محورهای محتوای زیارت اربعین
حالا پس از مقدماتی که ذکر شد، اگر به سراغ زیارت اربعین برویم، با نکات قابل توجهی روبرو میشویم. زیارت اربعین (همان متن معروف زیارت امام حسین7 در نیمه رجب که به آن هم زیارت اربعین گفته میشود) از امام صادق7 نقل شده و راوی اولش هم صفوان بن مهران جمّال است. اگر به این روایت از نظر محتوایی نگاه کنیم، به نظر میرسد بتوان محتوای آن را به چهار بخش کلی تقسیم کرد:
1. معرفی امام با تأکید بر مفهوم امامت
قسمت اول مباحثی است که به معرفی امام7 میپردازد؛ منتهی با تأکید بر مفهوم امامت و تبیین ابعادی از آن. توجه داشته باشید که نکاتی که با رویداد عاشورا پیوند نخوردهاند و به اصطلاح فراتر از ماجرای عاشورا هستند قسمت قابل توجهی از زیارت اربعین را به خود اختصاص دادهاند. فرازهایی که به عنوان شاهد مثال برای این قسمت میتوان ذکر کرد چنین است:
السَّلَامُ عَلَى وَلِيِّ اللَّـهِ وَ حَبِيبِهِ السَّلَامُ عَلَى خَلِيلِ اللَّـهِ وَ نَجِيبِهِ السَّلَامُ عَلَى صَفِيِّ اللَّـهِ وَ ابْنِ صَفِيِّهِ
این عبارات خطاب به امام حسین7 هست ولی به صورت مستقیم ناظر به واقعة عاشورا نیست. وقتی میگوییم این فقرات به واقعة عاشورا پیوند نخورده است، یعنی از یک ویژگی منحصر به عاشورا سخن نمیگوید، این که امام ولی خداست، امام حبیب و خلیل و نجیب و برگزیده خدا و صفی خدا و فرزند صفی خداست، منحصر به عاشورا نیست و در همة ادوار زندگی امام7 صدق میکند.
در قسمتی دیگر از این زیارت میخوانیم:
اللَّهُمَّ إِنِّي أَشْهَدُ أَنَّهُ وَلِيُّكَ وَ ابْنُ وَلِيِّكَ وَ صَفِيُّكَ وَ ابْنُ صَفِيِّكَ الْفَائِزُ بِكَرَامَتِكَ أَكْرَمْتَهُ بِالشَّهَادَةِ وَ حَبَوْتَهُ بِالسَّعَادَةِ وَ اجْتَبَيْتَهُ بِطِيبِ الْوِلَادَةِ وَ جَعَلْتَهُ سَيِّداً مِنَ السَّادَةِ وَ قَائِداً مِنَ الْقَادَةِ وَ ذَائِداً مِنَ الذَّادَةِ وَ أَعْطَيْتَهُ مَوَارِيثَ الْأَنْبِيَاءِ وَ جَعَلْتَهُ حُجَّةً عَلَى خَلْقِكَ مِنَ الْأَوْصِيَاءِ.
جز عبارت «اکرمته بالشهاده»، بقیة آن ویژۀ عاشورا نیست، معرفی امام است. آن چه ذکر میکند ویژگیهای یک امام معصوم7 است: برخورداری از طیب ولادت، سیداً من السادات بودن، میراثبری از پیامبران و حجت خدا بر مردمان بودن؛ اینها ویژگیهای عمومی امام است. در جایی دیگر میخوانیم:
أَشْهَدُ أَنَّكَ أَمِينُ اللَّـهِ وَ ابْنُ أَمِينِهِ.
