از مهمترین رموز موفقیّت در زندگى، تلاش و پایدارى در راه هدف مى باشد. تحرّک و پویایى که از اعتقاد راسخ انسان سرچشمه مى گیرد، در راه رسیدن به مقصود ضرورى ترین عامل به شمار مى آید.مطالعه سیره و زندگى ائمه اطهار (ع) و توجه به تلاشهاى فرهنگى آنان نشان مى دهد که آن بزرگواران چشمههاى جوشان معرفت و گنجینههاى حکمت الهى هستند که چون چراغى پر فروغ و خاموش نشدنى فراسوى علم را با پرتو افشانى خود روشن مى کنند. آنان با اندیشهها و تلاشهاى فرهنگى خود، تاریکى ها را از بین برده و در هر زمان امید حق ستیزان را نومید مى ساختند.امام صادق (ع) همانند دیگر امامان معصوم (ع) داراى کمالات و فضایل انسانى در مرتبه اعلى است که بعد از شهادت پدر بزرگوارش امامت و رهبرى شیعیان را به عهده گرفت و به رغم مشکلات حادّ جامعه مسلمین در مدت ۳۴ سال امامت پر برکت خویش، نقش شایستهاى در گسترش فرهنگ حیات بخش اسلام انجام داد.مقالهاى که از نظر خوانندگان عزیز و محترم مى گذرد، گامى است در بیان تلاشهاى فرهنگى و علمى آن گوهر نبوى. امید است که ره توشهاى باشد براى پویندگان راه امامت و ولایت.
1- دعوت به ولایت پذیرى
بزرگ ترین ظلمى که بعد از رحلت پیامبراسلام (ص) نسبت به جهان اسلام و بشریّت شد، این بود که امامت و ولایت را از مسیر حق منحرف کردند. کم کم کار به جایى رسید که از زمان معاویه آن را به سلطنت تبدیل نمودند و مردم را چون بردگان به خدمت مى گرفتند.آنان مى خواستند که دیگر از امامت و جانشینى خاتم پیامبران و رهبرى حقیقى و دینى اثرى نماند. وقتى نوبت به امامت امام صادق (ع) رسید در مناسبتهاى گوناگون با بیانات شیواى خود، اهمیت این مسأله را بیان فرمود.«عیسى بن سرى» مى گوید : به امام صادق (ع) عرض کردم پایههایى که دین اسلام بر آن بنا شده است، به من بفرما. آن حضرت فرمود : «گواهى به یگانگى خداوند و این که محمد (ص) رسول و فرستاده اوست : اقرار نمودن به آن چه از جانب خداوند آورده (قرآن) و ولایتى که خداوند به آن امر فرموده و آن ولایت آل محمد است.» (1)یکى از انتظارات واقعى امام صادق (ع) از شیعیان واقعى این است که نسبت به امامان خویش معرفت و شناخت داشته باشند و با دل و جان ولایت آنها را بپذیرند نه این که فقط مدّعى ولایت مدارى باشند، آن حضرت با تبیین علایم و نشانهها، ولایت پذیران اصلى را از غیر اصلى جدا نموده به طورى که مى فرماید : «شیعیان سه دسته هستند : گروهى به وسیله ما زینت مى یابند و ما را وسیله عزّت و آبروى خویش قرار مى دهند، گروهى ما را وسیله درآمد زندگى دنیایى خویش قرار داده و از این طریق زندگى مى کنند و گروهى از ما و به سوى ما هستند با امنیت ما آرامش مى یابند و با ترس ما ترسان هستند، در برابر جفاکاران خودنمایى ندارند، اگر پنهان باشند کسى سراغ آنها را نمى گیرد و اگر آشکار باشند به آنها اعتنا نمى شوند. گروه سوم به حقیقت شیعیان واقعى و راهنمایان مردم هستند.» (2)امام صادق (ع) علاوه بر سفارشهاى مکرّر به ولایت پذیرى و امامشناسى در مکتب تربیتى خویش، شیعیان ولایى تربیت نمود و آنان را ولایت مدار بار مى آورد. در این زمینه داستان «عبدالله بن یعفور» یکى از شیعیان با اخلاص و فداکار که در پذیرش ولایت ائمه اطهار (ع) اسوهاى کامل و نمونهاى بارز براى تمامى شیعیان مى باشد، قابل تأمّل و دقت است او با همه عظمت علمى و موقعیت اجتماعى در برابر فرمان امام خویش تسلیم محض بود.
