دروغ پردازان در حوزه حدیث اهل سنّت (۳)

۱۵ـ عبداللّه بن سبأ ( مشهور به ابن السوداء )اتهام: یک صحابه ساختگى بوده است که «سیف بن عمر» او را خلق کرده تا در تاریخ مذهب شیعه داخل کند و شیعیان را متهم کند که عقاید آنها ریشه گرفته از تفکّرات یک نفر یهودى است.شرح حال: در مورد او دو دیدگاه وجود دارد:الف ـ او یک نفر یهودى است که از اهل حمیراست و در زمان عثمان مسلمان شد. هدف او از اسلام آوردن، ایجاد اختلافات دینى یا سیاسى بین مسلمانان بود. او معتقد به رجعت بود و دعوت به على(علیه السّلام) مى کرد و عثمان را غاصب مى دانست و در قتل او دست داشت.۳۹ذهبى او را از غلات مى داند و فکر مى کند که على (علیه السّلام) او را سوزاند.۴۰ب ـ علامه عسگرى در کتاب «عبداللّه بن سبأ» با دلایل محکم ثابت کرد که اصلا «عبداللّه بن سبأ» وجود خارجى نداشته است؛ بلکه از ساخته هاى «سیف بن عمر تمیمى» است.سیف که متوّفاى ۱۷۰ هجرى است، متهم به زندقه و ساقط در روایت و مورد طعن همه ائمه اهل سنّت است.اوّلین کسى که قصه «عبدالله بن سبأ» را نقل کرده، طبرى (متوفى۳۱۰هـ) است و دکتر طه حسین نیز در وجود داشتن چنین شخصى شک کرده بود؛ محمود ابوریّه نیز این مطلب علامه سیدمرتضى عسگرى را مى پذیرد.۴۱
۱۶ـ عبداللّه بن عمروبن العاصاتهام: نقل اسرائیلیات از کعب الاحبار و از دو کتابى که در«یرموک» پیدا کرد.۴۲دلایل و شرح حال: او از شاگردان و راویان کعب الاحبار بوده است و در سفر به یرموک، دو مجموعه نسخه به دست آورد که در آنها علوم اهل کتاب و اسرائیلیات بود. وى بسیارى از آنها را نقل مى کند۴۳ و حتى«ابن کثیر» بخشى از آنها را غیر قابل قبول دانسته است.۴۴
آثار:۱ـ روایات زیادى در کتب حدیث از او نقل شده که ریشه در سخنان کعب الاحبار و اسرائیلیات دارد.۲ـ فتواهایى که تا آخر عمر در مدینه (پس از قتل عثمان) مى داد و اساس آنها بر همین روایات بود.۴۵
۱۷ـ عبدالکریم بن ابى العوجاءاتهام: جعل احادیث.دلیل و شرح حال: او از زندیق ها (به اصطلاح امروز ماتریالیست ها) بود که در زمان امام صادق (علیه السّلام) در مدینه زندگى مى کرد و تبلیغات دهریگرى مى کرد. هنگامى که محکوم به مرگ شد و مى خواستند گردن او را بزنند، گفت: من چهار هزار حدیث در بین شما جعل کردم که حلال ها را حرام و حرام ها را حلال مى کند.۴۶نکته: شاید همین کلام هم دروغ باشد؛ ولى به هرحال، خودش مدّعى جعل بوده و به سخنان او و احادیث منقول از طرف او نمى توان اعتماد کرد.
