شواهد شأن نزول
همه کسانى که با روایات – بخصوص روایات تفسیرى – آشنایی دارند، بر این باورند که این روایات آمیخته به اسرائیلیات، مجعولات و … هستند و براى تشخیص روایات درست از نادرست بیشتر به بررسى سند آنها پرداختهاند، ولى باید توجه داشت کسانی که جسارت جعل روایت و انتساب آن به رسولخدا| را داشتند، از جسارت جعل سند قابل قبول در جامعه اسلامى و انتساب آن به راویان ثقه و مورد اعتماد نیز بهرهمند بودند! گذشته از آن که علماى رجالى همه راویان را نمىشناختند و بر این اساس نام بسیارى از راویان در این علم مطرح نشده است و دلایل دیگر که جاى بحث آنها نیست.
براین اساس نمىتوان براى پى بردن به صدور یک روایت از رسولخدا| تنها به سند آن اکتفا کرد، به گونهاى که اگر در روایتى نتوانستیم سند آن را درست کنیم، آن را کنار بگذاریم، بلکه با بررسى متن روایت و یافتن شواهد قرآنى، حدیثى، تاریخى و … نیز مىتوان به صحت آن پى برد. بدین سان گرچه روایاتى که درباره شأن نزول این آیه وارد شده متفاوت است امّا با بررسى شواهد زیر مىتوان ثابت کرد که کدام دسته از روایات درست و صحیح هستند
۱- تطبیق رسول خدا |
مسلمانان – با همه فرقههاى گوناگون و اختلاف سلیقهاى که دارند – بر این باورند که قرآن بر قلب رسولخدا | نازل شده است و او اولین فردى است که پیام خداوند را توسط فرشته وحى دریافت کرده و با امانت کامل، بدون هیچگونه دخل و تصرفى، آن را به مردم رسانده است.
او گذشته از وظیفه ابلاغ وحى، وظیفه تفسیر و تبیین وحى را در موارد ابهام نیز برعهده داشته است. بنابر این سخن او مهمترین سند و بهترین دلیل براى فهم قرآن و تطبیق آیات آن است؛ یعنى اگر براى ما ثابت شود که این سخن رسولخدا | است، آن سخن براى ما حجت و کافى است و تفسیر و یا توجیه دیگران در برابر سخن رسول خدا | ارزشى ندارد.
براساس منابع شیعه، رسول خدا | شأن نزول این آیه را امیرالمؤمنین × مىداند. خطبه رسولخدا | را در مراسم غدیر، شیعه و سنى، نقل کردهاند، ولى به دلایل متعدد هر مورخ، محدث و مفسرى بخشى از آن را نقل کرده و از نقل تمام آن پرهیز کردهاند. در بعضى از منابع شیعه مشروح این خطبه آمده است.
همان طور که معقول و معمول است که هنگام معرفى فردى فضایل او را بیان مىکنند، رسول خدا | نیز که در آن مراسم مىخواست امام على × را به عنوان جانشین خود معرفى کند، بعضى از آیاتى را که در گذشته درشأن امامعلى× نازل شده بود براى امت بیان فرمود.
رسول خدا | در این خطبه پس از بیان مقدماتى و این که مأمور شده است این وظیفه را ابلاغ کند، مى فرماید:
«…لانّه قد اعلمنى انّى ان لم ابلّغ ما انزل الىّ فى حقّ علىّ فما بلّغت رسالته و قد ضمن لى العصمه من الناس و هو اللّه الکافى الکریم و اوحى الىّ بسم اللّه الرحمن الرحیم یا ایّها الرسول بلّغ ما انزل الیک من ربّک و ان لم تفعل فما بلّغت رسالته و اللّه یعصمک من الناس.
معاشر الناس ما قصرت فى تبلیغ ما انزله الىّ و انا مبیّن لکم سبب نزول هذه الآیه انّ جبرئیل هبط الىّ مرارا ثلاثا یأمرنى من السلام ربّى و هو السلام ان اقوم فى هذا المشهد فاعلم کل ابیض و اسود انّ على بن ابى طالب اخى و وصیّى و خلیفتى و الامام من بعدى الذى محلّه منّى محلّ هارون من موسى الاّ انّه لا نبىّ بعدى و هو ولیّکم بعد اللّه و رسوله و قد انزل اللّه تبارک و تعالى علىّ بذلک آیه من کتابه: إِنَّما وَلِـیُّـکُمُ اللّهُ وَرَسُولُهُ وَالَّذِینَ آمَنُوا الَّذِینَ یُقِـیمُونَ الصَّلاهَ وَیُؤْتُونَ الزَّکاهَ وَهُمْ راکِعُونَ و على بن ابى طالب اقام الصلاه و آتى الزکوه و هو راکع یرید اللّه عزوجل فى کلّ حال و سألت جبرئیل ان یستعفى لى عن تبلیغ ذلک الیکم…» ([۱])
زیرا خداوند مرا آگاه کرد که اگر آنچه را که درباره على بر من نازل شده است تبلیغ نکنم، رسالت او را انجام ندادهام، در حالى که حفاظت مرا از مردم تضمین کرده است و او خداى کریم و کافى است، به من وحى کرده است؛ به نام خداوند بخشنده مهربان: اى پیامبر! آنچه از پروردگارت به تو رسیده است تبلیغ کن. اگر این کار را نکنى رسالت او را تبلیغ نکردهاى و خداوند نگهدار تو است.
اى گروه مردم! من در تبلیغ آنچه بر من نازل شده است کوتاهى نکردهام. من سبب نزول این آیه را برایتان شرح مىدهم: بدون تردید جبرئیل سه بار بر من نازل شده و از طرف پروردگارم، مرا مأمور کرد که در این نقطه توقف کنم و به همه – چه سیاه چه سفید – اعلام کنم که على بن ابى طالب برادر من، وصى من، جانشین [بلافصل] من و امام و رهبر بعد از من است. جایگاه او نسبت به من همانند جایگاه هارون نسبت به موسى است، جز این که بعد از من پیامبرى نخواهد آمد. بعد از خدا و رسول او، على، ولى و سرپرست شماست و خداوند در کتابش در این زمینه آیهاى را بر من نازل کرده است که تنها سرپرست شما خدا و رسول او و کسانى هستند که نماز را به پا دارند و در حال رکوع زکات را پرداخت مىکنند و على بن ابى طالب کسى است که نماز را به پا داشته و در حال رکوع زکات پرداخت کرده است. على همیشه براى خدا کار مىکند و من از جبرئیل خواستم که مرا از تبلیغ این وظیفه شما معاف دارد که این آیه نازل شد: «یا ایها الرسول بلّغ…».
بدین سان رسول خدا | به روشنى بیان مىفرماید که این آیه در شأن امامعلى × نازل شده است.
([۱]) روضه الواعظین، ص ۹۲؛ الیقین فى امره امیرالمؤمنین، ص ۱۱۷، باب ۱۲۷؛ الاحتجاج، ج ۱، ص ۷۳؛ بحارالانوار، ج ۳۷، ص ۲۰۶؛ التحصین لاسرار مازاد من اخبار کتاب الیقین، ص ۵۸.، باب ۲۹.
هیچ نظری وجود ندارد