عزاداری از دیدگاه اهل بیت(علیهم السلام)

طرح‌سؤال: عزاداری شایسته در مصیبت حضرت سالار شهیدان(علیه السلام) از دیدگاه حضرات معصومین(علیهم السلام) با چه کیفیت و به چه صورتی می‌باشد؟
جواب:1. حزن و اندوه قلبی و درونیالف) امام صادق(علیه السلام) فرمودند: «نفس المهموم لظلمنا تسبيح و همه لنا عبادة» نفس کشیدن کسی که به سبب ظلمی که برما وارد شده مهموم باشد، تسبیح است و مهموم بودن او برای ما عبادت است.(امالی شیخ‌مفید،ص338)؛ب) همچنین این امام همام می‌فرمایند: «خدا رحمت کند شیعیان ما را که مصیبت‌های ما بر ایشان مصیبت است و بر ظلم‌هایی که بر ما شده می‌گریند و به جهت محزون شدن ما، محزون می‌شوند.» (منتخب طریحی،ص 298)؛ج) امام رضا(علیه السلام) فرمودند: «این روزهای محرم روزهای حزن واندوهی است که بر ما اهل بیت وارد شده است.» (بحار، ج 45،ص 257)
2. ظهور حزن واندوه و ماتم در چهرهالف) ابوعماره شاعر می‌گوید: «هرگاه نام حسین بن علی(علیه السلام) نزد امام صادق(علیه السلام) برده می‌شد در آن روز آن حضرت تا شب هرگز متبسم و خندان دیده نمی‌شدند.» (کامل الزیارات، باب 32، ح5)ب) امام رضا(علیه السلام) فرمودند: «از عادت پدر بزرگوارم امام کاظم(علیه السلام) این بود که هر گاه ماه محرم داخل می‌شود، دیگر کسی آن حضرت را خوشحال و متبسم نمی‌دید و آثار حزن و اندوه از سیمای مبارکش ظاهر می‌شد.» (امالی شیخ صدوق، ص 128)
3. لباس مشکی و عزااز اولین نشانه‌های عزاداری پوشیدن لباس مشکی و لباس عزا می‌باشد که ائمه اطهار(علیهم السلام) نیز خود پوشیده‌اند و سفارش نموده‌اند زیرا تابلو و نشانه عزاداری است؛الف) بعد شهادت حضرت سید الشهداء(علیه السلام) فرشته‌ای صیحه‌ای زد و گفت: «جامه‌های عزا بپوشید که فرزند پیامبر را سر بریدند،» (کامل الزیارات، باب 21، ح 3)ب) همچنین فرشته دیگری در آسمان‌ها و زمین ندا کرده: «يا عبادالله، البسوا اثواب الاحزان و اظهروا التفجع و الاشجان»ج) احمد بن خالد برقی در کتاب محاسن چنین نقل می‌کند: «هنگامی که امام حسین(علیه السلام) کشته شد، زنان بنی هاشم در مقابل دیدگان امام سجاد(علیه السلام) لباس سیاه بر تن کردند و عزاداری کردند و از سرما و گرما شکایت نمی‌کردند و امام سجاد(علیه السلام) برای آنان غذا تهیّه می‌فرمود.» (محاسن برقی، ج 2، ص 420 و بحار، ج 45، ص 188)؛د) امام سجاد(علیه السلام) جبّه‌ای سیاه رنگ می‌پوشیدند. (کافی، ج 9، ص 449)هـ) امام هادی(علیه السلام) در فضائل و اسامی روز نهم ربیع الاول که روز شادی اهل بیت(علیهم السلام) و بعد از ماه محرم و صفر است می‌فرمایند: «یوم نزع السواد» (روز بیرون آوردن لباس مشکی) (بحار، ج 31، ص 127)
