بى تردید یکى از آیاتى که در شأن اهل بیت علیهم السلام نازل شده، آیه مباهله است. آیه شریفه در جریان یکى از وقایع مهم تاریخ اسلام که به مباهله معروف است نازل شده است. گروهى از نصارى از نجران براى مناظره درباره اسلام و ادعاى پیامبر اسلام صلى الله علیه و آله نزد ایشان آمدند. سرانجام کار براى اثبات حقانیت یکى از دو طرف به آنجا انجامید که هر دو گروه در برابر خداوند دعا کنند تا لعنت و عذاب خدا بر دروغگویان و منحرفان از حق نازل شود. وقت خاصى معین شد. در روز موعود مردم جمع شدند، در حالى که هنوز بر مسیحیان نجران معلوم نبود که پیامبر صلى الله علیه و آله چه کسانى را براى مراسم دعا و مباهله حاضر مى کند.رسول خدا صلى الله علیه و آله پیش آمد در حالى که على، حسن، حسین و فاطمه زهرا علیهم السلام را با خود مى آورد. بدین سان پیامبر صحنه پر شکوهى آفریده بود. مسیحیان نجران چون حالت پیامبر و اهل بیتش علیهم السلام را دیدند لرزه بر اندامشان افتاد و به رایزنى با پیشواى خود، اسقف ابا حارثه پرداختند. بزرگ آنان گفت:«من چهره هایى را مشاهده مى کنم که اگر لب به دعا و نفرین بگشایند و بخواهند کوهى را از زمین برکنند آن کوه را متلاشى کرده، برمى دارند. سوگند به مسیح که اگر آنان لب به نفرین ما بگشایند براى ما خانواده و مال و منالى باقى نخواهد ماند».پس آنان را از مباهله باز داشت. لذا نزد پیامبر صلى الله علیه و آله شتافتند و گفتند:«اى ابوالقاسم! از ما بگذر، خداوند از تو بگذرد». سپس شرایط پیامبر را پذیرفتند و به نجران باز گشتند.رسول خدا صلى الله علیه و آله اعلام داشت: اگر آنان براى مباهله پیش مى آمدند مسیحیان نابود مى شدند (۱).«فَمَنْ حَآجَّکَ فیهِ مِنْ بَعْدِ مَا جَآءَکَ مِنَ الْعِلْمِ فَقُلْ تَعَالَوْا نَدْعُ اَبْنَآءَنَا وَاَبْنَآءَکُمْ وَنِسَآءَنَا وَنِسَآءَکُمْ وَاَنْفُسَنَا وَاَنْفُسَکُمْ… (۲)»پس هر کس که با تو درباره عیسى بعد از آنکه با تعالیم وحى بر احوال او آگاهى یافتى، به مجادله برخیزد [و سخنان و ادعاى تو را نپذیرد[ بگو پیش آیید تا ما با فرزندانمان و شما با فرزندانتان، زنانمان و زنانتان و نفسهایمان با نفسهایتان در پیشگاه خداوند دعا و نفرین نموده تا لعنت و عذاب خدا را بر دروغگویان و حق گریزان قرار دهیم.دانشمندان اهل سنت در مصادر متعدد روایى و تفسیرى اذعان کرده اند که مراد از «ابنائنا» (فرزندان ما [پیامبر]) حسن و حسین علیهماالسلام ، «انفسنا» (نفس هاى ما [پیامبر]) على علیه السلام و «نسائنا» (زنان ما) فاطمه زهرا علیهاالسلام است (۳). این آیه بعد از آنکه برهانهاى منطقى و قیاسهاى عقلى پیامبر خدا صلى الله علیه و آله براى گروه مسیحیان نجران سودى نبخشید و همچنان به مکابره و انکار خود ادامه دادند نازل شد، و به پیامبر فرمان داد به برهان مشاهده که بالاترین براهین است رو آورد. برهان مشاهده در حقیقت استمداد از قدرت مطلق و لایزال الهى براى ذلیل ومنکوب کردن طرف باطل با نزول عذاب بر آنان و اعزاز و سرافرازى طرف حق به طور عینى و قابل مشاهده است. ارزش این برهان هرگز قابل مقایسه با برهانهاى نظرى نیست؛ چرا که برهان مباهله حس، عقل و دل هر سه را با هم به کار مى گیرد و توسط هر سه منبع، ادراک جان آدمى تصدیق مى شود. برهان مباهله قبل از اثبات ادعاى حق و ابطال پندار باطل، جلالت، عظمت، رفعت، روحانیت و کمال تقرب طرف حق را که پیروز میدان مباهله اند ثابت مى کند. برهان مشاهده مباهله در حقیقت خدا را در طرف حق و شیطان را در طرف باطل متجلى مى سازد و اثبات مى کند این تجلى خاص زمان مباهله نیست، بلکه امرى دائم و ابدى است.بنابراین پیام آیه مباهله چیزى بالاتر و وسیع تر از اقناع اهل نجران و اثبات حقانیت دعوى پیامبرى رسول اکرم صلى الله علیه و آله بود. آیه علاوه بر این پیام، مسیر استمرار پیامبرى رسول خدا صلى الله علیه و آله را اعلام و ترسیم مى نماید. در واقع اگر هیچ آیه دیگرى براى نشان دادن عظمت و رفعت مکان اهل بیت [على، فاطمه و حسنین علیهم السلام ] و مسیر و طریق استمرار دین خدا و رسالت پیامبر صلى الله علیه و آله جز همین آیه نبود براى اهل بصیرت کفایت مى کرد.تعبیر «نسائنا» از حضرت فاطمه و «انفسنا» از على علیه السلام در حالى که یک زن و یک مرد بیشتر نبودند و تعبیر «ابنائنا» از حسن و حسین علیهماالسلام در حالى که دو فرزند بیشتر نبودند فقط ناشى از رعایت اصول و مبانى زیبایى لفظى نیست. چنان که از جنبه هاى عاطفى و خانوادگى سرچشمه نمى گیرد، چرا که پیامبر صلى الله علیه و آله در امر رسالت هرگز گرفتار عواطف خانوادگى نبود، لذا بعد از بعثت نزد پیامبر صلى الله علیه و آله غریبه هایى چون سلمان خویشاوند و نزدیکانى چون ابولهب غریبه شدند. هم انتخاب آنان به عنوان طرفِ پیامبر در مباهله به امر پروردگار بود و هم تعابیر یاد شده درباره آنان از سوى خداوند متعال بود؛ زیرا این تعابیر در وحى الهى قرآن قرار دارد و پیامبر صلى الله علیه و آله نیز اعلام داشت:«اگر خداوند در روى زمین بندگانى گرامى تر از على، فاطمه، حسن و حسین سراغ داشت که من با آنان مباهله کنم، هر آینه با آنان به صحنه مباهله مى آمدم، اما خداوند مرا امر کرده که همراه اینان مباهله نمایم» (4).
