شیعیان امارات ۱
آمار و ارقام ارائه شده پیشرو، پیرامون جمعیت شیعیان امارات مختلف است. این آمار و ارقام از منابع مختلف اقتباس شده است. مراکز آمار دولتی امارات، تاکنون به طور رسمی آماری از جمعیت شیعیان این کشور منتشر نکردهاند. ارائه این آمار جهت اطلاع از حضور شیعیان در این کشور است و در گفتگو با نیروهای مطلع، جمعیت شیعیان در این کشور بیشتر از آمار رسمی است.
جمعیت شیعیان و پراکندگی جغرافیایی آنان
شیعیان از سالهای دور به طور مسالمتآمیز در کنار اهل تسنن به کار و فعالیت اشتغال دارند و از نظر کلی به دو دسته بومی و مقیم تقسیم میگردند؛ شیعیان بومی عمدتاً از اقوام عرب مهاجر از بحرین و ایران هستند که از دهها سال قبل در این کشور سکونت دارند و حدود ۵ الی ٪۱۰ کل جمعیت امارات را تشکیل میدهند. شیعیان مقیم از اتباع کشورهای ایران، پاکستان، بحرین، هند و افغانستان میباشند که اکثرا در دبی و شارجه مقیم میباشند، اما ایرانیان مهاجر به امارات، اکثرا سنی مذهب میباشند و ایرانیان سنی از موقعیتهای اجتماعی بهتری نسبت به شیعیان برخوردارند.([۱])
اطلس جهانی، ۱۶ درصد از کل جمعیت این کشور را شیعه میدارند، در حالی که منابع دیگر، جمعیت شیعیان را ۲۰ درصد تخمین زدهاند. به هر حال، بیشتر این شیعیان در امیر نشین دبی ساکن هستند که از مهمترین و در عین حال، پرجمعیتترین امیر نشینهای امارات متحده به شمار میآید. دبی، شهر بندری و پر رونق امارات متحده عربی و دارای منطقه ی آزاد تجاری است که اکثریت شیعیان کشور در این شهر ساکنند.
آمار دقیقی از شمار ایرانیان مقیم امارات وجود ندارد، اما در منابع نیمه رسمی، جمعیت آنان حدود ۵۰۰٫۰۰۰ نفر تخمین زده میشود که حدود ۴۰۰٫۰۰۰ نفر ساکن دبی هستند.([۲]) مجموعاً از کل جمعیت امارات، ۱۷% آن ایرانیالاصل هستند.([۳])
بر طبق آمار سازمان سیا، ایرانیان و عربهای غیراماراتی مجموعاً ۲۳٪ از جمعیت کشور امارات را تشکیل میدهند.([۴]) آمار این سازمان جمعیت شیعه این کشور را ۱۶٪ میداند.([۵])
اصالت و سکونت شیعیان
علاوه بر دبی شیعیان بیشتر در شارجه و ابوظبی ساکنند، اما به صورت پراکنده در دیگر امیرنشینها نیز حضور دارند. شیعیان این کشور در مقایسه با کویت یا بحرین، محله مشخصی ندارند، بلکه در میان محلات مختلف پراکنده هستند. به طورمعمول روز عاشورا میتوان با توجه به خلوتی شهر، حضور گسترده شیعیان را در این امیر نشینها شاهد بود.([۶]) همچنین شهر جدید التأسیس زاید در ابوظبی محل سکونت شیعیان میباشد.([۷])
اصولاً کشور امارات متحده عربی، کشوری مهاجر پذیر است، به گونهای که گفته میشود حدود چهار پنجم جمعیت آن را مهاجرین تشکیل دادهاند. بنابراین، این گفته میشود شیعیان بومی این کشور، متعلق به قبیلهی بحارینه میباشند که این قبیله در حدود سیصد سال پیش، مذهب تشیع را پذیرفته است؛ گرچه برخی معتقدند این مردمان، از ساکنان اصلی و بومیان ناحیه هستند که به دست اعراب شکست خوردهاند. با این حال تمام بحارینه شیعه مذهباند و به تجارت و کشاورزی اشتغال دارند.([۸])
وضعیت سیاسی شیعیان
اشاره شد که شیعیان این کشور در صحنه و ساختار سیاسی کشور حضور نداشته و عموما به تجارت و بازرگانی مشغولند.([۹]) بنابراین هیچ مسئول شیعه در جایگاههای سیاسی در کشور امارات وجود ندارد. ([۱۰])
