دایره المعارف حدیثی «الأوفی»

مؤلف کتاب
مؤلف این کتاب ارزشمند «فضل علی بیک بن شاهوردی بن خلف توشمال باشی» است. اطلاعات ما از زندگانی وی بسیار محدود است و در کتابهای شرح حال و تاریخ که در عصر او نوشته شده است، یادی از وی به چشم نمی خورد.

اطلاعات پراکنده ای که از بعضی منابع از او به دست آمده است نشان می دهد که «فضل علی بیک» در نیمه دوم سده یازدهم و نیمه اول سده دوازدهم می زیسته است. او شاگرد علامه محمدباقر مجلسی است و مجلسی اجازه روایتی برای وی بدین عبارت صادر کرده است:انها الأخ فی اللّه المبتغی لمرضاته تعالی المولی الفاضل الباذل الذکی فضل علی بیک جعل اللّه تعالی اخراه خیراً من اولاه سماعاً و تصحیحاً و تدقیقاً فی مجالس عدیده آخرها ثانی عشر من شهرجمادی الاولی فاجزت له دوام تأئیده روایه عنی و کتب مؤلفه الحقیر حامداً مصلیاً.

این اجازه را علامه مجلسی در پایان بحارالانوار (تحریر شده در غره رجب ۱۰۸۴) نوشته است.۱او همچنین از «سید ماجد بن هاشم بحرانی» و «شیخ محمد» فرزند صاحب معالم روایت نقل می کند.

همچنین «میرزا عبداللّه افندی» در نامه ای که به علامه محمد باقر مجلسی نوشته در آن یادی از مؤلف نموده است؛ با این عبارت:و ترجمه کتاب تاریخ بلده قم لواحد من المعتبرین، إذ فیها أحادیث کثیره عربیّه وهی عند أخی الناظر فضلعلی وفقه الله.۲

«سید عبدالحسین حسینی خاتون آبادی» در کتاب وقایع السنین والاعوام نیز به مناسبتی از وی یاد می کند؛ با این عبارت:فوت شیخ صالح بحرانی ساکن شیراز در ۱۰۹۸، در کمال فضل و حال بود و متوجه قطع و فصل معاملات مردم می شد تا اینکه حرف او مذکور شد در خدمت نواب اشرف اقدس، شاه سلیمان در تقرب عالی حضرتِ متعالی مرتبت فضل علی بیک، و شیخ صالح را قاضی کردند و رقم نوشته شد و بعد از رفتن رقم اشرف، دیگر شیخ مزبور نه متعرض افتا شد و نه متعرض قطع و فصل معاملات شد.۳

اما اشتهار وی به «توشمال باشی» را به دو وجه می توان احتمال داد:الف: «توشمال باشی» مقامی بود در دربار صفویان به معنی رئیس ملازمان یا مباشران مطبخ یا خوانسالار عالی شاه ایران، صاحب این مقام، ناظر یا بازرس مطبخ شاه بود و کلیه امور آشپزخانه را تحت نظر داشت. سمت وی از لحاظ تشریفاتی که به آن تعلق می گرفت مهم بود. هنگامی که شاه در مصاحبت بانوان حرم به سر می برد، «توشمال باشی» ظروف محتوی خوراک را تا در حرم بدرقه می کرد و در مجالس رسمی وی خوراکها را می چشید و این وظیفه را در موقع دخول به تالار انجام می داد.۴

ب: «توشمال» تیره ای از ای هاوند هفت لنگ شاهسونها بوده است.بنابر معنی اول، مؤلف منصب خوانسالاری دربار صفوی را داشته و طبق معنی دوم، او رئیس ایل توشمال از ایلات شاهسون بوده است. مخفی نماند که تعبیر «افندی» درباره وی به «ناظر» و همچنین تعبیر «متعالی مرتبت» درباره او که از سوی «خاتون آبادی» به کار فته است، دلالت بر معنی اول دارد.در مورد تاریخ تولد و وفات و محل زندگی و سایر خصوصیات زندگانی وی اطلاعی در دست نیست.