4. بکاء و ابکاء و تباکیبا توجه به خفقان شدید زمان ائمه اطهار(علیهم السلام) بیشترین عملی که از جانب آن بزرگواران سفارش و تأکید شده است و خود همواره به آن عمل نموده‌اند اشک ریختن و گریاندن و حتی تباکی (حالت گریه کردن به خود گرفتن) است.الف) حضرت رسول الله(صلی الله علیه و آله) فرمودند: «الاوصلی الله علی الباکين علی الحسين(علیه السلام)» صلوات خدا بر گریه کنندگان در عزای امام حسین(علیه السلام) باد. (بحار،ج44، ص 290)؛ب) امام حسین(علیه السلام) فرمودند: «انا قيتل العبرة…» من کشته شده‌ای خواهم بود که مؤمنی مرا یاد نمی‌کند مگر اینکه می‌گرید. (کامل الزیارات، باب36،ح3)؛ج) گریه امام رضا(علیه السلام) در حدی بود که فرمودند: «همانا روز مصیبت امام حسین(علیه السلام) پلک چشمان ما را مجروح نموده و اشک ما را جاری ساخته است.» (امالی صدوق، ص 78)؛د) امام زمان(عجل الله تعالی فرجه الشریف) در زیارت ناحیه مقدسه می‌فرمایند: «فلاندبنک صباحاً و مساء و لابکين لک بدل الدموع دما» پس به راستی که حتماً هر صبح و شب بر تو ناله و زاری می‌کنم و به جای اشک برایت خون می‌ریزم.(بحار، ج 101، ص 1217)هـ) امام سجاد(علیه السلام) تا آخر عمر شریفشان همواره و به هر بهانه‌ای در حال گریه و عزاداری بودند.و) در ثواب گریستن و گریاندن در مصائب سید الشهداء(علیه السلام) فقط به یک حدیث اکتفا می‌کنیم، امام رضا(علیه السلام) فرمودند: «کسی که مصیبت‌های ما را یاد کند و به سبب ظلم‌هایی که بر ما وارد شده بگرید و بگریاند، روز قیامت همراه ما اهل بیت(علیهم السلام) و در درجه ما خواهد بود.» (عیون اخبار الرضا(علیه السلام)،ج2، ص 264)ز) در سفارش به تباکی و حالت گریه به خود گرفتن امام صادق(علیه السلام) فرمودند: «هر کس که شعری برای امام حسین(علیه السلام) بخواند و حالت گریه به خود بگیرد جایگاه او در بهشت است.» (امالی صدوق، ص122)
5. صیحه و ضجه و شیوندر فرمایشات اهل بیت(علیهم السلام) گریه و ناله و زاری با صدای بلند تشویق و توصیه شده و حتی خود نیز عمل نموده‌اند.الف) امام صادق(علیه السلام) در سجده ضمن دعا برای عزاداران و زائرین امام حسین(علیه السلام) می‌فرمودند: خداوندا ! رحمت بفرست به فریادهایی که برای ما می‌زنند.» (کامل الزیارات باب40،ح2)؛ب) امام زمان(عجل الله تعالی فرجه الشریف) در زیارت ناحیه مقدسه می‌فرمایند: «و بالعویل داعیات» (زنان و دختران سید الشهداء(علیه السلام) با صدای بلند گریه می‌کردند و امام حسین(علیه السلام) را می‌خواندند)؛ج) ابی هارون مکفوف می‌گوید: «به امر امام صادق(علیه السلام) برای ایشان در مصیبت امام حسین(علیه السلام) شعری خواندم و آن حضرت چنان گریست که از گریه ایشان زنان به هیجان آمدند و آنان نیز با صدای بلند گریستند.» (کامل الزیارات، باب33، ح5)
6. لطمه و گریبان چاک زدناز اعمالی که در مصیبت عزای سید الشهداء(علیه السلام) توصیه شده و اهل بیت(علیهم السلام) خودشان نیز به آن مبادرت ورزیده‌اند سر و صورت خراشیدن و لطمه زدن است.الف) شیخ طوسی& در کتاب تهذیب از کتب اربعه شیعه چنین نقل می‌کند: امام صادق(علیه السلام) فرمودند: «و قد شققن الجيوب و لطمن الخدود الفاطميات علی الحسين بن علی(علیه السلام) و علی مثله تلطم الخدود و تشق الجيوب» (به درستی که فاطمیات و زنان و دختران و خواهران امام حسین(علیه السلام) گریبان‌ها را پاره کردند و به صورت‌هایشان لطمه زدند و باید بر عزایی مانند عزای امام حسین(علیه السلام) لطمه زده شود و گریبان ها چاک گردد) (تهذیب،ج8،ص 325)؛ ب) حضرت