برای مسلمانان شیعه در قانون اساسی و قوانین اجتماعی و فرهنگی هیچ نقشی در نظر گرفته نشده است. علاوه بر آن قابل ملاحظه شیعیان در امارات میتواند باعث دغدغه خاطر حکومت استبدادی در امارات باشد و این امر حاکمان سیاسی را بر آن داشته تا از یک طرف به اقتضای خصوصیات تاریخی، اجتماعی، سیاسی و دینی خود بر تطبیق ظاهر شریعت از روش عربستان سعودی پافشاری کنند و از سوی دیگر، سیاست تخریب مکتب تشیع را به آرامی در پیکر جامعه تزریق کنند و برای تحقق هرچه بهتر و سریعتر این خط و مشی، همه بخشهایی را که میتوانند در اعمال این سیاست نقش داشته باشند، به خدمت گرفتهاند.([۱۱])
در دبی هرگونه فعالیتهای مذهبی شیعیان با مدیریت کل اوقاف و امور اسلامی دبی میبایست هماهنگ باشد و از طرف این مدیریت، مبلغین سنی و شیعه به مناطق اعزام میشوند و فعالیت آنان زیر نظر این ارگان است.([۱۲])
شیعیان در قوای سهگانه نیروهای مسلح سهمی ندارند. البته به طور کلی شیعیان مستقر در امارات گرایشات مذهبی سنتی دارند و بیشتر در تجارت هستند و در امور سیاسی کشور امارات دخالت نمیکنند و از هرگونه تنش و حساسیتهای مذهبی و نژادی و سیاسی دوری میکنند و همچنین حساسیت حکومت باعث شده ارتباط و نزدیکی مراکز و ارگانهای وابسته به جمهوری اسلامی ایران با شیعیان اندک باشد و آنها نسبت به انقلاب اسلامی ایران نتوانند حمایت خود را ابراز کنند و به مراجع تقلید نجف اشرف ابراز تمایل و گرایش نشان میدهند. هر چند تعدادی از ایرانیان از قدیم الایام کادر نیروهای مسلح میباشند، لیکن نقش مهم و تأثیرگذاری در این نیروها ندارند.([۱۳])
وضعیت اقتصادی شیعیان
زمین در امارات، ملی اعلام شده و به شخص غیر بومی زمین فروخته نمیشود. زمینها بیشتر به افراد کم درآمد و بومی واگذار میشود، اما در اموال منقول، مشارکت با خارجیها بلامانع بوده ومشارکت به صورت ۴۹درصد خارجی و۵۱درصد محلی صورت میگیرد، به این وسیله، اهالی هم سهم بیشتری در مشارکت دارند و هم فرد خارجی را کنترل مینمایند. اخیراً مشارکت سرمایهگذاری در بانکها نیز انجام میگیرد که از این روش، بیشتر ایرانیها استفاده میکنند.([۱۴])
ایران و امارات روابط تجاری بسیاری دارند.([۱۵]) همچنین ایرانیان بسیاری در امارات به تجارت و بازرگانی مشغولند. ایرانیان در سال ۲۰۰۵، حدود ۲۰۰ میلیارد دلار در این کشور سرمایهگذاری کردند که انتظار میرفت در سال ۲۰۰۶ حدود ۳۰۰ میلیارد دلار باشد.([۱۶]) حجم مبادلات غیر نفتی میان ایران و امارات ۱۴ میلیارد دلار تخمین زده شده که ۹٫۸ میلیارد دلار آن از امارات به ایران بوده است. ([۱۷]) به نوشته نشریه نشنال دیفنس، در تحریمهای علیه ایران در پی برنامه هستهای ایران، امارات سود خوبی میکند. البته ایالات متحده آمریکا نیز بانکهای این کشور را تحت فشار میگذارد تا روابطشان را با ایران قطع کنند.([۱۸])
فعالیت اقتصادی شیعیان در دبی
دبی یکی از مراکز اصلی ایرانیان در خارج است و تجمع و سکونت ایرانیان در این شیخ نشین اقتصادی زیاد است. دبی پذیرای مهاجران ایرانی است که در همهی حوزههای اقتصادی فعالیت میکنند. البته، تنش بین دو کشور و افزایش فشار بین المللی در مورد ایران باعث به وجود آمدن مشکلاتی برای جامعه اقتصادی دبی شده است. به گفتهی اتاق تجارت و صنعت دبی، ایرانیان و غالبا تجار این کشور، اولین غیر بومیانی هستند که در امارات متحدهی عربی فعالیت اقتصادی را آغاز کردند.([۱۹])