آثار علمی

آنچه از آثار علمی مؤلف تا به حال به ثبت رسیده همه در دعا و حدیث است و معلوم نیست که وی در سایر موضوعات نیز کتابی تألیف کرده باشد، از نُه اثر وی که تا به حال شناسایی شده کتاب الأوفی درحدیث و کتابهای کنز الحق، مفتاح الهدی، عروه الوثقی، تبصره الاعیاد السلمانیه، شافی سلیمانی و مزار رضوی، در دعا و موضوع دو کتاب سفینه النجاه و الأصول الأصلیه روشن نیست.تفصیل اسامی آثار مؤلف و نسخه های شناخته شده از هر یک بدین ترتیب است:۱ – الأوفی: که در ادامه همین مقاله معرفی خواهد شد.۲ – کنزالحق: مؤلف هنگام تدوین کتاب الاوفی، دعاها را در این کتاب (کنزالحق) جمع آوری نموده است. او پس از آن، کنزالحق را در کتابش مفتاح الهدی و مفتاح الهدی را در کتاب دیگرش عروه الوثقی تلخیص نموده است.۳ – مفتاح الهدی: موضوع آن دعاست که گزیده ای است از اثر دیگر مؤلف به نام کنز الحق.۵۴ – العروه الوثقی: به فارسی، در دعاست مؤلف به درخواست عده ای از مؤمنان این کتاب را از کتاب دیگر خود مصباح الهدی استخراج نموده و در سال ۱۰۰۸ق به پایان رسانیده است. این کتاب شامل یک مقدمه و چهارده مفتاح است.نسخه ای از این کتاب به شماره ۱۲۴۷۲ در کتابخانه مجلس شورای اسلامی موجود است.۶۵ – تبصره الاعیاد السلیمانیه: به فارسی، در آداب مستحبه اعیاد اسلامی است که مؤلف آن را به اسم «شاه سلیمان صفوی» تألیف نموده است. نسخه ای از آن به شماره ۳۱۳۳ در کتابخانه آستان قدس رضوی موجود است.۷۶ – شافی سلیمانی: به فارسی، ترجمه ای است از «طلب النبی» و «طلب الأئمه» و «رساله ذهبیه» که مؤلف آن را در یک مقدمه، چهل باب و یک خاتمه تألیف نموده است. نسخه ای از این کتاب در کتابخانه دانشگاه تهران به شماره ۵۱۱۸ موجود است.۸۷ – سفینه النجاه: مؤلف در کتاب الأوفی به این کتاب ارجاع داده است.۹۸ – الأصول الأصلیه: مولف در کتاب الاوفی از این کتاب به عنوان اثرخود نام برده است.۱۰۹ – مزار رضوی: به فارسی، در آداب زیارت معصومان(ع) و کیفیت زیارت آنان از راه دور و زیارتهای حضرت امام رضا(ع) ازراه دور و نزدیک است. مؤلف این کتاب را به نام «شاه سلیمان صفوی» تألیف نموده است. این کتاب دارای یک مقدمه و هشت باب و یک خاتمه است. نسخه ای از این کتاب در کتابخانه حضرت آیه اللّه مرعشی نجفی به شماره ۱۰۴۷۰ موجود است که به وسیله محمد علی نیشابوری در سال ۱۰۸۳ق تحریر شده است.۱۱

الأوفی

مؤلف در مقدمه این کتاب تذکر می دهد که صدوبیست کتاب از مصادر روایی شیعه نزدش گرد آمده بود و او خواست روایتها را در یک کتاب جمع آوری نماید، ولی چون فهمید که علامه مجلسی، بحارالانوار را و فیض کاشانی الوافی را در این موضوع تألیف کرده اند از این کار منصرف گردید. ولی او بعد از ملاحظه کتاب بحارالانوار و الوافی آنها را برای منظور مورد نظر خود کافی ندانست، لذا مجدداً تصمیم به تدوین مجموعه حدیثی خود الأوفی گرفت.مؤلف دعاها را در این کتاب نیاورده و آنها را جداگانه در کنز الحق جمع آوری کرده است.