2- استناد به قرآن
جایگاه و نقش ائمه اطهار (ع) در ترویج و توسعه فرهنگ قرآنى به ویژه تفسیر قرآن کریم، نقش کلیدى و اساسى در تبیین حقایق قرآنى است. با اندکى تأمّل در زندگانى حضرت امام جعفر صادق (ع) روشن مى شود که قرآن در سیره و سخن آن امام بزرگوار جایگاه ویژهاى داشته و زندگى روزمرّه خود را با آیات قرآن آن چنان آمیخته بود که در تمام ابعاد پرتو افشانى مى کرد.آن حضرت با حالت ملکوتى خاصى آیات قرآن را در نماز تلاوت مى کرد، به طورى که از حالت عادى خارج مى شد. روزى یکى از حاضران از او پرسید : این چه حالى بود که به شما دست داد؟ فرمود : «پیوسته آیات قرآن را تکرار کردم تا این که به حالتى رسیدم که گویى آن آیات را به طور مستقیم از زبان نازل کنندهاش مى شنیدم.» (3)«مسعده بن صدقه» مى گوید : شنیدم که از امام صادق (ع) پرسیده شد : آیا امر به معروف و نهى منکر بر تمام مردم واجب است؟ حضرت فرمود : خیر! به حضرت عرض شد چرا؟ فرمود : بر کسى واجب است که توانمند، داراى جایگاه علمى و عالم به معروف و منکر باشد و بر انسان ناتوان واجب نیست، دلیل آن قرآن کریم است که مى فرماید : «و لتکن منکم امّهٌ یدْعون الى الخیر و یأمرون بالمعروف و ینهون عن المنکر؛ (۴) باید از میان شما گروهى باشند که به خیر دعوت کنند و امر به معروف و نهى از منکر نمایند.»تعبیر (منْکم) عدهاى خاص را بیان مى کند، نه عموم مردم را چنان که در این آیه شریفه آمده است : «و من قوْم موسى امّهٌ یهدون بالحقّ و به یعدلون ؛ (۵) و برخى از قوم موسى به راه حق هدایت مى کنند و به آن باز مى گردند.» یعنى عدهاى از قوم موسى به حق هدایت مى کنند نه همه. در این جا امام صادق (ع) به حرف «من» در (منکم) و (من قوم موسى) استدلال کرد که امر به معروف و نهى از منکر بر همه افراد واجب نیست، بلکه بر کسانى که توانایى و آگاهى نسبت به معروف و منکر داشته باشند، واجب است. (۶)
3- تأسیس دانشگاه و تربیت شاگردان
امام صادق (ع) بعد از شهادت پدر بزرگوارش امام محمد باقر (ع) در طول ۳۴ سال امامتش با پنج طاغوت اموى و دو طاغوت عباسى روبرو بود. در این ایام بر اثر جنگ و ستیزهاى بنى عباس براى براندازى حکومت بنى امیه و درگیرى شدیدى که آنها با یکدیگر داشتند، فضاى بازى براى آن حضرت فراهم شد. آن امام همام در این فرصت توانست وسیع ترین دانشگاه اسلامى را پى ریزى کند و در این راستا توفیقات سرشارى به دست آورد، به طورى که حدود چهار هزار نفر شاگرد از مجلس درس او با واسطه و بدون واسطه استفاده مى کردند و بسیارى از آنان به مقامات عالى علمى و فقهى نایل شدند. برجستگان و فرزانگانى همچون : «زرارهبن اعین»، «هشام بن حکم»، «جابربن حیان»، «ابان بن تغلب»، «مفضّل بن عمر»، «مؤمن الطالق»، «هشام بن سالم»، «معلّى بن خنیس» و… از این دانشگاه فارغ التحصیل شدند که هر کدام استاد برجسته و پایه گذار علوم و صاحب کرسى تدریس در فنون گوناگون علوم شدند و کتابهاى مختلفى براى آگاهى بخشى به نسلهاى آینده تألیف نمودند و منشأ آثار و برکات و تحولات عظیمى در تاریخ اسلام و تشیّع شدند.حضور در دانشگاه جعفرى مخصوص شیعیان نبود، بلکه افراد زیادى همچون «ابوحنیفه» رئیس مذهب حنفى، «مالک ابن انس» رئیس مذهب مالکى، سفیان بن ثورى، یحیى بن سعید و… از شاگردان این دانشگاه بودند. (۷)آن حضرت شاگردان خود را براساس ذوق و استعداد تعلیم مى نمود و در همان رشته تشویق و تعلیم مى داد و این گونه بود که مکتب تشیع در اثر تلاشهاى فرهنگى امام صادق (ع) به صورت چشمگیرى گسترش یافت و به اکثر قلمروهاى اسلامى رسید و بسیارى از مسلمانان در آن دوران طلایى به مکتب اهل بیت (ع) گرویدند.
