شیعه در عصر امام سجاد (علیه السّلام)

بعد از هلاکت « یزید بن معویه » و سست شدن پایه هاى حکومت امویان، شیعیان در کوفه به دنبال « فرمانده اى » براى خود بودند، تا جماعت متفرق آنان را جمع نماید و عقده به جامانده از شهادت حسین (علیه السّلام) را شفا بخشد.
بعد از مدتى، « مختار » برعلیه « بنى امیه » قیام نمود، شیعیان به دور او جمع شدند او لشکرى رابه فرماندهى « ابراهیم بن مالک اشتر » به سوى لشکر شام روانه ساخت و آن لشکر را شکست داد و فرمانه اش « ابن زیاد » را به قتل رسانید؛ این امر آرزوى اهل بیت (علیه السّلام) شیعیان بود.
بعد از شکست لشکریان شام، « مختار » و شیعیان ، قوت گرفتند. به نقل ابن عبد ربّه در « عقد الفرید »، مختار شیعیان را دستور داد تا در کوچه هاى کوفه، شبانه بگردند و ندا دهند: « یا لثارات الحسین ».[63]
ابو الفداء، در مورد حوادث سال ۶۶ هجرى ، مى نویسد: « در این سال، مختار در کوفه به طلب خون « حسین (علیه السّلام) » قیام نمود، جماعت زیاد دور او جمع شدند، او بر کوفه تسلط پیدا کرد و مردم نیز با او بر کتاب خدا و سنت رسول و طلب خون اهل بیت (علیه السّلام) بیعت نمودند.
خانم « دکتر لیثى » مى نویسد:
« شهادت امام حسین (علیه السّلام) در کربلا، واقعه تاریخى بزرگى بود که منجر به تبلور جماعت شیعه و ظهور او به عنوان یک فرقه متمیّز، که داراى مبادى سیاسى و رنگ دینى است، گردید … واقعه کربلا، در رشد و نموّ روح شیعه و زیاد شدن آنها ، تأثیر مهمى گذاشت. جماعت شیعه بعد از شهادت امام حسین (علیه السّلام) به مانند جماعت منظم با رویه سیاسى متین ، در جامعه ظهور پیدا نمود.»[64]
از طرفى « عبد الله بن زیبیر» در مکه قیام کرده و نُه سال ریاست کرد. امویان، در این نُه سال، با وى درگیر بودند. شیعیان در این موقعیت مناسب ، خدمت حضرت امام سجّاد (علیه السّلام) مى رسیدند و فرصتى براى بیان مظلومیت سید الشهدا، در میان مردم، پدید آمد.
بنى مروان، با پیروزى بر « آل زبیر » حکومت شبه جزیره را به دست گرفتند. بعد از گسترش نفوذ « عبد الملک مروان » بر بلاد اسلامى و محکم شدن پایه هاى حکومتى او، به فکر مقابله با اهل بیت (علیه السّلام) و شیعیان افتاد. امام شیعیان در آن زمان، امام زین العابدین (علیه السّلام) بود.
عبد الملک، براى این که از مقام آن حضرت بکاهد، او را از میدنه به شام آورد، ولى بعد از ظهور فضائل و معارف از آن حضرت، محبت امام، در میان مردم بیشتر گردید.
مرکز تجمع شیعیان در آن زمان، کوفه بود. عبد الملک به قصد ریشه کن کردن تشیع از کوفه، شخصى را به نام « حجاج » به آن ایالت فرستاد.
امام باقر (علیه السّلام) مى فرماید: « حجاج سر کار آمد و تا توانست ، شیعیان را به قتل رساند و به هر گمان و تهمتى آنان را دستگیر نمود. کار به جائى رسید که اگر کسى به او زندیق یا کافر مى گفتند بهتر بود از این که او را شیعه على (علیه السّلام) بگویند.»[65]
ابن ابى الحدید، از « مدائنى » نقل مى کند : « هنگامى که « عبد الملک بن مروان » به ولایت رسید، بر شیعه بسیار سخت گرفت و « حجاج بن یوسف » را بر آنان گماشت. مردم به بغض على (علیه السّلام) و موالات دشمنان آن حضرت به او تقرب جستند و هر چه را توانستند در فضل دشمنان علیّ، روایت جعل کردند و در لعن بر على، کوتاهى ننمودند.»[66]
ابن سعد ، در « طبقات »، از « منهال » نقل مى کند: « من بر على بن حسین، وارد شدم و به آن حضرت عرض کردم: چگونه صبح کردید؟ خدا امر تو را اصلاح کند؟ حضرت فرمود: من پیر مردى مثل تو در این شهر نمى بینم، نمى دانى که چگونه صبح کردیم؟ اگر نمى دانى، من تو را با خبر نمایم؛ ما در میان قوم خود به مانند بنى اسرائیل در میان آل فرعون ( !! ) صبح نمودیم، که فرزندان آنان را ذبح کرده و زنان آنان را به کنیزى مى بردند. کار ما به جایى رسیده که شیخ و سید ما را بر بالاى منابر، لعن و دشنام مى دهند و با این عمل به سوى دشمنان ما تقرب پیدا مى کنند …»[67]