زینب کبری(علیها السلام) در شب عاشورا در مقابل دیدگان امام حسین(علیه السلام) و پس از ظهر عاشورا در مقابل دیدگان امام سجاد(علیه السلام) بارها صورت مبارک خود را خراشیدند و لطمه زدند؛ ج) دعبل خزاعی به امر امام رضا(علیه السلام) و در محضر مبارک ایشان در مصیبت عزای امام حسین(علیه السلام) در شعری حضرت فاطمه زهراء(علیها السلام) را خطاب قرار می‌دهد و می‌گوید: «اذا اللطمت الخد فاطم عنده» ای فاطمه! در کنار کشته امام حسین(علیه السلام) بر صورت خود لطمه می‌زدی. (بحار،ج45،ص257)؛د) امام زمان(عجل الله تعالی فرجه الشریف) در زیارت ناحیه بارها از لطمه زدن زنان و کودکان و خواهران امام حسین(علیه السلام) در مقابل دیدگان امام حسین(علیه السلام) و امام سجاد(علیه السلام) و حتی لطمه حور العین در بهشت صحبت فرموده‌اند: «لاطمات الوجوه» «و لطمت عليک الحور العين»
7. عزاداری تا سرحد جاندر فرمایشات حضرات معصومین(علیهم السلام) عزاداری در مصیبت حضرت سید الشهداء(علیه السلام) تا سرحد جان مجاز شمرده شده است.الف) امام زمان(عجل الله تعالی فرجه الشریف) در زیارت ناحیه می‌‌فرمایند: «و تاسفاً علی ما دهاک و تلهفاً حتی اموت بلوعة المصاب و غصة الاکتياب» (از حسرت و تأسفی که بر رنج تو دارم در سوز و گذار می‌مانم تا زمانی که از این مصیبت و غصه و اندوه بمیرم) (بحار،ج101،ص217)؛ب) ابوذر از قول امیرالمؤمنین(علیه السلام) بعد از اخبار وقایع کربلا در آینده این چنین نقل می‌کند: «من قتله لبيکتم والله حتی تزهق انفسکم» (به خدا قسم به سبب شهادت امام حسین(علیه السلام) باید آنقدر گریه کنید تا از بین بروید و روح از بدنتان خارج گردد). (کامل الزیارات، باب 23 قول امیرالمؤمنین، ح 11).ج) امام صادق(علیه السلام) نیز فرمودند: «ان البکاء و الجزع مکروه للعبد في کل ماجزع، ما خلا البکلاء و الجزع علی الحسين بن علی(علیه السلام) فانه فيه مأجور» (برای شخص، جزع نمودن و گریستن در تمام امور مکروه و نا پسند است مگر گریستن و جزع کردن بر حسین بن علی(علیه السلام)، بلکه شخص در این گریستن مأجور و صاحب ثواب است.) (کامل الزیارات، باب 32، ح 2 و امالی طوسی ص 161) با توجه به اینکه گریه و جزع و فزع در مصیبت عزیزان، از دیدگاه معصومین(علیهم السلام) هرگز مکروه نیست و حتی اهل بیت(علیهم السلام) نیز در مصیبت غیر معصومین گریه شدید نموده‌اند مانند گریه شدید و مستمر رسول خدا(صلی الله علیه و آله) در وفات جعفر بن ابی طالب و زید بن حارث «کان إدا دخل بيته کثر بکائه عليها جداً» (وسائل الشیعه، ج 3 ، ص 280 و بحار، ج 21، ص 55) و یا شخص امام صادق(علیه السلام) در وفات فرزندشان اسماعیل «فجزع عليه جزعاً شدیداً» جزع شدیدی نموده‌اند. (کمال الدین، شیخ صدوق، ص 73)لذا مراد امام صادق(علیه السلام) از گریه و جزع در مصیبت امام حسین(علیه السلام) گریه و جزع عادی نیست بلکه مفهومی بسیار بالاتر از آن مدنظر حضرت است به علاوه با رجوع به کتب لغت در می‌یابیم که معنای جزع، شکستن صبر و تحمل نکردن مصیبت و انجام عملی غیر عادی در مصیبت است.
مجله ماهنامه امام شناسی شماره 27