4- شکوفایى علم فقه
امام صادق (ع) در پرورش و شکوفایى علم فقه تلاش فراوان مى کرد، بنابراین عظمت علمى آن امام بزرگوار در این علم در اوج قرار دارد و شاگردان بى شمارى را در زمینه فقه و نشر آن تربیت نموده است.در علم فقه بهترین نظریات را ارائه نموده که هم اکنون روایات فقهى او در کتب اربعه (تهذیب و استبصار شیخ طوسى، کافى کلینى و من لایحضره الفقیه شیخ صدوق، گردآورى شده است و شاگردانى همچون «جمیل بن دراج»، «عبدالله بن مسکان»، «حمّاد بن عثمان» و… در فقه تحویل جامعه اسلامى داده است.آن حضرت براى حل مشکلات جامعه در عصر غیبت مى اندیشید و براى مردم مسلمان که از امام خود دور هستند و دسترسى به حجّت خدا ندارند، تقلید و پیروى از مجتهدان و فقهاى جامع الشرایط را سفارش مى کرد.امام صادق (ع) در مورد شرایط یک فقیه کامل و جایگاه او مى فرمود : «هر کس از میان شما حدیث ما را روایت و در حلال و حرام ما دقت کند و احکام ما رابشناسد، پس باید او را به عنوان حاکم شرع و مجتهد پذیرفت و هرگاه طبق نظر ما حکم کند و کسى آن را نپذیرد بدرستى (رد کننده) حکم خدا را سبک شمرده و فرمان ما را رد کرده است و هر کس فرمان ما را رد کند فرمان خدا را رد کرده است.» (8)
5- نشر علم حدیث
آثار به جاى مانده در زمینه حدیث از امام صادق (ع) بیشتر از سایر معصومین (ع) است. هیچ کتاب فقهى، حدیثى و تفسیرى شیعه نمى تواند از کلام امام صادق (ع) خالى باشد.امام صادق (ع) در حوزه علم حدیث و آیات الاحکام بیش ترین فرصت را یافت و توسط چهار هزار نفر از شاگردان خود، تفکرات شیعى رادر دورترین نقاط جهان منتشر نمود.هر یک از شاگردان آن حضرت نیز خدمات بزرگ فرهنگى و علمى را در مناطق مختلف عهده دار شد و حتى رهبران برجسته اهل سنّت در عرصه حدیث از محضر آن گرامى بهرهمند شدهاند : به طورى که ابوحنیفه بارها مى گفت : «اگر آن دو سال که نزد امام صادق (ع) درس خواندم نبود، من هلاک مى شدم.» (9)
6- کشف علم شیمى
یکى از علومى که از محضر پیشواى ششم نشأت گرفته و بعداً در سایر مناطق رشد و توسعه یافت، «علم شیمى» است.از آن جایى که امام صادق (ع ) هر دانشى را به اهل آن مى آموخت و شایستگى و استعداد افراد را معیار تعلیم علوم قرار مى داد، علم شیمى را به شاگرد شایسته و ممتاز خود، «جابربن حیّان کوفى» آموخت.او در این علم مهارت یافت و به پدر شیمى موسوم گردید. جابربن حیّان چنان در این عرصه درخشید و تعالیم صادق آل محمد (ع) را به دنیا عرضه کرد که پیشرفت علوم و تکنولوژى جهان غرب امروزه مدیون اندیشههاى اوست.امروزه تألیفات جابربن حیّان در کتابخانههاى مهم دنیا نگهدارى مى شود. نسخهاى از کتاب «الخواص الکبیر» در موزه انگلستان و نسخهاى از کتاب «الاحجار» در کتابخانه ملى پاریس موجود است .معروف ترین کتاب وى، «مجموعه کامل اسرار طبیعت» است که بار اول در سال ۱۴۹۰ میلادى به چاپ رسید و در سال ۱۶۶۸ میلادى به انگلیسى و در سال ۱۶۷۲ به فرانسه ترجمه شد او همه این مهارتها و فنون را از محضر حضرت صادق (ع) به دست آورد. (۱۰)