مهاجران ایرانی، چه کسانی که قبل و چه کسانی که پس از انقلاب اسلامی به دبی آمدند، نقشی قابل توجهی در موفقیت اقتصادی دبی ایفا کردهاند.([۲۰])
گرچه دبی به لحاظ منابع معدنی، پس از ابوظبی مهمترین منابع نفتی کشور امارات را در بردارد، ولی رونق واقعی این شیخ نشین، مرهون تجارت و بازرگانی است. دبی با جمعیتی بالغ بر ۷۵۰ هزار نفر، به عمده فروشی و خرده فروشی کالاها، بیش از نفت متکی است. حضور گردشگران خارجی و تجار و سرمایه گذاران ملل مختلف که از مالیات کم بهره جسته و به تجارت کالا در دبی میپردازند، به اقتصاد این امیرنشین در سالهای گذشته رونق زیادی بخشیده بود.([۲۱])
شیخ نشین دبی دارای یک منطقه آزاد تجاری به نام «جبل علی» است. در جبل علی، سرمایه گذاران سالهاست که به داد و ستد کالا میپردازند. این بندر آزاد، دروازهی ورود کالاهای ساخته شدهی شرق آسیا و مرکز صادرات مجدد این گونه کالاها به کشورهای حوزهی خلیج فارس است.([۲۲])
این بندر، یکی از بزرگترین بندرهای منطقه است و مکان جذابی برای فعالیتهای صنعتی و تجاری به شمار میآید. این امیرنشین که مرکز تجمع بازرگانان و تاجران سراسر منطقه آسیای شرقی و خاورمیانه است، از مهمترین امیرنشینهای این کشور میباشد و محل تمرکز شیعیان این کشور نیز میباشد، بنابراین، شیعیان نیز از موقعیت خاص تجاری مرکزی این شهر استفاده و بهرهی لازم را میبرند. تعداد دیگری از این شهرها، از جنبههای مذهبی مورد توجه هستند.([۲۳])
از نظر قبیلهای نیز بسیاری از مردم جنوب ایران دارای اقوام و بستگان نزدیک نسبی و سببی در کشور امارات میباشند و لذا از طریق قبیله و خون نیز دارای وجه اشتراک میباشند و به دلیل این قرابت فامیلی، تردد میان این دو جامعه بسیار زیاد شده است. حتی در بسیاری از موارد مشاهده گردیده که افرادی در هر دو سرزمین دارای محل استقرار و منزل و خانواده و بستگان بوده و به طور دائم در تردد میباشند.
با توجه به اشتراکات گسترده میان دو جامعه ایران و امارات، از نظر اقتصادی نیز زمینه برقراری روابط تجاری و اقتصادی و بازرگانی بسیار خوبی فراهم شده است. در سال ۲۰۰۰ طبق آمار رسمی ارائه شده از سوی اتاق بازرگانی امارات و اداره ثبت شرکتها، تنها ۷۰۰ شرکت ایرانی جدید التأسیس در دبی به ثبت رسیدهاند که سرمایه به ثبت رسیده این شرکتها بالغ بر ۷۰ میلیارد دلار ذکر گردیده است. همچنین از طریق آمارهای رسمی ارائه شده از سوی وزارت بارگانی آن کشور، جمهوری اسلامی ایران اولین شریک تجاری امارات متحده عربی بوده، بیشترین صادرات امارات به جمهوری اسلامی ایران صورت گرفته است.
با عنایت به حجم بالای مبادلات بازرگانی ایران و امارات، ارتباطات دیگر نیز به همان نسبت افزایش یافته است، تا آنجا که فقط آمارهای ارائه شده از سوی فرودگاه دبی در طول هر هفته، ۴۷ پرواز از جمهوری اسلامی ایران به دبی انجام میپذیرد و ۹۰ درصد پروازهای ترمینال ۲ فرودگاه دبی به ایران انجام میگیرد و ۱۰ درصد باقیمانده را سایر کشورهای غیر عربی به انجام میرسانند.([۲۴])
از زمان دهه ۱۹۵۰ که ایران پویاترین اقتصاد منطقه را داشت، بازار دبی، اول از همه متوجه ایران بود.