قنبر، غلام امام على (علیه السّلام)، از جمله کسانى است که به دست حجاج، به شهادت رسید. حجاج، به بعضى از نزدیکان خود مى گوید: « دوست دارم به یکى از اصحاب ابى تراب ( على (علیه السّلام) ) دست پیدا کنم . به او گفتند: ما از قنبر کسى را به على (علیه السّلام) نزدیکتر نمى دانیم. حجاج، کسى را به دنبال او فرستاد و او را نزد حجاج آورد، حجاج به او گفت، تو قنبری؟ گفت: آرى ! حجاج گفت: از دین على تبرّى بجو! قنبر گفت آیا تو مى توانى مرا به افضل از دین على راهنمایى کنی؟ حجاج گفت: من تو را خواهم کشت. کدام قتلى براى تو محبوب تر است، آن را انتخاب نما! قنبر در جواب گفت، مرا امیر المؤمنین خبر داده است که بدون حق ذبح خواهم شد. حجاج نیز، دستور داد تا سر او را مانند گوسفند از تن جدا نمایند.»[68]
کمیل بن زیاد، از شیعیان و خواص على (علیه السّلام) مى باشد، حجاج در زمان ولایتش در کوفه او را طلب کرد. لکن کمیل فرار نمود و در مکانى مخفى گشت. حجاج حقوق قومش را قطع نمود. کمیل، با مشاهده این وضع، با خود گفت: « من پیرمردى هستم که عمرم به سر آمده است، سزاوار نیست که من سبب محرومیت قومم گردم. » لذا خود را تسلیم حجاج نمود، حجاج، با مشاهده کمیل گفت: « من از مدتها منتظر تو بودم» کمیل در جواب فرمود: خشنود مباش، زیر ااز عمر من چیز باقى نمانده است، هر کارى مى خواهى انجام بده، بازگشت انسان به سوى خداست و بعد از قتل من نیز حسابى هست. امیر المؤمنین مرا خبر داده که تو قاتل منى.» حجاج گفت: «پس حجت بر تو تمام شد.» در این هنگام دستور داد تا گردن او را بزنند.»[69]
از دیگر شیعیان سعید بن جبیر است. او مردى معروف به تشیع و زهد وعبادت و عفّت بود. حجاج دستور داد او را دستگیر کردند، و بعد از مشاجرات زیاد بین این دو حجاج دستور داد تا سرش را از بدن جدا کنند.[۷۰]
در چنین شرائطى، که تصور نابودى اهل بیت (علیه السّلام) مى رفت، امام سجاد (علیه السّلام) فعالیت را شروع نمود و در این راه، موفقیت زیادى کسب کرد.[۷۱]
امام سجاد (علیه السّلام) توانست به شیعه، حیاتى تازه بخشد. و زمینه رابراى فعالیتهاى امام باقر (علیه السّلام) و امام صادق (علیه السّلام) فراهم آورد. به گاهى تاریخ ، امام سجاد (علیه السّلام) در طول سى و چهار سال فعالیت، شیعه از دشوار ترین بحرانهاى حیات خویش عبور داد؛ بیست سال حاکمیت حجاج بر عراق و سلطه عبد الملک بن مروان بر کل قلمرو اسلامى، جهت گیرى روشنى براى کوبیدن شیعیان بود…، حجاج کسى بود که شنیدن لفظ کافر، براى او از شنیدن لفظ شیعه، آرامش بیشترى داشت.[۷۲]
روش فقهى حضرت سجاد (علیه السّلام) نقل احادیث پیامبر ـ صلى الله علیه و آله و سلم ـ از طریق على (علیه السّلام) بود که شیعیان تنها آن احادیث را درست مى دانستند. بدین صورت شیعه اولین قدمهاى فقهى خود را در مخالفت با انحرافات موجود براشت.
شهر مدینه با توجه به کجروى هایى که از آغاز اسلام در آن انجام شده بود علیه شیعه، تحریک گردیده بود. بنابر این، جاى ممناسب براى رشد شیعه به شمار نمى رفت.
امام سجاد (علیه السّلام) مى فرمود: « دوستداران واقعى ما در مکه و مدینه به بیست نفر نمى رسد.»[73] در عراق، افراد بیشترى به اهل بیت (علیه السّلام) علاقه مند بودند.
پی نوشت:

[۶۳] . العقد الفرید، ج۲، ص ۲۳۰. ، جهاد الشیعه، ص ۲۷.[۶۴] . تاریخ ابى الفداء، ج۱، ص ۱۹۴.[۶۵] . شرح ابن ابى الحدید؛ ج۳، ص ۱۵.[۶۶] . شرح ابن ابى الحدید.[۶۷] . طبقات ابن سعد، ج۵، ص ۲۱۹و تهذیب الکمال، ج۲۰، ص ۳۹۹.[۶۸] . الشیعه و الحاکمون، ص ۹۵.[۶۹] . شرح ابن ابى الحدید، ج۱۷، ص ۱۴۹.[۷۰] . سیر اعلام النبلاء،ج ۴، ص ۳۲۱.[۷۱] . در اسات و بحوث فى التاریخ و الاسلام، ج۱، ص ۶۱.[۷۲] . الامام الصادق، ابوزهره، ص ۱۱۱.[۷۳] . شرح ابن ابى الحدید، ج۴، ص ۱۰۴.
منبع : شیعه شناسى و پاسخ به شبهات، على اصغر رضوانى، ص۵۷