۱۸ـ عبدالمغیث حنبلى (متوفى۵۸۳هـ)اتهام: احادیثى در فضایل یزید بن معاویه جعل کرد.دلیل: او از حفّاظ بود و کتابى در فضایل یزید بن معاویه پرداخت که جملگى از احادیث موضوع و ساختگى است.ابن جوزى کتابى به نام«الردّ على المتعصّب العنید» را در نقض آن نگاشت.۴۷
۱۹ـ عکرمه ، مولى ابن عباساتهام: کذاب بوده و بر طبق نظر خوارج سخن مى گفته است؛ جوائز سلاطین را قبول مى کرده است.۴۸دلیل: در منابع رجال شیعى، مدح و ذمّ قابل توجّهى براى او وجود ندارد.۴۹او مطالب زیادى در تفسیر و حدیث نقل کرده است. در مورد او دو دیدگاه وجود دارد:الف: برخى گفته اند که دروغگوست و طبق نظر خوارج سخن مى راند و جوائز سلاطین را قبول مى کرده و بر ابن عباس دروغ مى بسته است؛ سعیدبن مسیّب او را در مورد احادیث زیادى تکذیب کرده است و مسلم به او اعتقاد نداشته و لذا در صحیح خود از او نقل نکرده است.ب: برخى دیگر، مثل ابن جریر طبرى، او را موثّق دانسته و تاریخ و تفسیر خود را از احادیث او پر کرده است. و نیز احمدبن حنبل و اسحاق بن راهویه و یحیى بن معین او را موثق دانسته اند. بخارى نیز او را موثق دانسته و در صحیح خود مطالب زیادى از او نقل کرده است.۵۰ذهبى در «میزان الاعتدال» مى گوید:او یکى از منابع علم است و حفظ او مورد بحث نیست و طعنه هایى که بر او مى زنند به خاطر دیدگاه او بوده که متهم به رأى خوارج بوده است.۵۱نکته: برخى از صاحب نظران معاصر برآنند که عکرمه تمایل شیعى داشته است و به خاطر همین مطلب مورد تهمت قرار گرفته است. شاید همین مطلب صحیح باشد، و شاهد آن اینکه مرحوم طبرسى در «مجمع البیان»، در موارد متعددى، مطالب تفسیرى را از او نقل کرده است.
۲۰ـ على بن صالح بیّاع الأنماطاتهام: جعل حدیث به نفع خلافت ابوبکر و عمر.دلیل: ذهبى در «میزان الاعتدال» نقل مى کند که او متّهم به جعل حدیث است و این خبر را نقل مى کند که وى متهم به جعل آن است:«عن عائشه ـ رضى اللّه عنها ـ مرفوعا: ائمّه الخلافه من بعدى أبوبکر و عمر».52
۲۱ـ کعب بن ماتع الحمیرى، مشهور به کعب الأحبار (متوفّى ۳۲یا۳۳یا۳۸هـ)کنیه کعب، ابواسحاق است و احبار(ج حبر) عالمان یهود را گویند.اتّهام: احادیث یهود و از جمله قصه هاى تلمود را بین مسلمانان رواج داد و به صورت مرسل، از پیامبر اسلام (صلّی الله علیه و آله و سلّم) نقل حدیث مى کرد؛ به طورى که برخى او را« الصهیونى الأول » لقب داده اند.۵۳على (علیه السّلام) او را کذّاب خوانده است.۵۴شرح حال: برخى او را از«آل ذى رعین» و برخى از«ذى الکلاع» دانسته اند. او از بزرگان علماى یهود بود که در زمان خلافت عمر، از یمن به مدینه آمد و مسلمان شد و عمر را در فتح بیت المقدس همراهى کرد و در زمان عثمان به شام مسافرت نمود و معاویه او را از مشاوران خود قرار داد و سرانجام در«حمص» درگذشت.عمر در اوایل، به او آزادى گفتار داد و حتى احادیث او را مى شنید؛ ولى بعدها او را ممنوع الحدیث و حتّى تهدید به تبعید کرد. گفته اند که در توطئه قتل عمر دست داشته است.۵۵