حاکم دبی، شیخ راشد، به ایرانیان مشوقهایی مثل زمین رایگان، محافظت شخصی و معافیت از پرداخت گمرگ ارائه کرد.([۲۵])
وضعیت آموزشی و علمی شیعیان
حضور جمعیت ۲۰۰ هزار نفری ایرانیان در کشور امارات یک رکن قابل توجه در ترکیب درصد جمعیتی این کشور به شمار میرود. از این تعداد در حدود هفت هزار دانش آموز ایرانی، عدد قابل توجهی از جمعیت واجب التعلیم در این کشور را تشکیل میدهند. وجود چند مرکز آموزشی و مجتمعهای بزرگ آموزشی ایرانی در کشور امارات نشان از اهمیت ویژهای است که نظام جمهوری اسلامی ایران به موضوع تعلیم و تربیت نسل جوان خارج از کشور مد نظر داشته است. کادر آموزشی مجموعه سرپرستی مدارس جمهوری اسلامی ایران در امارات متحده، توانایی هدایت، آموزش و تربیت دانش آموزان ایرانی مستقر در این کشور را دارا بوده، ولی آنچه را که نباید از نظر دور داشت این است که سطح تعلیم و تربیت در خارج از کشور و در مجموعههای آموزشی ایرانی نسبتا پائین است و دلایل عمده این موضوع عبارت است از:
۱) عدم اعزام معلمین با تجربه و دارای سطح آموزشی بالا.
۲) پیگیری نکردن مسائل آموزشی به طور جدی از سوی معلمین، دانش آموزان و والدین.
۳) وجود وسایل سرگرم کننده بسیار زیاد در محیطهای زندگی دانش آموزان و جذب شدن به سوی تفریحات دیگر.
۴) تقویت نشدن انگیزه جدیت در تحصیل که به یک همهگیری اجتماعی تبدیل شده است.
۵) آسان بودن شرایط ادامه تحصیل در دانشگاههای موجود در کشور امارات که معمولاً خصوصی بوده و با دریافت شهریه، ثبت نام و در یک امتحان ورودی آسان شرکت میکنند.
۶) عدم توجه کامل بعضی از مربیان آموزشی به بعد معنوی تعلیم و تربیت؛ امروزه کلیه مدارس ایرانی تحت نظارت وزارت آموزش و پرورش دولت امارات قرار گرفته و ملزم به رعایت مقررات اداری و انضباطی آن کشور گردیدهاند. نتیجه این موضوع به رسمیت شناخته شدن مدارک صادره از سوی مدارس ایرانی برای راه یافتن به دانشگاههای موجود در این کشور است.
مدارس اختصاصی به طور مشخص برای شیعیان غیر ایرانی در امارات وجود ندارد و وجود مدارس ایرانی، بیانگر اهتمام جمهوری اسلامی به امر آموزش شیعیان میباشد.([۲۶])
ایرانیان در امارات دارای مدرسه و مؤسسات آموزش عالی هستند. در حال حاضر هفت مجتمع بزرگ آموزشی ایرانی، یک مدرسه بینالمللی و یک مجتمع غیرانتفاعی مخصوص ایرانیان در امارات فعالیت میکنند.
نخستین مدرسه ایرانی امارات در سال ۱۳۳۶ در دبی ساخته شد و با افزایش جمعیت ایرانیان، مدارس ایرانی در شارجه و ابوظبی نیز ساخته شدند. انجمن خیرین مدرسه ساز ایران در امارات نیز فعالیت دارد. ایران تنها کشوری است که در امارات مدرسه ویژه استثناییها دارد. ایرانیان نخستین مدرسه استثنایی دبی را با نام «احسان» بنیانگذاری کردند.([۲۷])
حدود۱۰٬۰۰۰ ایرانی در مدارس و دانشگاههای امارات تحصیل میکنند.([۲۸]) دانشگاه آزاد اسلامی واحد امارات متحده عربی نیز از سال ۲۰۰۴ در مقاطع کاردانی، کارشناسی و کارشناسی ارشد در رشتههای گروه مهندسی، مدیریت، حقوق، روانشناسی و حسابداری دانشجو میپذیرد.([۲۹]) مجتمعهای آموزشی ایرانی مستقر در کشور امارات که عمدتا در دبی مستقر هستند عبارتند از:
- مجتمع آموزشی توحید دخترانه و پسرانه.