تعبیر نسائنا از فاطمه علیهاالسلام
در آیه مورد بحث، خداوند از فاطمه زهرا علیهاالسلام به عنوان «نسائنا» (زنان ما) یاد کرده است. درباره علت اینکه از فاطمه علیهاالسلام که یک زن بیشتر نبود با صیغه جمع نساء (زنان) یاد شده، روایات متعددى وجود دارد و مفسران سخنان فراوانى گفته اند. این تعبیر شگفت خداوند از فاطمه که با زبان پیامبر صلى الله علیه و آله «زنان ما» صورت گرفته حاوى یک پیام بزرگ درباره شأن آن بانو براى بشر و تمام خداباوران است. آن پیام این است که فاطمه زهرا علیهاالسلام سمبل و مظهر ویژگیهاى تمام زنان مقدس از گذشته و هم عصر او و آینده است. فاطمه علیهاالسلام اگر چه یک زن است، اما در واقع، دارنده ویژگیهاى تمام زنان نیک عالم است. دلیل این مطلب این است که:
سرّ کاربرد واژه جمع درباره فرد در قرآن
1 خداوند گاهى از یک شخص با واژه جمع یاد مى کند و عمل یا شخصیت آن فرد را به تعداد زیادى نسبت مى دهد، چنان که گاه عملى را که گروهى در گذشته انجام داده اند و قرنها از آن گذشته است به گروهى در زمان حاضر نسبت مى دهد؛ مثلاً در آیه ۱۸۱ سوره آل عمران یک نفر یهودى به نام فِنْحاص از روى توهین گفت: خدا فقیر است، اما آیه این گفتار یا اعتقاد را به جمع نسبت مى دهد و مى فرماید: «الَّذینَ قَالُوآ اِنَّ اللّهَ فَقیرٌ وَنَحْنُ اَغْنِیَآءُ».این سبک بیان این پیام را مى دهد که آن فرد در واقع زبان تمام کسانى است که در گذشته، حال و آینده این سخن را بر زبان جارى کرده و بر این باورند، یا با این سخن راضى و موافق بوده، آن را تأیید مى کنند. آن فرد اگر چه یک نفر است، اما مظهر و ترجمان تمام کوتاه اندیشان خدانشناس مى باشد.در ادامه همین آیه آمده است:«وَقَتْلَهُمُ الاَْنْبِیَآءَ بِغَیْرِ حَقٍّ وَنَقُولُ ذُوقُوا عَذَابَ الْحَرِیقِ» (5).فرد گوینده در زمان پیامبر گرامى اسلام صلى الله علیه و آله زندگى مى کرده، اما قتل پیامبران گذشته را با صیغه جمع به آنان نسبت مى دهد، در حالى که در زمان انبیاى پیشین هرگز حضور نداشتند، و این نیست مگر اینکه قرآن مى خواهد بگوید چنین کسانى داراى شخصیت همان قاتلان مستقیم انبیاء و مظهر ویژگیهاى همان انسانهاى گذشته در این زمان هستند و به فعل آنان راضى اند.قرآن در جاى دیگر مى فرماید:«الَّذینَ قَالُوآ اِنَّ اللّهَ عَهِدَ اِلَیْنَآ اَلاَّ نُؤْمِنَ لِرَسُولٍ حَتّى یَاْتِیَنَا بِقُرْبَانٍ تَاْکُلُهُ النَّارُ قُلْ قَدْ جَآءَکُمْ رُسُلٌ مِنْ قَبْلى بِالْبَیِّنَاتِ وَبِالَّذى قُلْتُمْ فَلِمَ قَتَلْتُمُوهُمْ اِنْ کُنْتُمْ صَادِقینَ» (6).آیه مى فرماید: این معجزه اى که شما براى ایمان آوردن درخواست مى کنید، پیامبران گذشته آورده اند. پس اگر شما راست مى گویید چرا آن پیامبران را کشتید؟ این سخن در حالى است که هرگز دست این انسانها آلوده به خون آن پیامبران نبوده است، اما قرآن مى فرماید: «فَلِمَ قَتَلْتُمُوهُمْ»؛ یعنى عمل کشتن گذشته را به آنان که در چندین قرن بعد زندگى مى کنند نسبت مى دهد. این نسبت در صورتى صحیح است که بپذیریم شخصیت و روح انسانهاى قبلى در اینها متجلى شده و گویا دقیقا همان انسانهاى پیشین هستند که مرتکب قتل شده اند و به فعل آنان راضى هستند.در آیه ۹۱ سوره بقره نیز همین سبک به کار رفته است:«قُلْ فَلِمَ تَقْتُلُونَ اَنْبِیَآءَ اللّهِ مِنْ قَبْلُ اِنْ کُنْتُمْ مُؤْمِنینَ».اساسا رضایت باطنى به فعل دیگرى حاکى از مشابهت و مسانخت روحى با دیگرى است، و گویا یک روح در دو قالب با زمان و مکان متفاوت است.این سبک بیانى در قرآن درباره انسانهاى صالح و نیکوکار هم آمده است؛ مثلاً از ابراهیم علیه السلام تعبیر به ملت شده است:«اِنَّ اِبْراهیمَ کَانَ اُمَّهً قَانِتًا لِلَّهِ حَنیفًا» (7).بنا به تحلیل سابق، پیام آیه ظاهرا این خواهد بود که ابراهیم علیه السلام مظهر و تجلّیگاه ویژگیهاى تمام انسانهایى است که قبل و بعد از آن حضرت، بر اطاعت و عبادت خداوند پایدار و ثابت قدم بوده یا هستند، گویا روح تمام انسانهاى توحیدى یکى است و بالاترین مرتبه آن در ابراهیم علیه السلام متجلى شده است.