اینها اُمنا و امینها و رازداران و در واقع افراد مورد اعتماد خداوند هستند. در جایی دیگری میخوانیم:
بِأَبِي أَنْتَ وَ أُمِّي يَا ابْنَ رَسُولِ اللَّـهِ أَشْهَدُ أَنَّكَ كُنْتَ نُوراً فِي الْأَصْلَابِ الشَّامِخَةِ وَ الْأَرْحَامِ الطَّاهِرَةِ لَمْ تُنَجِّسْكَ الْجَاهِلِيَّةُ بِأَنْجَاسِهَا وَ لَمْ تُلْبِسْكَ الْمُدْلَهِمَّاتُ مِنْ ثِيَابِهَا وَ أَشْهَدُ أَنَّكَ مِنْ دَعَائِمِ الدِّينِ وَ أَرْكَانِ الْمُسْلِمِينَ وَ مَعْقِلِ الْمُؤْمِنِينَ وَ أَشْهَدُ أَنَّكَ الْإِمَامُ الْبَرُّ التَّقِيُّ الرَّضِيُّ الزَّكِيُّ الْهَادِي الْمَهْدِيُّ وَ أَشْهَدُ أَنَّ الْأَئِمَّةَ مِنْ وُلْدِكَ كَلِمَةُ التَّقْوَى وَ أَعْلَامُ الْهُدَى وَ الْعُرْوَةُ الْوُثْقَى وَ الْحُجَّةُ عَلَى أَهْلِ الدُّنْيَا.
این موارد بیان ویژگیهای امام است و از طریق معرفی این ابعاد از شخصیت امام عملا مفهوم امامت تبیین شده است. این مطالب بخشی از زیارت اربعین را تشکیل میدهد.
2. تحلیل قیام عاشورا و شخصیت امام7 در این رویداد
بخش دیگر محتوای زیارت اربعین، تحلیل قیام کربلاست و به آن بخش از شخصیت امام7 میپردازند که در قیام عاشورا تجلی یافته و در پیوند با عاشورا قابل درک است و به عبارت دیگر مجلی و مظهرش آنجا بوده است. مثلاً در آنجا که میخوانیم:
السَّلَامُ عَلَى الْحُسَيْنِ الْمَظْلُومِ الشَّهِيدِ السَّلَامُ عَلَى أَسِيرِ الْكُرُبَاتِ وَ قَتِيلِ الْعَبَرَاتِ.
این فقرات نیز در حقیقت امام را معرفی میکند؛ اینها هم از ویژگیهای امامحسین7 است که مظلوم شهید شد و اسیر نالههاست و کشتة اشکهاست؛ این ویژگیها در پیوند با عاشوراست و به نوبة خود ابعادی از این قیام بزرگ و ابعاد و رمز و رازهای آن را بیان میکند. این فقرات و بندها به دنبال هم بیان نشده است. در بخشی دیگر و البته با فاصله میخوانیم:
فَأَعْذَرَ فِي الدُّعَاءِ وَ مَنَحَ النُّصْحَ وَ بَذَلَ مُهْجَتَهُ فِيكَ.
امام در دعوت مردم به مسیر خویش عذر و بهانهای باقی نگذاشت و راه هر عذر و بهانهای را بست. دعا در این جا به معنی دعوت است. امام خیرخواهانه رفتار کرد و خون خویش را در راه تو پیشکش کرد.
لِيَسْتَنْقِذَ عِبَادَكَ مِنَ الْجَهَالَةِ وَ حَيْرَةِ الضَّلَالَةِ.
امام این اقدامات را انجام داد تا بندگان تو را از نادانی و سرگردانی برآمده از گمراهی برهاند.
وَ قَدْ تَوَازَرَ عَلَيْهِ مَنْ غَرَّتْهُ الدُّنْيَا.
در این جا شاهد یک تحلیل دقیق جامعهشناختی از ویژگیهای روحی و اعتقادی کسانی هستیم که در برابر امام7 ایستادند، یک لایة عمیقتر از تحلیل رویدادی است که اتفاق افتاد؛ یعنی تحلیل شخصیت کسانی که در برابر امام صف آراستند. این بند از زیارت در تحلیل این اشخاص میگوید کسانی که دنیا آنها را فریفته بود شانه به شانة هم در مقابل امام ایستادند:
وَ بَاعَ حَظَّهُ بِالْأَرْذَلِ الْأَدْنَى وَ شَرَى آخِرَتَهُ بِالثَّمَنِ الْأَوْكَسِ.
