محورهای محتوای زیارت اربعین
حالا پس از مقدماتی که ذکر شد، اگر به سراغ زیارت اربعین برویم، با نکات قابل توجهی روبرو میشویم. زیارت اربعین (همان متن معروف زیارت امام حسین۷ در نیمه رجب که به آن هم زیارت اربعین گفته میشود) از امام صادق۷ نقل شده و راوی اولش هم صفوان بن مهران جمّال است. اگر به این روایت از نظر محتوایی نگاه کنیم، به نظر میرسد بتوان محتوای آن را به چهار بخش کلی تقسیم کرد:
۱. معرفی امام با تأکید بر مفهوم امامت
قسمت اول مباحثی است که به معرفی امام۷ میپردازد؛ منتهی با تأکید بر مفهوم امامت و تبیین ابعادی از آن. توجه داشته باشید که نکاتی که با رویداد عاشورا پیوند نخوردهاند و به اصطلاح فراتر از ماجرای عاشورا هستند قسمت قابل توجهی از زیارت اربعین را به خود اختصاص دادهاند. فرازهایی که به عنوان شاهد مثال برای این قسمت میتوان ذکر کرد چنین است:
السَّلَامُ عَلَى وَلِیِّ اللَّـهِ وَ حَبِیبِهِ السَّلَامُ عَلَى خَلِیلِ اللَّـهِ وَ نَجِیبِهِ السَّلَامُ عَلَى صَفِیِّ اللَّـهِ وَ ابْنِ صَفِیِّهِ
این عبارات خطاب به امام حسین۷ هست ولی به صورت مستقیم ناظر به واقعه عاشورا نیست. وقتی میگوییم این فقرات به واقعه عاشورا پیوند نخورده است، یعنی از یک ویژگی منحصر به عاشورا سخن نمیگوید، این که امام ولی خداست، امام حبیب و خلیل و نجیب و برگزیده خدا و صفی خدا و فرزند صفی خداست، منحصر به عاشورا نیست و در همه ادوار زندگی امام۷ صدق میکند.
در قسمتی دیگر از این زیارت میخوانیم:
اللَّهُمَّ إِنِّی أَشْهَدُ أَنَّهُ وَلِیُّکَ وَ ابْنُ وَلِیِّکَ وَ صَفِیُّکَ وَ ابْنُ صَفِیِّکَ الْفَائِزُ بِکَرَامَتِکَ أَکْرَمْتَهُ بِالشَّهَادَهِ وَ حَبَوْتَهُ بِالسَّعَادَهِ وَ اجْتَبَیْتَهُ بِطِیبِ الْوِلَادَهِ وَ جَعَلْتَهُ سَیِّداً مِنَ السَّادَهِ وَ قَائِداً مِنَ الْقَادَهِ وَ ذَائِداً مِنَ الذَّادَهِ وَ أَعْطَیْتَهُ مَوَارِیثَ الْأَنْبِیَاءِ وَ جَعَلْتَهُ حُجَّهً عَلَى خَلْقِکَ مِنَ الْأَوْصِیَاءِ.
جز عبارت «اکرمته بالشهاده»، بقیه آن ویژۀ عاشورا نیست، معرفی امام است. آن چه ذکر میکند ویژگیهای یک امام معصوم۷ است: برخورداری از طیب ولادت، سیداً من السادات بودن، میراثبری از پیامبران و حجت خدا بر مردمان بودن؛ اینها ویژگیهای عمومی امام است. در جایی دیگر میخوانیم:
أَشْهَدُ أَنَّکَ أَمِینُ اللَّـهِ وَ ابْنُ أَمِینِهِ.