سرّ کاربرد واژه جمع درباره فاطمه علیهاالسلام
آنچه گذشت، روشن مى سازد اگر قرآن تعبیر «زنان ما» را درباره فاطمه زهرا علیهاالسلام به کار مى برد، مى خواهد این پیام را بدهد که آن حضرت مظهر و اسوه تمام زنان حنیف، پاک و منسوب به پیامبر اسلام صلى الله علیه و آله مى باشد و گویا تمام زنان مقدس قبل و بعد از حضرت فاطمه زهرا علیهاالسلام یک روح بوده و کمال و تمام تجلى و ظهور آن در فاطمه زهرا است.اما آن زنان چه کسانى هستند؟ بى تردید زنانى که قرآن به خاطر تقدس و ویژگى الهى از آنان یاد مى کند، همه از تبار پاکیها، حنیف، و از منسوبان حقیقى گوهر انسانیت رسول خدا صلى الله علیه و آله هستند.
زنان مقدس قرآنى
قرآن بجز فاطمه زهرا علیهاالسلام به صراحت یا به کنایه، از دوازده زن پاک نام مى برد:۱ حوا (۸)، ۲ آسیه همسر فرعون (۹)، ۳ سارا همسر ابراهیم (۱۰)، ۴ هاجر همسر ابراهیم (۱۱)، ۵ یوکابد مادر موسى (۱۲)، ۶ صفورا همسر موسى و دختر شعیب (۱۳)، ۷ الیزابت یا یصابات همسر زکریا (۱۴)، ۸ حنّه همسر عمران (۱۵)، ۹ همسر ایوب (۱۶)، ۱۰ بلقیس (۱۷)، ۱۱ مریم علیهاالسلام (۱۸)۱۲ خدیجه علیهاالسلام (۱۹).قرآن براى هر یک از این زنان صفت یا صفات بارزى را به عنوان شاخصه ذکر مى نماید که به ترتیب یاد شده به آن صفات اشاره مى شود:
1. حوا همسر حضرت آدم از تائبات بود
«قَالاَ رَبَّنَا ظَلَمْنَآ اَنْفُسَنَا وَاِنْ لَمْ تَغْفِرْ لَنَا…»… پروردگارا! ما به خود ستم کردیم و اگر تو ما را نبخشایى و بر ما ترحم ننمایى هر آینه از زیانکاران خواهیم بود (۲۰).
2. آسیه همسر فرعون از مؤمنات و مشتاقان خدا بود
«وَ ضَرَبَ اللّهُ مَثَلاً لِلَّذینَ امَنُواامْرَاَتَ فِرْعَوْنَ اِذْ قَالَتْ رَبِّ ابْنِ لى عِنْدَکَ بَیْتًا…» (21)خداوند براى کسانى که ایمان آورده اند (آسیه) زن فرعون را مثال مى زند… آن گاه که [در مقابل تهدیدات فرعون] گفت: پروردگارا خانه اى در نزد خودت (بهشت)، براى من بنا نما… .
3. سارا همسر ابراهیم از قائمات و خدمتگزاران پیامبر بود
«وَ امْرَاَتُهُ قَائِمَه…»؛ و همسر او به خدمتگزارى به پا بود… (۲۲).
4. هاجر همسر ابراهیم از سائحات بود.
سائحات که در قرآن به عنوان یکى از صفات کمالى براى زنان ذکر شده (۲۳) به معناى زنان مهاجر است. علامه طباطبایى مى گوید سائحات کسانى هستند که با گامهاى خود از مسجدى به مسجد دیگر و از معبدى به معبد دیگر هجرت نموده، با بدنهاى خود در پى اطاعت و انجام دستورات پروردگار مى روند (۲۴). هاجر نمونه سائحات بود؛ زیرا به امر خداوند همراه ابراهیم از اورشلیم به مکه هجرت کرد و رنج دورى از وطن، خانه و شوهر خود را تحمل نمود و در جست وجوى آب بارها میان دو کوه صفا و مروه را پیمود.
5. یوکابد مادر موسى از مسلمات و توکل کنندگان بر خدا بود
«اِذْ اَوْحَیْنَآ اِلَیآ اُمِّکَ مَا یُوحَیآ * اَنِ اقْذِفیهِ فِى التَّابُوتِ فَاقْذِفیهِ فِى الْیَمِّ فَلْیُلْقِهِ الْیَمُّ…» (25).مادر حضرت موسى نمونه زنان مسلمان بود. او به امر پروردگار و با توکل بر او عزیزترین نعمت پروردگار، فرزندش را به دریا انداخت.
6. صفورا دختر شعیب، همسر موسى نمونه حیا و حسن انتخاب بود
«فَجَآءَتْهُ اِحْدیهُمَا تَمْشى عَلَى اسْتِحْیَآءٍ… یَآ اَبَتِ اسْتَءْجِرْهُ اِنَّ خَیْرَ مَنِ اسْتَءْجَرْتَ الْقَوِیُّ الاَْمینُ» (26).دختر شعیب در هنگام دعوت از موسى به سوى پدرش نهایت حیا، و آزرم را رعایت نمود و به رغم تهیدستى موسى ملاک گزینش را امین و توانا بودن مى داند.
