مدیریت عاشورایی

راهکار موفقیت جهان اسلام
واقعه کربلا عالی ترین درخشش انسانیت است که در حجم هستی نمی گنجد و قلم و بیان یارای ترسیم ابعاد آنر ا ندارد و به قول لسان الغیب: مباحثی که در آن حلقه جنون می رفت ورای مدرسه و قیل و قال مسأله بود اما عاشورا، این چهره فرا تاریخی جهان اسلام، پر است از آموزه های مدیریتی، تربیتی و فرهنگی در راه تعالی بشریت؛ به گونه ای که می توان آن را به کارگاهی عملی از تمامی تعالیم انبیا از آدم(ع) تا خاتم(ص) تشبیه کرد. درس های مدیریتی عاشورا، نمونه هایی از ناب ترین و عالی ترین مفاهیم انسان سازی را بیان می کنند که می توانند سرمشق مادر تمامی اعصار و مکان ها باشند؛ برای هدفمند زیستن، بهترین شدن و زیبا زندگی کردن، چرا که: کلّ یوم عاشورا و کلّ ارض کربلا.- چشم انداز (Vision): آنچه به انسان قدرت می بخشد تا در راه وصال محبوب خویش از مصائب نهراسد و با امید و اعتماد به سوی اهداف و آرمان های اصیلش گام بردارد چیزی نیست جز چشم انداز (بینش) ، همان که از نیروی نهفته در آن بارها مثال شنیده ایم(قدرت چشم انداز: Power of vision) و در صحنه عاشورا چه زیبا تصویری برای سیدالشهدا و اصحاب وفادارش ترسیم شده است: «یا ایتها النفس المطمئنه. ارجعی الی ربّک. راضیه مرضیه. فادخلی فی عبادی. وادخلی جنتی.»- مدیریت بر مبنای هدف (management by objectives): در قیام عاشورا همه چیز به خوبی شفاف است. هدف نهایی (goal)، اهداف اصلی (objects) و اهداف عملیاتی (targets) آنجا که در ابتدا صراحتاً اعلام می فرمایند: «أرید أن أمر بالمعروف و أنهی عن المنکر و واسیر بسیره جدّی و ابی علی بن ابیطالب» و این هدف مقدس است که در امام چنان نیرویی ایجاد می کند که می فرمایند: «ان کان دین محمد لم یستقم الّا یقتلی فیاسیوف خذینی…»؛ یعنی اگر دین اسلام جز با شهادت من پابرجا نمی ماند پس ای شمشیرها مرا فراگیرید.- مدیریت راهبردی (strategic managment): در این نهضت جهانی دو نقطه مشخص است:۱- وضع موجود که همان فساد یزید و تکیه زدن برمسند امیرالمؤمنین است.۲- وضع مطلوب که بازگشت به اسلام ناب محمدی است.و در اینجاست که خط مسیر و راهبرد مشخص است؛ خط قرمزی که با خون از کربلا و به وسعت تاریخ می گذرد.- مدیریت انگیزش (motivation management): حضرت ابا عبدالله آن قدر زیبا و جذاب پیامدهای فردی و اجتماعی این حادثه عظیم را به تصویر می کشد که برادرزاده دلیر ایشان حضرت قاسم شهادت را «احلی من العسل» می خواند و یاران صدیقش چنان در وجد و شور بودند که شب عاشورا را تا صبح در نشاط و شادمانی به سر بردند.- مدیریت بر مبنای فطرت (NBM: Nature Base Management): سالار شهیدان چه در جمع دوستان و چه در رویارویی با دشمنان همواره آنها را به مراجعه به فطرت خود و اندیشه فرامی خواند تا آنجا که به لشکر عدوان می فرماید: «چنانچه دین ندارید لااقل آزاده باشید.» چراکه آزادگی از صفات فطری انسان هاست و انسان نمی تواند آن را فراموش کند هر چند خود را به فراموشی بزند. اما آنان که حبّ دنیا چشم عقلشان را بسته، در خواب نیستند که بتوان آنها را بیدار کرد بلکه چون خود را به خواب زده اند هیچ کس حتی حجت خدا روی زمین قادر نیست آنها را به عالم بیداری آورد.اما آنان که حسینی شدند و به سرچشمه جاویدان خود به تعبیر قرآن «مآب» برگشتند، واقعاً نمونه ای شدند از مآب (مدیران آینده برتر) که شیعه به آنها افتخار می کند و باید جا در پای آنان نهد.