اینها اُمنا و امینها و رازداران و در واقع افراد مورد اعتماد خداوند هستند. در جایی دیگری میخوانیم:
بِأَبِی أَنْتَ وَ أُمِّی یَا ابْنَ رَسُولِ اللَّـهِ أَشْهَدُ أَنَّکَ کُنْتَ نُوراً فِی الْأَصْلَابِ الشَّامِخَهِ وَ الْأَرْحَامِ الطَّاهِرَهِ لَمْ تُنَجِّسْکَ الْجَاهِلِیَّهُ بِأَنْجَاسِهَا وَ لَمْ تُلْبِسْکَ الْمُدْلَهِمَّاتُ مِنْ ثِیَابِهَا وَ أَشْهَدُ أَنَّکَ مِنْ دَعَائِمِ الدِّینِ وَ أَرْکَانِ الْمُسْلِمِینَ وَ مَعْقِلِ الْمُؤْمِنِینَ وَ أَشْهَدُ أَنَّکَ الْإِمَامُ الْبَرُّ التَّقِیُّ الرَّضِیُّ الزَّکِیُّ الْهَادِی الْمَهْدِیُّ وَ أَشْهَدُ أَنَّ الْأَئِمَّهَ مِنْ وُلْدِکَ کَلِمَهُ التَّقْوَى وَ أَعْلَامُ الْهُدَى وَ الْعُرْوَهُ الْوُثْقَى وَ الْحُجَّهُ عَلَى أَهْلِ الدُّنْیَا.
این موارد بیان ویژگیهای امام است و از طریق معرفی این ابعاد از شخصیت امام عملا مفهوم امامت تبیین شده است. این مطالب بخشی از زیارت اربعین را تشکیل میدهد.
۲. تحلیل قیام عاشورا و شخصیت امام۷ در این رویداد
بخش دیگر محتوای زیارت اربعین، تحلیل قیام کربلاست و به آن بخش از شخصیت امام۷ میپردازند که در قیام عاشورا تجلی یافته و در پیوند با عاشورا قابل درک است و به عبارت دیگر مجلی و مظهرش آنجا بوده است. مثلاً در آنجا که میخوانیم:
السَّلَامُ عَلَى الْحُسَیْنِ الْمَظْلُومِ الشَّهِیدِ السَّلَامُ عَلَى أَسِیرِ الْکُرُبَاتِ وَ قَتِیلِ الْعَبَرَاتِ.
این فقرات نیز در حقیقت امام را معرفی میکند؛ اینها هم از ویژگیهای امامحسین۷ است که مظلوم شهید شد و اسیر نالههاست و کشته اشکهاست؛ این ویژگیها در پیوند با عاشوراست و به نوبه خود ابعادی از این قیام بزرگ و ابعاد و رمز و رازهای آن را بیان میکند. این فقرات و بندها به دنبال هم بیان نشده است. در بخشی دیگر و البته با فاصله میخوانیم:
فَأَعْذَرَ فِی الدُّعَاءِ وَ مَنَحَ النُّصْحَ وَ بَذَلَ مُهْجَتَهُ فِیکَ.
امام در دعوت مردم به مسیر خویش عذر و بهانهای باقی نگذاشت و راه هر عذر و بهانهای را بست. دعا در این جا به معنی دعوت است. امام خیرخواهانه رفتار کرد و خون خویش را در راه تو پیشکش کرد.
لِیَسْتَنْقِذَ عِبَادَکَ مِنَ الْجَهَالَهِ وَ حَیْرَهِ الضَّلَالَهِ.
امام این اقدامات را انجام داد تا بندگان تو را از نادانی و سرگردانی برآمده از گمراهی برهاند.
وَ قَدْ تَوَازَرَ عَلَیْهِ مَنْ غَرَّتْهُ الدُّنْیَا.
در این جا شاهد یک تحلیل دقیق جامعهشناختی از ویژگیهای روحی و اعتقادی کسانی هستیم که در برابر امام۷ ایستادند، یک لایه عمیقتر از تحلیل رویدادی است که اتفاق افتاد؛ یعنی تحلیل شخصیت کسانی که در برابر امام صف آراستند. این بند از زیارت در تحلیل این اشخاص میگوید کسانی که دنیا آنها را فریفته بود شانه به شانه هم در مقابل امام ایستادند:
وَ بَاعَ حَظَّهُ بِالْأَرْذَلِ الْأَدْنَى وَ شَرَى آخِرَتَهُ بِالثَّمَنِ الْأَوْکَسِ.