7. الیزابت همسر زکریا از صالحات و خاشعات بود
«فَاسْتَجَبْنَا لَهُ وَ وَهَبْنَا لَهُ یَحْیى وَ اَصْلَحْنَا لَهُ زَوْجَهُ اِنَّهُمْ کَانُوا یُسَارِعُونَ فِى الْخَیْرَاتِ وَ یَدْعُونَنَا رَغَبًا وَ رَهَبًا وَ کَانُوا لَنَا خَاشِعینَ» (27)… و ما همسر زکریا را برایش صالح گردانیدیم، آنها در کارهاى خیر سبقت مى گرفتند و ما را با حالت بیم و امید دعا مى کردند و همواره در برابر ما خاضع و خاشع بودند.
8. حنه همسر عمران از متصدقات و صادقات و مخلصات بود
«اِذْ قَالَتِ امْرَاَتُ عِمْرَانَ رَبِّ اِنّى نَذَرْتُ لَکَ مَا فى بَطْنى مُحَرَّرًا فَتَقَبَّلْ مِنِّیآ…» (28)حنه همسر عمران، مادر مریم علیهاالسلام با اخلاص نذر نمود فرزندى را که در شکم دارد خدمتگزار بیت المقدس قرار دهد و به آنجا هدیه کند؛ پس چون فرزندش متولد شد صدق خود را با وفاى به نذرش به اوج رساند.
9. همسر ایوب نمونه صبر و ایثارگرى و خدمتگزارى پیامبر بود
«وَ اتَیْنَاهُ اَهْلَهُ…» (29) «… وَ وَهَبْنَا أَهْلَهُ…» (30).همسر ایوب نمونه بزرگى از ایثار و فداکارى بود، از همین رو لیاقت یافت که خداوند در قرآن از او به کنایه به نیکى یاد کند؛ زیرا در هنگام گرفتارى حضرت ایوب و بیمارى و تعفن بدن او همه حتى فرزندان از او دورى گزیدند و ترکش کردند و در حالى که ایوب به فقر و فاقه دچار بود و به دلیل بیمارى جسمانى حتى کسى براى صدقه دادن نزد او نمى آمد، فقط همسرش ایثار نموده، در کنار او ماند و حتى با گدایى براى حضرت ایوب به مدت طولاتى نان و غذا تهیه مى نمود و دست از آن حضرت برنمى داشت. افزون بر اینها حاضر شد براى نشکستن سوگند حضرت ایوب بعد از بهبود و تمکن او، ضربه ضغث را تحمل کند:«وَخُذْ بِیَدِکَ ضِغْثًا فَاضْرِبْ بِهِ وَ لاَ تَحْنَثْ اِنَّا وَجَدْنَاهُ صَابِرًا» (31) و هرگز زبان به اعتراض نگشود که اى ایوب! بعد از آن همه صبورى و خدمتى که به پاى تو ریختم آیا باید نسبت به من گمان بد ببرى و عجولانه سوگند یاد کنى و هم اکنون نیز براى شکستن قسم تو، من باید ضغث را تحمل کنم؟! (۳۲)
10. بلقیس نمونه عقل، درایت و آینده نگرى و حق گرایى بود
«اِنّى وَجَدْتُ امْرَاَهً تَمْلِکُهُمْ وَ اُوتِیَتْ مِنْ کُلِّ شَیْ ءٍ … قَالَتْ رَبِّ اِنّى ظَلَمْتُ نَفْسى وَاَسْلَمْتُ مَعَ سُلَیْمَانَ لِلّهِ رَبِّ الْعَالَمینَ» (33).سیاق و دلالت این آیات به طور ضمنى روشن مى کند که بلقیس زنى هوشمند، با درایت، عاقبت اندیش، اهل مشورت، و داراى روح حق گرایى بوده است؛ زیرا پس از مشاهده دلایل درستى نبوت حضرت سلیمان بلافاصله به خداوند ایمان آورده، مسلمان مى شود و از کفر خود نادم شده، آن را ظلم به خویش (ظلمتُ نفسی) معرفى مى کند. هوش و درایت او از آنجا آشکار مى شود که وقتى نامه سلیمان به دستش مى رسد با تعمق در آن، از نامه به وصف کریم یاد کرده، بلافاصله اظهار نظر نمى کند، بلکه نخبگان کشورى و لشکرى را گرد آورده، با آنان به مشورت مى نشیند. نخبگان لشکرى راه مقابله با قدرت را پیشنهاد مى کنند، اما با این حال تصمیم گیرى نهایى را برعهده خود بلقیس مى گذارند که خود نشان از مقبولیت حزم و عقل او در میان نخبگان دارد. بلقیس بر اساس شناخت و درایت خود تصمیم به تحقیق، تأمل و مذاکره مى گیرد و چون حق برایش آشکار مى گردد بلافاصله تسلیم حق مى شود (۳۴). افزون بر این، علامه طباطبایى معتقد است عبارت «اُوتِیَتْ مِنْ کُلِّ شَیْ ءٍ» بر اساس قرائن در آیه شریفه بیان مى دارد که از جمله چیزهایى که به بلقیس داده شده بود دوراندیشى، عقل، درایت، حزم، عزم و سطوت بود (۳۵).
11. خدیجه نمونه ایثار و احسان بود
«… وَ وَجَدَکَ عَائِلاً…» (36).مفسران آیه را اشاره به حضرت خدیجه (س) دانسته اند؛ زیرا کلمه عائل را به معناى فقیر گرفته و گفته اند پیامبر اکرم صلى الله علیه و آله بعد از آنکه مالى نداشت خداوند او را به وسیله حضرت خدیجه علیهاالسلام که اموالش را پس از ازدواج به پیامبر بخشید، ثروتمند نمود (۳۷). افزون بر این، روایاتى نقل شده که این نظر را تأیید مى کند (۳۸).