- مجتمع آموزشی حضرت خدیجه برای دختران.
- مجتمع آموزشی سلمان برای پسران.
- مجتمع آموزشی آداب.
- مجتمع آموزشی شارجه.
- مجتمع آموزشی عجمان.
- مجتمع آموزشی العین.
- مجتمع آموزشی ابوظبی.
پس از رشد و رونق یافتن تأسیس مدارس غیر انتفاعی در داخل کشور ایران، اندیشه تأسیس مدرسه غیر انتفاعی در امارات توسط جمعی از معلمین و مربیان شکل گرفت و پس از آن جمعی از معلمین اقدام به تأسیس مجتمع آموزشی غیر انتفاعی «آداب» نمودند و به دلیل قوانین حاکم بر کشور امارات مبنی بر تحت پوشش بودن کلیه مدارس خصوصی اعم از داخلی وخارجی، این مدرسه نیز به ناچار تحت نظارت کامل اداری و آموزشی وزارت آموزش و پرورش کشور امارات قرار گرفت و در بسیاری از قوانین و مقررات اداری مجبور به تبعیّت از نظام اداری و آموزشی آنها گردید، البته مطالب و متون درسی ارائه شده در این مجتمع، همگی مواد درسی کتب وزارت آموزش وپرورش جمهوری اسلامی ایران است که تعدادی از متون درسی و کتب رایج در نظام آموزشی کشور امارات نیز باید به آنها اضافه گردد. در این مجتمع کیفیت آموزشی تا حدودی بهتر از بقیه موارد هست و دانش آموزان از سطح علمی نسبتا بالاتری برخوردار میباشند. البته با توجه به نسبی بودن سطح علمی اکثر دانش آموزان در کشور امارات که تحت نظام آموزشی مدارس جمهوری اسلامی ایران تحصیل میکنند، در مجموع باید اذعان نماییم که شاگردان ممتاز و حتی در بعضی موارد از تیزهوشان نیز در میان آنها مشاهده گردیده است.
مجتمع آموزشی العین در دو سال گذشته به دلیل رعایت نکردن مقررات اداری حاکم بر سایر مدارس در العین، مبنی بر تعطیل نکردن روزهای پنجشنبه برای همیشه مسدود گردید و با وجود پیگیریهای بسیار زیاد از سوی سفارت جمهوری اسلامی ایران و سرپرستی مدارس جمهوری اسلامی ایران در امارات تاکنون بی نتیجه مانده است. به هر حال اخیراً طی مذاکراتی که میان مسؤولین ایرانی و اماراتی صورت گرفته است، کلیه مدارس ایرانی، تحت نظارت وزارت آموزش و پرورش دولت امارات متحده قرار گرفتهاند و ملزم به رعایت مقررات اداری و انضباطی آن کشور گردیدند و نتیجه این موضوع به رسمیت شناخته شدن مدارک صادره از سوی مدارس ایرانی برای راه یافتن به دانشگاههای موجود در این کشور است. بدین صورت مشکل اساسی که بر سر راه بسیاری از دانش آموزان ایرانی که در این مدارس تحصیل میکردند برطرف گردید؛ زیرا مشکل اساسی عبارت بود از عدم تطبیق مدرک فارغ التحصیلان از مدارس ایرانی برای راه یافتن به دانشگاه به دلیل به پایان نرساندن ۱۲ سال تحصیلی جهت اخذ دیپلم.
نکته دیگر اینکه تعداد قابل توجهی از شیعیان نیز برای تحصیل فرزندان دختر خود در مدارس خصوصی با مشکل اختلاط پسر و دختر در بعضی از مدارس مواجه هستند. البته این نکته را نیز باید یادآوری نمود که اخیرا مدارس خصوصی که این موضوع را رعایت مینمایند نیز تأسیس گردیده و لذا این موضوع که در طی سالیان دراز باعث دغدغه خاطر بسیاری از خانوادهها گردیده بود برطرف شده است.
در مجموع اینکه به طور مشخص مدارس اختصاصی برای شیعیان غیر ایرانی وجود ندارد و حتی سایر ملیتهای مسلمان و غیر مسلمان نیز به طور اختصاصی برای اتباع خود مدرسه مجزا ندارند، به جز مدارس هندیها و پاکستانیها و انگلیسیها.