آثار:الف ـ شاگردان او که در حدیث از او روایات زیادى نقل کرده اند عبارتند از:۱ـ عبداللّه بن عمر، ۲ـ ابو هریره، ۳ـ عبداللّه بن عباس، ۴ـ ابن الزبیر، ۵ـ معاویه، ۶ـ عبداللّه بن حنظله، ۷ـ اسلم، مولى عمر، ۸ـ تبیع الحمیرى، ۹ـ ابوسلام الاسود، ۱۰ـ عطاء بن یار.در «سنن» ابى داوود، تزمذى و نسایى از او روایت نقل شده است. از جمله کسانى که در تفسیر از کعب الاحبار مطالبى نقل کرده اند، اینان اند: ابن کثیر، در تفسیرش(ج۳،ص۱۰۱و…)؛ قرطبى، در تفسیر سوره غافر؛ و طبرى در تفسیرش(ج۳، ص۸۷) در مورد«ارم ذات العماد» و «سدره المنتهى».56ب ـ مجعولات کعب الاحبار :او در تفسیر، مطالب زیادى جعل کرده و یا از تورات و… نقل نموده است و نیز در مورد «صخره» و«بیت المقدس» و فضیلت آن، روایاتى اسرائیلى نقل کرده است.۵۷ وى به تحریک معاویه و حمایت او، روایاتى درباره فضیلت شام و بر حق بودن اهل آن جعل کرد و منتشر نمود.۵۸برخى از روایات جعلى کعب الاحبار را شاگردانش بدون سند نقل مى کردند، تا آنجا که تابعین گمان کردند که آن روایات را از پیامبر(صلّی الله علیه و آله و سلّم) شنیده اند و لذا برخى از نویسندگان، روایات جعلى کعب را در ردیف موقوف هایى که حکم مرفوع دارند، قرار دادند.۵۹
۲۲ـ مأمون بن احمدالسلمىاتهام: وضع احادیث.دلیل: او علیه محمدبن ادریس شافعى و به نفع ابوحنیفه، جعل حدیث مى کرد و به صورت مرفوع از ابوهریره نقل مى کرد. این حدیث از اوست: «یکون فى أمّتى رجل یقال له محمدبن ادریس اضرّ على امّتى من ابلیس و یکون فى أمّتى رجل یقال له أبو حنیفه هو سراج أمّتى».60و علماى فقه با اینکه مى دانستند این حدیث ساختگى است، ولى عنوان«سراج امّت» را در کتابهاى فقهى براى ابوحنیفه آوردند؛ و لذا شافعیان هم حدیثى را در مورد پیشواى خود ساختند( أکرموا قریشا فانّ عالمها یملأ طباق الأرض علما) و پیروان مالک هم از قافله عقب نماندند و حدیثى در فضیلت پیشواى خود جعل کردند(یخرج الناس من المشرق الى المغرب فلا یجدون أعلم من عالم أهل المدینه).۶۱
۲۳ـ محمدبن السائب، ابن بشیر، ابوالنضر (ابوالنصر)، الکلبى النسّابه المفسّر الأخبارى (متوفّى۱۴۶هـ)اتهام: جعل حدیث در حوزه تفسیر.۶۲دلیل: او یکى از راههاى نقل احادیث ابن عباس است و در تفسیر، مشهور است؛ بلکه کسى در تفسیر، طولانى تر و بیشتر از او سخن نرانده است.برخى گفته اند اجماع بر ترک احادیث او هست و ثقه نیست و احادیث او نوشته نمى شود و برخى او را متهم به جعل کرده اند. ترمذى در صحیح خود از او احادیثى نقل مى کند.۶۳در منابع شیعى، او را از اصحاب امام باقر(علیه السّلام) و امام صادق(علیه السّلام) شمرده اند که کتاب تفسیرى داشته، ولى مدح و ذمّى از او نشده است.۶۴امّا ذهبى در «میزان الاعتدال» به صورت مفصّل، اقوال عامه را در مورد او نقل کرده است و بیان داشته که او حافظه اى قوى داشته که قرآن را در هفت روز حفظ کرده و سپس دچار فراموشى شده و با عنایت آل محمد(صلّی الله علیه و آله و سلّم) بیمارى او برطرف شده است.۶۵نکته: به نظر مى رسد علّت مخالفت عامه با او همین ارتباط با ائمّه (علیهم السّلام) بوده است.