الأوفی در یک مقدمه و دو قسم و هر قسم در دوازده کتاب (مجموعاً ۲۴ کتاب) مرتب شده است. فهرست تفصیلی مطالب آن چنین است:

مقدمه: در ذکر مصادر و اسانید و حالات بعضی از راویان و دانشمندان و بحثی در اوامر و نواهی، شامل شش فصل.قسم اول: در اصول و شامل دوازده کتاب با این عناوین؛۱ – کتاب التوحید شامل سی باب؛۲ – کتاب العقل والعلم؛۳ – کتاب النبوه والامامه؛۴ – کتاب فضل القرآن؛۵ – کتاب الاحتجاج والموعظه الحسنه؛۶ – کتاب الایمان و الکفر و الاخلاق؛۷ – کتاب ذکر احوال اولاد المعصومین؛۸ – کتاب ذکر احوال الرواه والصحابه؛۹ – کتاب السماء والعالم؛۱۰ – کتاب الدعا،۱۱ – کتاب الخطب والکلم؛۱۲ – کتاب ذکر احوال البرزخ و الحشر و النار و الجنه.

قسم دوم: در الفروع و شامل دوازده کتاب با این عناوین:۱ – کتاب الطهاره والزی والتجمل؛۲ – کتاب الصلاه؛۳ – کتاب الصوم والزکاه و الخمس والصدقات والکفارات؛۴ – کتاب الحج والعمره؛۵ – کتاب المزار واحکام المساجد والاعتکاف؛۶ – کتاب المعایش والمکاسب؛۷ – کتاب الجهاد والحسبه؛۸ – کتاب المطائم والمشارب؛۹ – کتاب القضاء والحدود والدیات؛۱۰ – کتاب احکام النساء؛۱۱ – کتاب الصید والذبائح واحوال الوحوش والطیور حلالها و حرامها؛۱۲ – کتاب المعالجات والجنائز والمواری.

مؤلف در هر قسم از کتاب، آیات مناسب را به ترتیب سوره ها می آورد و پس از آن روایتهای مناسب با موضوع را نقل می کند. او همچنین در ذکر روایات، اسانید روایاتی را که از کتاب کافی و من لایحضره الفقیه و استبصار و تهذیب نقل می کند حذف و اسانید روایتهای نقل شده از سایر کتابها را ذکر می کند.

نسخه های موجود از «الأوفی»

روشن نیست که مؤلف موفق به تألیف تمامی مجلدات این کتاب گردیده یا نه. ولی همچنان که ذکر شد مؤلف در تدوین این کتاب، دعاها راجداگانه در کتاب کنز الحق جمع آوری نموده، و چون نسخه ای از کتاب عروه الوثقی (گزیده مفتاح الهدی) که آن هم تلخیص کنز الحق است در دست است، که به معنای اتمام تألیف کنز الحق است می توان نتیجه گرفت که تألیف الاوفی نیز به پایان رسیده است.

متأسفانه تا به حال فقط دو نسخه از جلد اول این دایرهالمعارف نفیس شناسایی شده است؛ با این اوصاف:۱ – نسخه ای که مرحوم شیخ آغا بزرگ تهرانی در نزد سید آقا شوشتری ملاحظه نموده است. این نسخه تنها بخشهایی از اوایل کتاب را شامل بوده است.۱۲۲ – نسخه ای که به شماره ۲۳۳ در کتابخانه حضرت آیه اللّه مرعشی نجفی در قم نگهداری می شود. این نسخه فاقد نام کاتب و تاریخ تحریر است و به خط نسخ در ۳۹۶ برگ ۱۷سطری به اندازه ۲۴×18 سانتی متر، تحریر شده است.۱۳ این نسخه از آغاز و انجام افتادگی دارد و «کتاب التوحید» و «کتاب العقل و العلم» را شامل است. حضرت آیه اللّه العظمی سید شهاب الدین مرعشی نجفی تقریظی در اول این نسخه نوشته اند؛ با این عبارت:کتاب «الأوفی» فی الحدیث للعلامه المحدث المولی فضلعلی بن شاهوردی بیک توشمال باشی، کما صرح به فی اول المجلد الثانی الموجود بین هاتین الدفتین.ویظهر منه انه لما کان مشتغلاً بتألیف الکتاب وسمع ان العلمین صاحبی «البحار» و «الوافی» مشغولان بتألیف الکتابین فحصّلهما وراهما غیر وافیین لمرامه معزم علی تکمیل کتابه «الاوفی».