7- نشر آثار جاویدان
شاگردان حوزه شیعى آن حضرت آثار گران بهایى را از خود آن بزرگوار نقل نمودهاند و یا خود تألیف کردهاند. برخى از کتابهاى منسوب به حضرت امام صادق (ع) به شرح زیر است :۱- کتاب «التوحید» که آن حضرت املا کرد و مفضّل بن عمر آن را تحریر نمود. (۱۱)۲- «رسالهٌ فى وجوه معایش العباد» که در زمینه انواع شغلها، تجارت و صنعت مى باشد. (۱۲)۳- «رسالهٌ فى الغنائم» که پاسخهاى آن حضرت پیرامون خمس و غنایم است. (۱۳)۴- «الجعفریّات» که مجموعه روایاتى است به ترتیب ابواب فقه که امام کاظم (ع) آن را نقل نموده است. (۱۴)۵- «نثر الدرر» صحیفهاى است در کلمات قصار آن حضرت (ع) که گویا به صورت مجموعهاى واحد بوده و «ابن شعبه حرّانى» آن را در کتاب «تحف العقول» یک جا آورده است. (۱۵)۶- «رساله الامام الى اصحابه» که راهنمایى براى سلوک یارانش مى باشد. (۱۶)۷- «الرساله الاهوازیّه» که در پاسخ والى اهواز نوشته شده است. (۱۷)۸- «کتاب الحجّ» که «ابان بن عبدالملک» آن را نقل کرده است. (۱۸)به جز اینها نوشتههاى دیگرى نیز به آن حضرت منسوب است.
8 – تشویق به تفکّر
پیشرفتهاى جوامع و افراد بر اثر بهره ورى از توان عقل و تفکّر و قدرت عمل و تلاش است. پیامبران، امامان و بندگان صالح خدا همگى اهل فکر و تعقّل بودهاند. در منزلت ابوذر غفارى امام صادق (ع) فرمود : «کان اکثر عباده ابى ذرٍّ التفکّر و الاعتبار؛ (۱۹) بیش ترین عبادت ابوذر، اندیشه و عبرت اندوزى بود.»امام صادق (ع) در سیره رفتارى و عملى خود براى اندیشه و تفکّر ارزش والایى قایل هست و زیباترین و رساترین سخنان را درباره ارزش تعقّل و تفکّر در مسائل دینى بیان فرموده است.آن حضرت مى فرماید : «لا خیر فى من لایتفقّه من اصحابنا. انّ الرّجل منهم اذا لم یستغن بفقهه احتاج الیهم فاذا احتاج الیهم ادخلوهُ فى باب ضلالتهم و هو لایعلمُ ؛ (۲۰) از دوستان ما کسى که در دین خود اندیشه و تفقّه نکند، ارزش ندارد. اگر یکى از دوستان ما در دین خود تفقّه نکند و به مسایل و احکام آن آشنا نباشد، به دیگران (مخالفینما) محتاج مى شود، هر گاه به آنها نیاز پیدا کرد، آنان او را در خط انحراف و گمراهى قرار مى دهند در حالى که خودش نمى داند.»ضرورت یادگیرى احکام دینى در منظر پیشواى ششم آن قدر مهم است که مى فرماید : «اگر به جوانى از جوانان شیعه برخورد نمایم که در دین تفقّه نمى کند، او را تأدیب خواهم کرد.» (21)
9- بهرهگیرى از افراد توانا
ششمین اختر تابناک آسمان ولایت و امامت با ارزیابى قابلیّتها و توانمندى هاى شاگردان خود، برخى از آنها را براى پاسخ به سؤالات و گفتگوهاى علمى پرورش داده بود. به عنوان مثال در مباحث کلام و مباحث اعتقادى به ویژه مسائل امامت، افراد ممتاز و برگزیدهاى همچون «هشام بن سالم»، «هشام بن حکم»، «حمران بن اعین» و… را تربیت کرده و به موقع از آنها استفاده مى کرد.