۲۴ـ محمدبن سعید دمشقىاتهام: جعل حدیث.دلیل: او همان کسى است که خالدبن یزید مى گوید از او شنیدم که مى گفت: «اذا کان کلام حسنا لم أر بأسا من ان أجعل له اسنادا».67او را از مشهوران به جعل در سرزمین شام دانسته اند.۶۸ترمذى در صحیح خود از این شخص احادیثى نقل کرده است.۶۹
۲۵ـ سیره بن عبدربّه الفارسى ثم البصرى الترّاس الأکّالاتهام: جعل حدیث.دلیل: او براى ترغیب مردم به طاعت خدا، حدیث جعل مى کرد و حتّى مى گفت براى جعل احادیث، اجر خویش را از خدا مى طلبم.۷۰او نسبت به جعل حدیث اقرار مى کرد و صاحب کتاب مفصّلى در فضائل القرآن بود و نیز در مورد فضائل قزوین، چهل حدیث جعل کرد و مى گفت من در مورد آن این گونه گمان مى کنم.۷۱
۲۶ـ مقاتل بن سلیمان الأزدى الخراسانى ـ البلخى المفسّر، ابوالحسن (متوفّى۱۵۰هـ)اتهام: نشر اسرائیلیات در حوزه تفسیر و علوم قرآن؛ دروغگویى.۷۲روایاتى را از مجاهد و ضحاک در تفسیر نقل کرده، در حالى که آنها را ندیده است. او را از مشهوران به جعل درخراسان دانسته اند.۷۳ او در نزد شیعه و عامه، جاعل شمرده شده است.دلیل: او از یکى از فرقه هاى زیدیه به نام«بتریّه» و از پیروان حسین بن صالح بن حى، ملقّب به «ابتر»(که این فرقه به وى نسبت داده شده) بوده است.۷۴ در رجال شیعه او را از اصحاب امامان صادق(علیه السّلام) و باقر(علیه السّلام) شمرده اند؛ ولى مدح و ذمّى نسبت به او نکرده اند.۷۵او به عنوان علوم قرآنى مطالبى را که مطابق کتابهاى یهود و نصارا بود، از آنان فرا مى گرفت و نقل مى کرد. او به مهدى(عباسى) مى گفت اگر مى خواهى، در مورد جدّت عباس برایت حدیث جعل کنم.۷۶گاهى ادعاهاى عجیبى مى کرد و مى گفت:«اگر دجّال در سال ۱۵۰ خروج نکرد، مرا کذّاب بدانید»77 و آنقدر این ادعا را تکرار مى کرد که خود او را دجّال نامیدند (کان دجّالا حسودا).۷۸ او گرایش هاى یهودى نیز داشت.استاد امین خولى مى گوید: او از کسانى حدیث نقل کرده(مجاهد و ضحّاک) که آنها را ندیده است.۷۹
آثار:۱ـ احادیث دروغ و اسرائیلیات در حوزه حدیث؛۲ـ اخبار مربوط به خروج دجّال در سال ۱۵۰هجرى؛۸۰۳ـ در«روضه کافى» از على بن ابراهیم از حسن بن محبوب از مقاتل بن سلیمان روایت شده که از امام صادق(علیه السّلام) درباره طول قامت آدم و حوّا، زمانى که به زمین فرود آمدند، پرسیدم. امام(علیه السّلام) فرمود: در کتاب على(علیه السّلام) چنین یافتم که خدا هنگامى که آدم و همسرش حوّا را به زمین فرو فرستاد، دو پایش در دو طرف صفا قرار داشت و سرش(کمى) پایین تر از افق آسمان.(در این هنگام) آدم از حرارت خورشید که به او مى رسید شکایت کرد….۸۱وقتى انسان به این گونه مطالب در روایات برخورد مى کند، نقش مخرّب دروغ پردازان را در حوزه حدیث، کاملا لمس مى کند.
۲۷ـ وهب بن منبه (۳۴هـ ـ۱۱۰یا۱۱۶هـ)اتهام: ضعیف است و اسرائیلیات را نقل مى کرده است.۸۲دلایل و شرح حال: گفته اند که او فارسى الاصل (ایرانى) بوده و از جمله کسانى بوده که جدّش را کسرى، پادشاه ایران، به یمن فرستاد و در آنجا ماندند و فرزندان زیادى آوردند که در اعراب به نام«الابناء» (ابناءالفرس) مشهور شدند. پدران وهب، دین فارسیان (مجوسى یا زردشتى) داشتند و لذا وهب از مطالب دین زردشت، اطلاعاتى داشت و در محیط یمن نیز مطالبى از آداب یهود و مسیحیّت فرا گرفت و حتى زبان یونانى را آموخت و اطّلاعات زیادى از کتابهاى اهل کتاب داشت؛ به طورى که مى گفت من هفتاد و دو کتاب الهى را خوانده ام.۸۳