تجلى کمال یازده زن الهى قرآنى در فاطمه علیهاالسلام
قرآن از فاطمه زهرا علیهاالسلام نیز در موارد متعددى به کنایه یاد کرده، وى را نمونه وفا کنندگان به عهد، صائمات، متصدّقات، صابرات و ذاکرات (۳۹) معرفى مى کند. با عنایت به آیات قرآنى که در شأن آن بانو نازل شده و روایات بسیارى که درباره آن حضرت رسیده است، فاطمه علیهاالسلام نمونه برجسته صفاتى چون تائبه، مؤمنه، صالحه، خاشعه، قائمه، سائحه، مسلمه، متصدقه، صادقه، مخلصه، صابره، عقل، درایت، حزم، حیاء، ایثار، احسان، رحمت، حسن انتخاب، مشتاق خدا و خادم پیامبر مى باشد (۴۰). این صفات، همان ویژگیهایى است که قرآن براى زنان پاک و مقدس اثبات نمود و این همانندى در صفات به معناى تجلى خوبى آن زنان در فاطمه زهرا علیهاالسلام به نحو اتم و اکمل است.
تجلى کامل تر تقدس مریم علیهاالسلام در فاطمه علیهاالسلام
مریم، مادر حضرت عیسى زن پاکى است که قرآن بیشتر ازسایر زنان به نیکى از او یاد نموده است. خداوند ۳۴ بار به صراحت نام وى را در قرآن آورده و ویژگیهاى متعالى آن بانو را مستقیم یا غیر مستقیم یادآور شده است؛ مانند، رویش نیکو (و انبتها نباتا حسنا)، صاحب محراب (کلما دخل علیها الزکریا المحراب)، قلب پر از ایمان و داراى کمال علم (صدقت بکلمات ربها و کتبه)، عصمت، تطهیر و برگزیده خدا (و اذ قالت الملائکه یا مریم إن اللّه اصطفاک و طهرک)، پاکدامنى و عفت، مادر فرزندى پاک (مریم ابنه عمران التى احصنت فرجها فنفخنا فیه من روحنا)، واسطه الحاق نسل به انبیاء، برگزیدگى و برترى بر زنان (إن اللّه اصطفاک و طهرک و اصطفاک على نساء العالمین)، محدَّثه بودن و نزول ملائکه بر او (اذ قالت الملائکه یا مریم إن اللّه یبشرک بغلام…) و کرامت و دریافت غذاى بهشتى، مشتاق بهشت و اشتیاق بهشت به او. قرآن به صراحت او را صدیقه (و امه صدیقه) و از قائنات معرفى مى کند:«وَ صَدَّقَتْ بِکَلِمَاتِ رَبِّهَا وَ کُتُبِهِ وَ کَانَتْ مِنَ الْقَانِتینَ» (41)…. و مریم کلمات پروردگار خویش و کتب آسمانى او را با کمال ایمان تصدیق کرد و او از قانتین بود.قانت از ماده قنوت به معناى مداومت بر طاعت همراه با خضوع است (۴۲) و از نظر مرحوم طبرسى به معناى نماز، طاعت، طول رکوع، قیام، دعا و سکوت است.در کلمات پیامبر صلى الله علیه و آله و ائمه اطهار علیهم السلام نیز صفات دیگرى درباره حضرت مریم ذکر شده است؛ مانند نیل به آخرین درجه کمال، پاکى از خون زنانه و… (۴۳) در مقاله «جایگاه فاطمه علیهاالسلام و مریم در آیات و روایات» به تفصیل چهل ویژگى براى آن بانو ذکر شده است (۴۴)؛ لذا در اینجا از تفصیل بیشتر خوددارى مى شود.نگارنده در آنجا ضمن مقایسه میان آن حضرت علیهاالسلام و مریم علیهاالسلام نشان داد که چهل ویژگى حضرت مریم در وجود مقدس حضرت زهرا علیهاالسلام به طریق اولى ظهور داشت و آن بانو نمایاننده و تجلى گر حضرت مریم علیهاالسلام در زمان خود بود (۴۵).با این حال، در اینجا اشاره به برخى آیات که به کنایه از آن حضرت علیهاالسلام یاد مى کند و صفات بارزى از ایشان را بیان مى نماید خالى از لطف نمى باشد:
1. فاطمه علیهاالسلام ؛ نمونه کامل صائمات و صادقات
«… یُوفُونَ بِالنَّذْرِ وَ یَخَافُونَ یَوْمًا کَانَ شَرُّهُ مُسْتَطیرًا» (46).ائمه اطهار علیهم السلام (۴۷) و تمام مفسران شیعه (۴۸) و بیشتر مفسران اهل سنت (۴۹) این آیات سوره دهر را در مورد نذرى مى دانند که على علیه السلام و فاطمه علیهاالسلام براى شفاى حسن و حسین علیهماالسلام کردند، و پس از بهبود آنان به نذر خود وفا کرده، سه روز را روزه گرفتند و افطارى خود را به مسکین، یتیم و اسیر دادند و خود با آب افطار کردند.
2. فاطمه؛ نمونه کامل متصدقات، مخلصات و مشتاقان به خدا
«وَ یُطْعِمُونَ الطَّعَامَ عَلى حُبِّهِ مِسْکینًا وَ یَتیمًا وَ اَسیرًا * اِنَّمَا نُطْعِمُکُمْ لِوَجْهِ اللّهِ لاَ نُریدُ مِنْکُمْ جَزَآءً وَ لاَ شُکُورًا» (50).
3. فاطمه؛ نمونه کامل صابرات
«وَ جَزیهُمْ بِمَا صَبَرُوا جَنَّهً وَ حَریرًا» (51).
4. فاطمه، نمونه کامل ذاکرات، قانتات و خاشعات
«اِنَّا نَخَافُ مِنْ رَبِّنَا یَوْمًا عَبُوسًا قَمْطَریرًا» (52).