بسیاری از خانوادههای اماراتی فرزندان خود را به مدارس خارجی مستقر در این کشور فرستادهاند تا ضمن بهره گیری از نظام آموزشی آنها با زبان بیگانه به طور اساسی آشنایی یابند. نکته قابل توجه دیگر بهره گیری نظام آموزش و پرورش کشور امارات عربی متحده از تعداد قابل توجهی از معلمین عرب سایر کشورها از جمله کویت و مصر و سوریه و لبنان و اردن و فلسطین است که غالب آنها در طول سالیان گذشته توانستهاند جایگاه مناسبی را برای احراز پست معلمی در مدارس این کشور را به دست آورند.([۳۰])
[۱]) داود حسینی، نگاهی به امارات متحدهی عربی، سال ۱۳۶۴، ص ۸٫
[۲]) Salman Dossari. Persian Presences in the UAE. Asharq Al-Awsat ۰۱/۰۲/۲۰۰۷.
[۳]) بختیاری، سعید. اطلس کامل گیتاشناسی. چاپ نوزدهم.: مؤسسه جغرافیایی و گیتاشناسی، ۱۳۸۱.
[۴]) CIA World Factbook section on United Arab Emirates (سیا، ۲۷ می ۲۰۱۰).
[۵]) Stew Magnuson. For the UAE, Iran Is Both Enemy and Trading Partner. National Defence, May ۲۰۰۹ fa.wikipedia.org ایرانیان امارات.
[۶]) مهدی مظهری، کتاب جغرافیای سیاسی شیعیان منطقه خلیج فارس،ص۱۱۳ محمد احسانی، شیعه نیوز.
[۷]) رسول جعفریان همان.
[۸]) سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی، اطلاعاتی دربارهی امارات متحده عربی، ۱۳۷۸، ص۸۳٫
[۹]) امارات متحده، سری انتشارات نظری اجمالی به کشورها، مؤسسه مطالعات بازرگانی، ۱۳۶۴ص ۶۹٫
[۱۰])– www.rasekhoon.net ۲۷ اردیبهشت ۱۳۸۸٫
[۱۱]) سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی، همان ص ۹۱٫
[۱۲]) حسن خاکرند، تحلیل و ارزیابی وضعیت فرهنگی امارات، ۱۳۷۵، ص ۱۰٫
[۱۳]) سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی، اطلاعاتی دربارهی امارات متحده عربی، ۱۳۷۸، ص۹۴٫
[۱۴]) همان ص ۹۱٫
[۱۵]) همان ص ۹۱٫
[۱۶]) اداره بررسیها ـ سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی ـ طلایه؛ امارات متحده عربی ـ سال۱۳۷۸ص۸ (۲۴) Salman Dossari. Persian Presences in the UAE. Asharq Al-Awsat ۰۱/۰۲/۲۰۰۷.
[۱۷]) Stew Magnuson. For the UAE, Iran Is Both Enemy and Trading Partner. National Defence, May ۲۰۰۹fa.wikipedia.org – wiki ایرانیان در امارات.
[۱۸]) محمود حجتی، رسالت، همان.
[۱۹]) محمود حجتی رسالت، همان.
[۲۰]) محمود حجتی، رسالت، همان.
[۲۱]) سایت شیعه نیوز، کتاب جغرافیای سیاسی شیعیان منطقه خلیج فارس, سید محمد احسانی.
[۲۲]) سایت شیعه نیوز، همان.
[۲۳]) سایت شیعه نیوز، همان.
[۲۴]) علی، حسینی، همان ص۲۹٫
[۲۵]) محمود حجتی، رسالت، همان.
[۲۶]) علی، حسینی، همان ص۲۹٫
[۲۷]) محمدی، علیاصغر. مدارس ایرانی در امارات. روزنامه همشهری، ۲۰/۳/ ۱۳۸۹ ص۱۸.
[۲۸]) سایت / fa.wikipedia.org / ایرانیان درامارات/ ۱/۷/۱۳۹۱٫
[۲۹]) «پایگاه اطلاع رسانی دانشگاه آزاد اسلامی واحد امارات». ۹ تیر ۱۳۸۹.
[۳۰]) علی، حسینی، همان ص۴۴٫
منبع: برگرفته از کتاب شیعیان امارات؛ اختصاصی مجمع جهانی شیعه شناسی
هیچ نظری وجود ندارد