اینها کسانی بودند که بهرهمندی خود در این دنیا را به چیزی ارذل پست فروختند و آخرت خود را با اموال ذلیل ناچیز از بین رفتهای که دیگر به حساب نمیآید معاوضه کردند.
وَ تَغَطْرَسَ وَ تَرَدَّى فِي هَوَاهُ وَ أَسْخَطَ نَبِيَّكَ وَ أَطَاعَ مِنْ عِبَادِكَ أَهْلَ الشِّقَاقِ وَ النِّفَاقِ وَ حَمَلَةَ الْأَوْزَارِ الْمُسْتَوْجِبِينَ النَّارَ فَجَاهَدَهُمْ فِيكَ صَابِراً مُحْتَسِباً حَتَّى سُفِكَ فِي طَاعَتِكَ دَمُهُ وَ اسْتُبِيحَ حَرِيمُهُ.
اینها همگی ضمن این که تحلیل شخصیت دشمنان امام است که متبختر بودند و در کششهای نفسانی فرو غلتیده بودند و دیگر ویژگیها، به ما برای فهم بهتر جنبههایی از نهضت عاشورا مدد میرساند. و به همین ترتیب ویژگیهای خود امام مثل «فَجَاهِدْهُم فِیک صَابِراً مُحْتَسِبا» هم ضمن این که تحلیل شخصیت امام است به ما در فهم بهتر نهضت عاشورا مدد میرساند. در جایی دیگر از زیارتنامة اربعین در بارة امام میخوانیم:
عِشْتَ سَعِيداً وَ مَضَيْتَ حَمِيداً وَ مِتَّ فَقِيداً مَظْلُوماً شَهِيداً.
و در جایی دیگر:
وَ أَشْهَدُ أَنَّكَ وَفَيْتَ بِعَهْدِ اللَّـهِ وَ جَاهَدْتَ فِي سَبِيلِهِ حَتَّى أَتَاكَ الْيَقِينُ.
پس بخش دوم از محتوایی که در زیارت اربعین مندرج است، محتوایی است ناظر به معرفی امام7، اما با عنایت به و با تاکید بر نهضت عاشورا که بخشی از آنها به معرفی جبهة حق اختصاص داشت و بخشی دیگر به جبههای که در برابر امام7 ایستادند.
3. موضعگیری بدون ذکر نام علیه دشمنان امام7
بخش سوم زیارتنامه موضعگیری نسبت به کسانی است که این فاجعه را پیش آوردند و در برابر امام ایستادند، اما در این بخش برخلاف زیارت عاشورا ذکر نام وجود ندارد:
اللَّهُمَّ فَالْعَنْهُمْ لَعْناً وَبِيلًا وَ عَذِّبْهُمْ عَذَاباً أَلِيماً.
و در جای دیگری:
فَلَعَنَ اللَّـهُ مَنْ قَتَلَكَ وَ لَعَنَ اللَّـهُ مَنْ ظَلَمَكَ وَ لَعَنَ اللَّـهُ أُمَّةً سَمِعَتْ بِذَلِكَ فَرَضِيَتْ بِهِ.
این جا برخلاف زیارت عاشورا، با یک بیان کلی نسبت به کسانی که دست به این جنایت زدند،از خدا میخواهد که آنها را از رحمت خود دور کند و مورد لعن خود قرار بدهد: «اللّٰهُمَّ فَالْعَنَهُم لَعْنَاً وَبِیلَاً»، کسی که زیارت اربعین را دارد میخواند، به این ترتیب بی این که از فرد خاصی نام ببرد، نسبت به این جریانی که در برابر امام ایستادند و ویژگیهای این جریان در فقرات قبلی ذکر شد، چنین موضع میگیرد.
هیچ نظری وجود ندارد