ورتّبه علی مقدمه و اربعه و عشرین باباً. وصرّح فی دیباجه المجلد الاول انّه کان من تلامیذ العلامه المحدث السید ماجد بن هاشم الصادقی العریضی البحرانی استاد صاحب «الوافی». صرح به فی ذکر طرقه حیث قال: «أروی الحدیث عن استادی و من علیه فی العلوم الشرعیه استنادی و علیه اعتمادی» الخ.و یروی ایضاً عن الشیخ محمد بن صاحب «المعالم» کما صرح به فی الکتاب. ویظهر من هذین المجلدین ان تألیفهما کان فی حیوه الفیض والمجلسی حیث یدعو لهما بطول العمر، و ببالی ان المؤلف من أقرباء المولی مهدیقلی خان صاحب المدرسه بقم المعروفه بمدرسه الخان واخیه العلامه المولی علیقلی خان صاحب کتاب خزائن القرآن و هما کانا من علماء عصر صاحب «الوافی» و«البحار» و من طائفه توشمال باشی و هو من طائفه الشاهسون.

حرره شهاب الدین الحسینی المرعشی النجفی، ۸ رجب ۱۳۸۷ ببلده قم المشرفه.

مصادر شرح حال
شرح حال مؤلف به صورت کوتاه در مصادر زیر آمده است:۱ – طبقات اعلام الشیعه(قرن یازدهم)، شیخ آغابزرگ تهرانی، ص۴۳۹.۲ – اجازات الحدیث، سید احمد حسینی، ص۹۱.۳ – تلامذه علامه مجلسی، سید احمد حسینی، ص۴۸.۴ – الذریعه الی تصانیف الشیعه، شیخ آغاز بزرگ تهرانی، ج۱۵، ص۲۵۱ و ج۲۶، ص۷۰ ۷۱.

———————————————————-
پی نوشتها :

۱ . فهرست نسخه های خطی کتابخانه آیه الله مرعشی،ج۲، ص۱۳۸۲ . بحارالانوار، ج۱۱۰، ص۱۷۵۳ . وقایع السنین والاعوام، ص۵۴۲۴ . سازمان اداری حکومت صفوی (تعلیقات مینورسکی بر تذکره الملوک)، ترجمه مسعود رجب نیا، ص۱۲۸ ۱۲۹۵ . الذریعه، ج۲۱، ص۳۵۷، شماره ۵۵۴۴۴۶ . فهرست نسخه های خطی کتابخانه مجلس شورای اسلامی، ج۳۵، ص۴۲۵ و ۴۲۶؛ الذریعه، ج۱۵، ص۲۵۱۷ . الذریعه، ج۳، ص۳۱۶۸ . فهرست نسخه های خطی کتابخانه مرکزی دانشگاه تهران، ج۱۵، ص۴۱۱۸۹ . الذریعه، ج۲۶، ص۷۱۱۰ . همان.۱۱ . فهرست کتابهای خطی کتابخانه آیه اللّه مرعشی، سیداحمد حسینی، ج۲۶، ص۳۸۵۱۲ . الذریعه، ج۲۶، ص۷۱ ۷۲۱۳ . فهرست کتابهای خطی کتابخانه آیه اللّه مرعشی، ج۱، ص۲۵۹