گزیده سخن
آنچه گذشت، به خوبى علت و راز اینکه قرآن در آیه مباهله از فاطمه زهرا علیهاالسلام به «نسائنا» تعبیر نموده و در حالى که یک زن بیشتر بود ایشان را زنان منسوب به پیامبر مى نامد نشان مى دهد. علت و راز این تعبیر، آن است که حضرت فاطمه مظهر تجلى خوبیها و شخصیت الهى زنانِ قرآنى چون حوا، آسیه، یوکابد، سارا، هاجر، رحمت، حنه، الیزابت، مریم، بلقیس، صفورا، و خدیجه بود و تقدس همه آنها در ایشان جمع بود. این زنان گویا داراى روحى واحدند که در فاطمه پیامبر صلى الله علیه و آله متجلى شده است، لذا تمام آنها منسوب به پیامبرند؛ زیرا فاطمه علیهاالسلام منسوب به اوست. از همین رو قرآن از زبان پیامبر از فاطمه علیهاالسلام به «زنان ما» تعبیر نمود.
منابع و مآخذ
1 آلوسى بغدادى، محمود. روح المعانى فى تفسیر القرآن العظیم، بیروت، دار احیاء التراث العربی.۲ ابن حنبل، احمد بن محمّد. المسند، مصر، دارالمعارف، ۱۳۶۸ق.۳ ابن کثیر، ابوالفداء اسماعیل. قصص الانبیاء، بیروت، دار احیاء التراث العربى، ۱۴۰۲ق.۴ امینى، ابراهیم. فاطمه زهرا بانوى نمونه اسلام، قم، شفق.۵ بحرانى، هاشم. البرهان فى تفسیر القرآن، بیروت، مؤسسه الوفاء، ۱۴۰۳ق.۶ برازش، على رضا. المعجم المفهرس لالفاظ الاصول من الکافى، تهران، سازمان تبلیغات اسلامى، ۱۴۰۸ق.۷ بیهقى، ابى بکر احمد بن حسین. السنن، بیروت، دارالفکر.۸ ترمذى، ابو عیسى محمّد. سنن ترمذى، استانبول، ۱۹۸۱م.۹ توفیق، ابو علم. فاطمه زهرا علیهاالسلام ، ترجمه على اکبر صادقى، تهران، امیرکبیر، ۱۳۶۴ش.۱۰ جزایرى، نعمت اللّه . قصص الانبیاء، ترجمه یوسف عزیزى، تهران، انتشارات هاد، ۱۳۷۷ش.۱۱ حافظ ابوالمؤید الموفق بن احمد. المناقب للخوارزمى، نجف، حیدریه، ۱۳۸۵ق.۱۲ حسکانى، عبیداللّه بن عبداللّه . تفسیر شواهد التنزیل لقواعد التفضیل، تهران، مؤسسه چاپ و نشر وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامى، ۱۴۱۱ق.۱۳ حسینى مرعشى شوشترى، نوراللّه . احقاق الحق و ازهاق الباطل، قم، کتابخانه عمومى آیه اللّه مرعشى، ۱۴۰۶ق.۱۴ حسنى (سبیتی) عبداللّه . المباهله، تهران، مکتبه النجاح، ۱۴۰۲ق.۱۵ دیلمى، محمّد حسن بن محمّد. ارشاد القلوب، بیروت، مؤسسه الأعلمى للمطبوعات، ۱۳۹۵ق.۱۶ ذهبى، شمس الدین محمّد بن احمد. سیر أعلام النبلاء، بیروت، مؤسسه الرساله، ۱۴۱۰ق.۱۷ رازى، فخر الدین. التفسیر الکبیر، بیروت، دار احیاء التراث العربی.۱۸ راغب اصفهانى، ابى القاسم الحسین. المفردات فى ترتیب القرآن، تهران، کتابفروشى مرتضوى، ۱۳۶۲ش.۱۹ رسولى محلاتى، هاشم. فاطمه زهرا، قم، علمیه اسلامیه، ۱۳۵۷ش.۲۰ زمخشرى، جاراللّه . تفسیر الکشاف، بیروت، دارالفکر، ۱۳۹۷ق.۲۱ سلمانپور، محمّد جواد. «جایگاه فاطمه علیهاالسلام و مریم علیهاالسلام در آیات و روایات»، مشکوه، شماره ۸۱ ، زمستان ۸۲ .۲۲ سیوطى، جلال الدین. الدرّ المنثور فى تفسیر بالمأثور، بیروت، دارالفکر.۲۳ شرقاوى، عبدالرحمن. على امام المتقین، مصر، مکتبه قریب.۲۴ شبلنجى، نور الابصار فى مناقب آل بیت النبى المختار، مصر، ۱۳۸۴ق.۲۵ شهیدى، جعفر. زندگانى فاطمه زهرا علیهاالسلام ، تهران، دفتر نشر فرهنگ اسلامى، ۱۳۶۵ش.۲۶ طباطبایى، محمّد حسین. المیزان فى تفسیر القرآن، بیروت، مؤسسه الاعلمى للمطبوعات، ۱۳۹۲ق.۲۷ طبرسى، ابى علی. مجمع البیان فى تفسیر القرآن، تهران، مکتبه العلمیه الاسلامیه، پنج جلدی.۲۸ فعال عراقى، حسین. داستانهاى قرآن و تاریخ انبیاء در المیزان، تهران، سبحان، ۱۳۷۸ش.۲۹ فیض کاشانى، محسن. تفسیر الصافى، مشهد، دارالمرتضى للنشر، پنج جلدی.۳۰ قرطبى، محمّد بن احمد. تفسیر الجامع لاحکام القرآن، قاهره، دارالکتاب العربى، ۱۳۸۷ق.۳۱ قزوینى، محمّد کاظم. فاطمه از ولادت تا شهادت (فاطمه الزهرا من المهد الى اللحد)، ترجمه حسین فریدونى، آفاق، ۱۴۰۴ق.۳۲ قندوزى حنفى، سلیمان بن ابراهیم. ینابیع الموده، تحقیق على جمال اشرف الحسینى، تهران، دارالاسوه للطباعه و النشر، ۱۴۱۶ق.۳۳ مجلسى، محمّد باقر. بحارالأنوار، بیروت، مؤسسه الوفاء، ۱۴۰۳ق.۳۴ محمّد فؤاد، عبدالباقی. المعجم المفهرس لالفاظ القرآن الکریم، قاهره، مطبعه دارالکتب المصریه، ۱۳۶۴ق.۳۵ محلاتى، ذبیح اللّه . ریاحین الشریعه، تهران، دارالکتب الاسلامیه، بى تا.۳۶ مسلم، ابى الحسین بن مسلم قشیری. صحیح، بیروت، دارالفکر.۳۷ مکارم شیرازى، ناصر، تفسیر نمونه، تهران، دارالکتب الاسلامیه، ۱۳۷۴ش.۳۸ میلانى، (الحسینی)، فاضل. فاطمه الزهراء ام ابیها، بیروت، دارالتعارف، ۱۳۹۸ق.۳۹ نراقى، ملا مهدی. شهاب ثاقب، بى جا، بى نا، ۱۳۸۰.۴۰ نقى پور، ولى اللّه . بررسى شخصیت اهل بیت در قرآن به روش قرآن به قرآن، تهران، مرکز آموزش مدیریت دولتى، ۱۳۸۰ش.