«یونس بن یعقوب» مى گوید : نزد امام صادق (ع) بودم که مردى از سرزمین شام به دیدن آن حضرت آمد و اظهار داشت که من مردى هستم صاحب فقه و کلام، اکنون آمدهام تا با یارانت بحث و گفتگو کنم : حضرت فرمود : این علم کلامى که تو درباره آن صحبت مى کنى از کلام رسول خداست یا ساخته ذهن خودت است؟ مرد گفت : بخشى از آن کلام پیامبر (ص) است و بخشى از آن کلام خودم. امام فرمود : پس تو شریک رسول خدا هستى؟ گفت : نه، حضرت فرمود : پس به تو وحى رسیده است؟ گفت : نه، اینجا بود که امام صادق (ع) به من روى کرد و فرمود : اى یونس! این مردى است که پیش از آن که سخن بگوید، خود را محکوم کرده است. سپس فرمود : اى یونس! اگر کلام مى دانستى با او مناظره مى کردى! اکنون بیرون رو و ببین چه کسانى از صاحبان کلام را پیدا مى کنى، آنها را نزد من بیاور. یونس مى گوید : بیرون رفتم و تعدادى از متکلمین همچون : حمران بن اعین ، هشام بن سالم، قیس بن ماصر و… را دیدم. آنها را به حضور امام بردم و آن حضرت دستور داد تا با مرد شامى مناظره کنند. آنها هر کدام با مرد شامى بحث و گفتگو کردند و بر او در زمینه ى علم کلام غالب گشتند. (۲۲)
10- دعوت به پیروى از اخلاق حسنه
نیاز به اخلاق حسنه یک نیاز بشرى و انسانى است و به جامعه خاصّى اختصاص ندارد. به همین جهت پیامبر اکرم (ص) فرمود : «اگر انسان بداند چه چیزى براى او در اخلاق نیک وجود دارد، حتماً متوجه مى شود که او به داشتن اخلاق نیکو نیازمند است.» (23)حسن خلق آن قدر عظمت و ارزش دارد که هر کسى به عمق و ژرفاى آن نمى رسد و به هرکس عنایت نمى شود، چنان که امام صادق (ع) فرمود : «ولا یکون حُسنُ الخُلق الّا فى کلّ ولىٍّ و صفىٍّ و لا یعلم ما فى حقیقه حُسن الخُلق الّا اللّه تعالى؛ (۲۴) و حسن خلق یافت نمى شود مگر در وجود دوستان و برگزیدگان خداوند و آن چه در حقیقت خلق نیکوست، جز خداوند متعال کسى نمى داند.»رئیس مکتب جعفرى نه تنها به بیان اهمیت و ارزش اخلاق بسنده نکرده، بلکه در سیره خود براى ثمر بخش بودن آن در جامعه به بیان موارد و مصداقهاى عینى آن نیز پرداخته است تا مسأله مذکور ملموستر و محسوستر شود. از آن حضرت در مورد مکارم اخلاق سؤال شد، فرمود : «العفوُ عمّن ظلمک وصلهُ من قطعک و اعطاءُ من حرمک و قولُ الحقّ و لو على نفسک؛ (۲۵) گذشت از کسى که به تو ستم روا داشته است و ارتباط داشتن با کسى که با تو قطع رابطه کرده است و عطا نمودن به کسى که تو را محروم ساخته و گفتن سخن حق هر چند به ضرر تو باشد.»آن حضرت در ادامه این موضوع به ثمرات و فواید اخلاق نیک اشاره نموده است و مى فرماید : «حُسنُ الخُلق یزیدُ فى الرّزق؛ (۲۶) خوى نیک باعث افزایش روزى مى شود.»در روایتى دیگر شیعیان را به خوش رفتارى با خانواده سفارش نموده و آن را موجب طولانى شدن عمر مى داند و مى فرماید : «من حسُن بِرُّهُ فى اهل بیته زید فى عمرهِ؛ (۲۷) هر کس با خانواده خود، خوش رفتارى کند، عمرش طولانى مى شود.»هم چنین رعایت اصول اخلاقى و توجه به آداب انسانى و خوش برخوردى را از ویژگى هاى مکتب تشیّع دانسته و آن را بر شیعیان راستین لازم شمرده و بر اجتناب از بدخلقى تأکید نموده است.