آثار:الف ـ شاگردانش که از او نقل حدیث کرده اند، عبارتند از:۱ـ ابوهریره ،۲ـ عبدالله بن عمرو،۳ـ ابن عباس ، و….ب ـ آثار کتبى او عبارتند از:۱ـ کتاب «قدر» (جبر)،۸۴۲ـ کتابى در تاریخ پادشاهان حمیرى،۸۵۳ـ قصص الأخیار(قصص الأبرار)،۸۶۴ـ کتابى در مغازى.۸۷
پی نوشت :
۳۹٫أضواء على السنه المحمّدیه، ص۱۷۷و ۱۷۸(به نقل از: أشهر مشاهیرالاسلام، رفیق الأعظم، ص۷۶۳؛ فجرالاسلام، احمد امین، ص۳۳۰، ۳۳۱ و…).۴۰٫ میزان الاعتدال، ج۳، ص۴۲۶۴۱٫ أضواء على السنه المحمّدیه، ص۱۷۸ و ۱۷۹۴۲٫ همان، ص۱۵۹؛ نقش ائمه در احیاى دین، علامه عسگرى، تهران، موسسه اهل بیت، ج۶، ص۱۰۸؛ فصلنامه پیام حوزه، ش۱۳، ص۱۰۷۴۳٫ همان، ص۱۵۵ و….۴۴٫ البدایه والنهایه، ج۲، ص۲۹۸۴۵٫ الطبقات الکبرى، ج۲، ص۲۷۲۴۶٫ أضواء على السنه المحمّدیه، ص۱۴۴۴۷٫ ر.ک: الغدیر، ج۵؛ علم الحدیث، ص۱۱۵ و ۱۱۶۴۸٫ أضواء على السنه المحمّدیه، ص۳۰۳۴۹٫ ر.ک: معجم رجال الحدیث، ج۱۱، ص۱۶۱؛ رجال الکشّى، ص۹۴؛ قاموس الرجال، علامه شوشترى.۵۰٫ أضواء على السنه المحمّدیه، ص۳۰۳ و ۳۰۴۵۱٫ میزان الاعتدال، ج۳، ص۹۳۵۲٫ همان، ص۱۳۳؛ لسان المیزان، ج۴، ص۲۳۵؛ الکشف الحثیث، ص۲۹۹۵۳٫ أضواء على السنه المحمّدیه، ص۱۴۷؛ الاصابه، ابن حجر، ج۵، ص۳۲۳۵۴٫ همان، ص۱۸۱۵۵٫ همان، ص۱۵۳۵۶٫ همان، ص۱۵۸۵۷٫ همان، ص۱۶۷۵۸٫ همان، ص۱۷۰۵۹٫ همان، ص۱۷۴۶۰٫ همان، ص۱۲۱۶۱٫ همان، ص۱۲۲(به نقل از الانتفاء، ابن عبدالبرّ).۶۲٫ التهذیب، ص۳۰۶؛الاتقان، ج۲، ص۲۴۴(به نقل از دائره المعارف الاسلامیه، ص۳۵۰ ـ ماده تفسیر، امین خولى).۶۳٫ أضواء على السنه المحمّدیه، ص۳۱۸۶۴٫ معجم رجال الحدیث، ج۱۶، ص۱۰۷۶۵٫میزان الاعتدال، ج۳، ص۵۵۶۶۶٫ أضواء على السنه المحمّدیه، ص۱۳۸(به نقل از شرح النووى على صحیح المسلم، ج۱، ص۳۲).۶۷٫ درایه الحدیث، ص۹۷۶۸٫ أضواء على السنه المحمّدیه، ص۱۲۶(به نقل از ابن خلکان، ج۲، ص۱۱۳).۶۹٫ همان، ص۳۱۸۷۰٫ علم الحدیث، ص۱۱۶۷۱٫ الکشف الحثیث.۷۲٫ میزان الاعتدال، ج۴، ص۱۷۵۷۳٫ أضواء على السنه المحمّدیه، ص۱۲۶۷۴٫ اخبار و آثار ساختگى، هاشم معروف حسنى، به ترجمه حسین صابرى، انتشارات آستان قدس رضوى، ۱۳۷۲ش، ص۳۱۳ و ۳۱۴۷۵٫ معجم رجال الحدیث، ج۱۸، ص۳۱۱۷۶٫ الغدیر، ج۵، ص۲۰۹به بعد.۷۷٫ میزان الاعتدال، ج۴، ص۱۷۳۷۸٫ همان، ص۱۷۴۷۹٫ دائرهالمعارف الاسلامیه، ص۳۵۰ و ۳۵۱(ماده تفسیر، امین خولى).۸۰٫ ر.ک: فصلنامه پیام حوزه، ش۱۳، ص۱۰۸(به نقل از میزان الاعتدال، ج۴، ص۱۷۴).۸۱٫ اخبار و آثار ساختگى، ص۳۱۳ و ۳۱۴۸۲٫ ر.ک: أضواء على السنه المحمّدیه، ص۱۴۹، ۱۵۰ و ۱۵۷۸۳٫ همان.۸۴٫ معجم الادباء، یاقوت، ج۱، ص۲۵۹۸۵٫ شذرات الذهب، ابن عماد حنبلى، ج۱، ص۱۵۰۸۶٫ کشف الظنون، حاجى خلیفه، ج۲، ماده قصص.۸۷٫ مقدمه سیره ابن اسحاق، سهیل ذکار، ص۸منبع: www.hadith.net/خ