——————————————–پى نوشت ها :
۱ بنگرید به: نورالابصار، ص ۲۲۳؛ البرهان فى تفسیر القرآن، ج ۱، ص ۱۶؛ تفسیر صافى، ج۱، ص ۳۱۸؛ على امام المتقین، ج ۱، ص ۲۳.۲ آل عمران / ۶۱.۳ بنگرید به: فخر رازى، تفسیر الکبیر معروف به مفاتیح الغیب، ج ۸، ص ۸۵. جالب اینکه فخر رازى بعد از ذکر حدیثى از عایشه مى گوید: این روایت [که آیه درباره اهل البیت، على و فاطمه و حسنین علیهم السلام است [مورد اتفاق اهل تفسیر و حدیث است. همچنین بیضاوى در تفسیر انوار التنزیل و اسرار التأویل، ج ۲، ص ۴۷؛ زمخشرى در تفسیر کشاف، ج ۱، ص ۳۶۸؛ حقى در روح البیان، ج ۲، ص ۴۴؛ سیوطى در تفسیر جلالین؛ نهاوندى در تفسیر نفحات الرحمن؛ واحدى در اسباب النزول؛ ابن حجر در الصواعق المحرقه؛ دلائل النبوه، ج ۲، ص ۱۲۴؛ ترمذى در صحیح، ج ۵، ص ۲۲۵؛ بیهقى در سنن، ج ۷، ص ۶۳؛ مسلم در صحیح، ج ۴، ص ۱۸۷۱؛ احمد حنبل در مسند، ج ۱، ص ۱۸۵؛ بغوى در مصابیح السنه، ج ۴، ص ۱۸۳ و ذهبى در سیر اعلام النبلاء، ج ۳، ص ۲۸۶، همگى روایت را نقل کرده و اعتراف نموده اند که آیه در شأن على، فاطمه و حسنین علیهم السلام است.۴ المباهله، ص ۶۶.۵ آل عمران / ۱۸۱.۶ آل عمران / ۱۸۳.۷ نحل / ۱۲۰.۸ بقره / ۳۵ و ۳۶، اعراف / ۱۹-۲۵ و طه / ۱۱۷ و ۱۲۱-۱۲۳.۹ تحریم / ۱۱ و قصص / ۹.۱۰ هود / ۷۱ و ذاریات / ۲۹.۱۱ ابراهیم / ۳۵-۴۰.۱۲ طه / ۳۸ و ۴۰ و قصص / ۷ و ۱۰-۱۳.۱۳ قصص / ۲۳-۲۷.۱۴ انبیاء / ۹۰، آل عمران / ۴۰ و مریم / ۵ و ۸.۱۵ آل عمران / ۳۵ و مریم / ۲۸.۱۶ انبیاء / ۸۴.۱۷ نمل / ۲۴-۴۴.۱۸ آل عمران / ۳۳-۳۷ و ۴۲-۴۷، نساء / ۱۵۶، مریم / ۱۶-۳۴، انبیاء / ۹۱ و تحریم / ۱۲.۱۹ ضحى / ۸ .۲۰ اعراف / ۲۳، حوا اولین زنى بود که فریب شیطان را خورد، اما به زودى متوجه شد و به سرعت با همسرش نادم شدند و صادقانه و خاشعانه توبه کردند. محلى که حوا به توبه پرداخت مروه نام گرفت. بنگرید به: البرهان فى تفسیر القرآن، ج ۱، ص ۸۶ .۲۱ تحریم / ۱۱.۲۲ هود / ۷۱. براى کلمه قائمه در این آیه چند احتمال داده شده است؛ از جمله خدمتگزاری. بر این اساس معنى آیه چنین مى شود؛ «هنگامى که فرستادگان ما براى بشارت نزد ابراهیم آمدند… چون دید دست آنان به گوسفند بریان دراز نمى شود… در حالى که همسر او در حال خدمتگزارى بود خندید…».سیاق سه آیه که قسمتى از آنها ترجمه شد همین احتمال را تقویت مى کند، چون سخن از مهمان نوازى از ضیوف با گوشت بریان شده و سخن از حاضر بودن همسر ابراهیم است (تفسیر المیزان، ج ۱۰، ص ۳۲۳).افزون بر اینکه در برخى روایات و تفاسیر تصریح شده که «وامرأته ساره قائمه تخدمهم» (الدرّ المنثور). گذشته از این قرائن، نقلهاى تاریخى گواهى مى دهد ساره همواره در خدمتگزارى حضرت ابراهیم با اشتیاق حاضر بود. بنگرید به: قصص انبیاء در المیزان.۲۳ تحریم / ۵.۲۴ تفسیر المیزان، ج ۹، ص ۳۹۶.۲۵ طه / ۳۸-۳۹.۲۶ قصص / ۲۵-۲۶.۲۷ انبیاء / ۹۰.۲۸ آل عمران / ۳۵.۲۹ انبیاء / ۸۴ .۳۰ صآ / ۴۳. بنگرید به: قصص انبیاء در المیزان، ص ۱۶۷.۳۱ صآ / ۴۴.