فرجام سخن
امام صادق (ع) طى ۳۴ سال امامت بابرکتش شور و نشاط علمى و فرهنگى خاصى در جامعه اسلامى گسترش داد که در تاریخ زندگى بشر کم سابقه بوده است. وى در میدان مبارزه با همه جریانات فکرى به مخالفت برخاست تا عقاید باطل را بکوبد و اندیشههاى منحرف را اصلاح کند و عقاید ناب اسلامى را به تشنگان حقیقت هدیه نماید. ولى سرانجام این بزرگ مرد تاریخ انسانیت، مورد خشم دستگاه غاصب عباسى قرار گرفت، زیرا هرگز منصور را خوش نمى آمد که شاهد پیشرفت علمى و شهرت روزافزون امام باشد. او ترس آن را داشت که شاید روزى امام (ع) کرسى خلافت را از زیر پایش بیرون بکشد و حکومتش را واژگون سازد، بنابراین در پى ضربه زدن به وجود مبارک آن حضرت بود تا اینکه سرانجام با انگور زهرآگین امام را به شهادت رساند.امام صادق (ع) در روز دوشنبه ۲۵ شوال سال ۱۴۸ هجرى قمرى در مدینه منوره وفات یافت و در خاک پاک قبرستان بقیع کنار پدرش و اجدادش به خاک سپرده شد.
——————————————–پی نوشت ها :
۱. اصول کافى، کلینى، ج ۳، ص34.2. ماهنامه پاسدار اسلام، شماره ۲۶۴، آذرماه ۱۳۸۲، ص27.3. بحارالانوار، مجلسى، ج ۸۴، ص ۲۴۸.۴. سوره آل عمران، آیه ۱۰۴.۵. سوره اعراف، آیه ۱۵۹.۶. تفسیر نور الثقلین، على بن جمعه الحویزى، ج ۱، ص380.7. منتهى الآمال، شیخ عباس قمى، ج ۲، ص ۱۳۹.۸. تهذیب الاحکام، شیخ طوسى، ج ۶، ص ۲۱۸.۹. سیر اعلام النبلاء، شمس الدین ذهبى، ج ۶، ص ۲۵۷.۱۰. ماهنامه مبلغان، شماره ۷۲، شوال ۱۴۲۶ ه.ق، ص ۳۱-۳۰.۱۱. الفصول المهمّه، ابن صباغ مالکى، ص ۲۲۲.۱۲. تحف العقول، ابن شعبه حرانى، صى ۳۳۱.۱۳. همان، ص ۳۳۱.۱۴. الذریعه الى تصانیف الشیعه، علّامه شیخ آقا بزرگ تهرانى، ج ۲، ص ۱۰۹.۱۵. مأخذ قبل، ص ۳۲۴-۳۱۵.۱۶. اصول کافى، ج ۸، ص ۱۴-۲.۱۷. بحارالانوار، ج ۷۷، ص ۱۸۹.۱۸. رجال نجاشى، ابوالعباس نجاشى، ص ۱۴.۱۹. مأخذ قبل، ج ۲۲، ص ۴۳۱.۲۰. اصول کافى، ج ۱، ص ۲۵.۲۱. بحارالانوار، ج ۱، ص ۲۶۱.۲۲. الارشاد، شیخ مفید، ص ۲۶۱.۲۳. میزان الحکمه، رى شهرى، ج ۲، ص ۷۹۹.۲۴. بحار الانوار، ج ۶۸، ص ۳۹۳.۲۵. معانى الاخبار، شیخ صدوق، ص ۱۹۱.۲۶. بحارالانوار، ج ۷۱، ص ۳۹۵.۲۷. کشف الغمّه فى معرفه الائمه، على بن عیسى اربلى، ج ۲، ص ۲۰۸.
منبع : ماهنامه پاسدار اسلام،شماره ۲۹۹
هیچ نظری وجود ندارد