اینها کسانی بودند که بهرهمندی خود در این دنیا را به چیزی ارذل پست فروختند و آخرت خود را با اموال ذلیل ناچیز از بین رفتهای که دیگر به حساب نمیآید معاوضه کردند.
وَ تَغَطْرَسَ وَ تَرَدَّى فِی هَوَاهُ وَ أَسْخَطَ نَبِیَّکَ وَ أَطَاعَ مِنْ عِبَادِکَ أَهْلَ الشِّقَاقِ وَ النِّفَاقِ وَ حَمَلَهَ الْأَوْزَارِ الْمُسْتَوْجِبِینَ النَّارَ فَجَاهَدَهُمْ فِیکَ صَابِراً مُحْتَسِباً حَتَّى سُفِکَ فِی طَاعَتِکَ دَمُهُ وَ اسْتُبِیحَ حَرِیمُهُ.
اینها همگی ضمن این که تحلیل شخصیت دشمنان امام است که متبختر بودند و در کششهای نفسانی فرو غلتیده بودند و دیگر ویژگیها، به ما برای فهم بهتر جنبههایی از نهضت عاشورا مدد میرساند. و به همین ترتیب ویژگیهای خود امام مثل «فَجَاهِدْهُم فِیک صَابِراً مُحْتَسِبا» هم ضمن این که تحلیل شخصیت امام است به ما در فهم بهتر نهضت عاشورا مدد میرساند. در جایی دیگر از زیارتنامه اربعین در باره امام میخوانیم:
عِشْتَ سَعِیداً وَ مَضَیْتَ حَمِیداً وَ مِتَّ فَقِیداً مَظْلُوماً شَهِیداً.
و در جایی دیگر:
وَ أَشْهَدُ أَنَّکَ وَفَیْتَ بِعَهْدِ اللَّـهِ وَ جَاهَدْتَ فِی سَبِیلِهِ حَتَّى أَتَاکَ الْیَقِینُ.
پس بخش دوم از محتوایی که در زیارت اربعین مندرج است، محتوایی است ناظر به معرفی امام۷، اما با عنایت به و با تاکید بر نهضت عاشورا که بخشی از آنها به معرفی جبهه حق اختصاص داشت و بخشی دیگر به جبههای که در برابر امام۷ ایستادند.
۳. موضعگیری بدون ذکر نام علیه دشمنان امام۷
بخش سوم زیارتنامه موضعگیری نسبت به کسانی است که این فاجعه را پیش آوردند و در برابر امام ایستادند، اما در این بخش برخلاف زیارت عاشورا ذکر نام وجود ندارد:
اللَّهُمَّ فَالْعَنْهُمْ لَعْناً وَبِیلًا وَ عَذِّبْهُمْ عَذَاباً أَلِیماً.
و در جای دیگری:
فَلَعَنَ اللَّـهُ مَنْ قَتَلَکَ وَ لَعَنَ اللَّـهُ مَنْ ظَلَمَکَ وَ لَعَنَ اللَّـهُ أُمَّهً سَمِعَتْ بِذَلِکَ فَرَضِیَتْ بِهِ.
این جا برخلاف زیارت عاشورا، با یک بیان کلی نسبت به کسانی که دست به این جنایت زدند،از خدا میخواهد که آنها را از رحمت خود دور کند و مورد لعن خود قرار بدهد: «اللّٰهُمَّ فَالْعَنَهُم لَعْنَاً وَبِیلَاً»، کسی که زیارت اربعین را دارد میخواند، به این ترتیب بی این که از فرد خاصی نام ببرد، نسبت به این جریانی که در برابر امام ایستادند و ویژگیهای این جریان در فقرات قبلی ذکر شد، چنین موضع میگیرد.
هیچ نظری وجود ندارد