۳۲ ابى الفداء در تاریخ قصص الانبیاء و قمى در تفسیر خود آورده اند که وقتى خداوند حضرت ایوب را شفا داد و اموال، باغ و مزرعه را به صورت ناگهانى به او بازگرداند، همسرش از راه رسید و چون صحنه را چنان دید گریست و به سجده افتاد و خدا را شکر نمود. چشمان ایوب در حین سجده وى به گیسوان بریده همسرش افتاد. ایوب قبل از اینکه علت بریده شدن گیسوان رحمت را از وى جویا شود گمان بد برد و سوگند یاد کرد که صد تازیانه به او بزند، اما چون علت را پرسید، فهمید که ماجرا چنین بوده که همسرش نزد مردم براى گدایى مى رفت تا صدقه اى بگیرد و براى ایوب طعامى تهیه کند. روزى چیزى به وى صدقه ندادند و چون گیسوان زیبایى داشت به او گفتند، ما به تو طعام مى دهیم به شرطى که تو گیسوانت را به ما بفروشی. رحمت از روى اضطرار و ناچارى و به منظور اینکه همسرش ایوب گرسنه نماند گیسوان خود را فروخت. ایوب چون به اشتباه خود پى برد غمگین شد، از یک طرف سوگند یاد کرده بود و از طرف دیگر به گمان نادرست دچار شده بود. پس خداوند به وى وحى کرد، براى اینکه حنث قسم نکرده باشى و از سوگند خود رهایى یابى ۱۰۰ شلاق را روى هم بگذار (ضغث) و یکبار بر همسرت (رحمت) بزن. بنگرید به: تفسیر قمى، ج ۲، ص ۲۴۱-۲۳۹؛ قصص الانبیاء، ج ۱، ص ۳۷۴.۳۳ نمل / ۴۳-۲۳.۳۴ بنگرید به: ابى الفداء، قصص الانبیاء، ج ۲، ص ۲۷۳؛ سید نعمت اللّه جزائرى، قصص الانبیاء، ص ۵۳۴.۳۵ المیزان، ج ۱۵، ص ۳۵۵.۳۶ ضحى / ۸ .۳۷ المیزان، ج ۳۰، ص ۳۱۱.۳۸ بحارالانوار، ج ۴۳، ص ۴۹؛ البرهان فى تفسیر القرآن، ج ۴، ص ۴۷۳.۳۹ سوره دهر و نساء / ۴۱ و بنگرید به: البرهان فى تفسیر القرآن، ج ۳، ص ۳۲۷.۴۰ بنگرید به: سید شرف الدین، کلمه الغراء؛ توفیق ابو علم، فاطمه زهرا؛ شوشترى، احقاق الحق؛ شهیدى، زندگانى فاطمه زهرا؛ علامه قزوینى، فاطمه از ولادت تا شهادت؛ ابراهیم امینى، فاطمه زهرا؛ رسولى محلاتى، فاطمه زهرا؛ فاضل میلانى، فاطمه الزهراء اُم ابیها؛ بحارالأنوار، ج ۴۳؛ خوارزمى، مناقب؛ دیلمى، ارشاد القلوب؛ شبلنجى، نورالابصار؛ محب طبرى، ذخایر العقبی؛ ریاحین الشریعه؛ ینابیع الموده؛ مجله مشکوه، «جایگاه حضرت فاطمه علیهاالسلام و مریم علیهاالسلام در آیات و روایات»، شماره ۸۱، زمستان ۸۲.۴۱ تحریم / ۱۲.۴۲ مفردات راغب، ص ۴۲۸.۴۳ توفیق ابو علم، فاطمه زهرا؛ خوارزمى، مناقب؛ شوشترى، احقاق الحق؛ دیلمى، ارشاد القلوب؛ شبلنجى، نورالابصار؛ شهیدى، زندگانى فاطمه زهرا علیهاالسلام ؛ محب طبرى، ذخایر العقبی؛ علامه قزوینى، فاطمه من المهد الى اللحد؛ مجلسى، بحارالأنوار، جلد ۴۳؛ ریاحین، الشریعه و ینابیع الموده.۴۴ بنگرید به: سلمانپور، «جایگاه حضرت فاطمه علیهاالسلام و مریم علیهاالسلام در آیات و روایات»، مشکوه، شماره ۸۱، زمستان ۸۲ .۴۵ همان.۴۶ انسان / ۷.۴۷ بنگرید به: البرهان فى تفسیر القرآن، ج ۴، ص ۴۱۲.۴۸ بنگرید به: المیزان، ج ۲۰، ص ۱۳۲؛ تفسیر نمونه، ج۲۵، ص ۳۴۸؛ دکتر نقى پور، اهل بیت در قرآن.۴۹ بنگرید به: تفسیر قرطبى، ج ۱۰، ص ۶۹۰؛ سیوطى، الدرّ المنثور، ج ۸ ، ص ۳۶۵؛ حسکانى، شواهد التنزیل، ص ۳۹۳؛ آلوسى، روح المعانى، ج ۲۹، ص ۱۵۸؛ تفسیر فخر رازى، ج ۳۰، ص ۲۴۰؛ واحدى، اسباب النزول، ص ۲۹۶؛ سلیمان حنفى، ینابیع الموده، ج ۱، ص ۲۷۹؛ طبرى، الریاض النضره، ج ۲، ص ۱۸۰ و ۲۰۸؛ مقریزى، امتاع الاسماع، ص ۵۰۲.۵۰ انسان / ۸-۹.۵۱ انسان / ۱۲.۵۲ انسان / ۱۰.
منبع : فصلنامه مشکوه، شماره ۸۳
هیچ نظری وجود ندارد