته و بار دیگر شیعیان عمانی برای زیارت در اماکن مقدسه راهی جمهوری اسلامی ایران می شوند و باز شدن باب تجارت نیز تماس های بیشتری را در بین تجار شیعه عمان و شرکت های ایرانی گشوده است. البته به دنبال تندروی بعضی گروه های شیعه در بحرین و کویت، دولت عمان مراقبت بیشتری نسبت به جوانان شیعه عمان دارد. در سال ۱۳۶۶ گروهی از جوانان شیعه عمان از جمله صباح عبدالامیر علی مدیر کل اداری وزارت میراث ملی و فرهنگ عمان به اتفاق هفت نفر به دلیل حمل نوارهای سخنرانی و جزوه از جمهوری اسلامی ایران در ارتباط با دفتر آیت الله شیرازی بازداشت و به حبس های ۲ تا ۷ سال محکوم گردیدند. شاید این تنها مورد تحرک سیاسی باشد که طی سال های اخیر در عمان گزارش شده است. شیعیان، امروز یکی از نیروهای تأثیر گذار در جامعه ی عمان به شمار می روند و رهبران و جامعه آنان را به عنوان شهروندانی با تقوا و صالح توصیف کرده اند و پست های دولتی مهمی را نیز تصدی می کنند. (۷) پی نوشت: ۱. World atlas.cd.2003. 2. عباس یگانه، پیشین، ص ۲۰. ۳. همان، ص ۱۶. ۴. همان، صص ۲۷ و ۲۸. ۵. همان، ص ۴۲. ۶. همان، ص ۱۴. ۷. معصومه سیف افجه ای، «ریشه ی ناآرامی های اخیر بحرین»، دیدگاه ها و تحلیل ها، س ۱۰، شماره ۱۰۳، شهریور ۱۳۷۵. فهرست منابع: ۱) متقی زاده، زینب: جغرافیای سیاسی شیعیان، منطقه خلیج فارس، مؤسسه شیعه شناسی، چاپ اول، ۱۳۸۴، صفحات ۸۶ – ۸۹. ۲) حشمت زاده، محمد باقر: تأثیر انقلاب اسلامی ایران بر کشورهای اسلامی، پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی، چاپ اول، ۱۳۸۵، صفحات، ۱۰۴ – ۱۰۷.
هیچ نظری وجود ندارد