- مدیریت دانایی محور (Knowledge Base management): در تمامی مراحل عاشورا از خروج امام حسین(ع) از مکه و حرکت با اهل بیت به سمت عراق و سپس توقف در صحرای نینوا. تاریخ گواه آن است که تمامی گفته ها، کردار و برخوردهای امام(ع) همه برخاسته از دانایی و خرد و فرزانگی (wisdom) ایشان بوده و در حساس ترین و سخت ترین لحظات نیز به دور از تعصب و مسائل شخصی و مصلحت اندیشی فردی بوده است.- آینده نگری: امام با چشم بصیرت و لطف الهی آینده را چنان شفاف و دقیق می بیند و به آن سمت حرکت می کند که گویی آینده و حال در نظر ایشان یکسان است و این نکته بسیار مهم در مدیریت است که در قرآن و روایات اسلامی هم بدان تأکید فراون شده؛ به طوری که مبحث «آینده پژوهی در قرآن»، موضوع بسیار جالب و پندآموزی است که محققان مدیریت اسلامی در سال های اخیر به آن پرداخته اند.- مدیریت منابع انسانی (HRM: Human Resource Management): امروزه سرمایه اصلی مؤسسات و مجموعه ها را نیروی انسانی آن سازمان تشکیل می دهد که از آن به «سرمایه های نامشهود» تعبیر می شود که در کشورهای پیشرفته تا ۸۰ درصد سرمایه یک سازمان را به این موضوع منتسب می دانند.حال با نگاهی اجمالی به رخداد عاشورا می بینیم که این مدیریت در تمامی صحنه های عاشورا اعم از مدیریت بر خانواده، مدیریت نظامی و مدیریت روابط عمومی به زیبایی جلوه گر شده است که در ذیل به مثال هایی در این راستا پرداخته می شود:- تکیه بر استعدادها و توانایی های افراد و عوامل موفقیت بحرانی اشخاص (CSF: Critical Success Factor)- انتخاب بهترین افراد افراد از لحاظ سخنوری و برخورد مؤثر و قاطع در کسوت روابط عمومی لشکر- ساماندهی مناسب و چیدمان شایسته لشکر و انتخاب میمنه و میسره و قلب لشکر و…- جانشین پروری مدیران و فرماندهان- مدیریت اقتضائی (contingency management)در کنار موارد فوق و لحاظ شایستگی های فردی، امام با وجود سختی ها و مشقّات فراوان از هر فرصتی برای توانمندسازی و بهسازی منابع انسانی استفاده کرده اند (HRE). این عنصری است که متأسفانه در مؤسسات و مراکز ما به آن کمتر پرداخته می شود و حال آنکه آموزش به گفته مولانا جلال الدین رومی، به منزله شمعی است که راه را از چاه باز می شناساند و ثمره اش حرکت توأم با آگاهی و توانایی است، چرا که امروزه دانایی قدرت است.- مدیریت تحول (change management): امام در فضای مسموم ایجاد شده دستگاه امویان با خلافت و دقت، چنان فضای گفتمان (discourse) زیبایی ایجاد می کند که در آن گفت وگوها (Dialogs) شکل می گیرند. گفت و گوهایی که «حربن ریاحی» را چنان منقلب و متغیر می کند که در برابر یک تحول اساسی قرار می گیرد و زیباتر آنکه امام چقدر مدبرانه ایشان را با آغوش باز استقبال می کنند: «انت الحرّ کما سمتک امّک و انت الحرّ فی الدنیا و الآخره.»- مدیریت زمان (Time managemetn): امام با لحاظ اولویت ها از لحاظ ضرورت و فوریت، برنامه ریزی دقیقی می کند؛ به طوری که تمامی آنچه می بایست صورت پذیرد در وقت مناسب و به بهترین نحو ادا می شود، که این مسأله در ادای نماز ظهر ایشان تجلی شگرفی به خود می گیرد؛ چرا که «ولذکر الله اکبر» و این همان چیزی است که در جمله ای از شاگرد مکتب ایشان، شهید محمدعلی رجائی نیز جلوه گر می شود: «به نماز نگویید کار دارم، به کار بگویید وقت نماز است.»- مدیریت بر دل ها: نوای گرم و ملکوتی حضرت از یک طرف، سیمای نورانی ایشان و از مه مهمتر علم به مقام ایشان نزد خداوند متعال چنان آتش محبتی در نهاد این ۷۲ پروانه عاشق ایجاد می کند که هر آن آرزوی آن را داشته باشند که در عوض یک جان صد جان می داشتند و به پای مولایشان می ریختند و این شور عاشقی طفل صغیر و شیخ کبیر نمی شناسد. از علی اصغر(ع) شش ماهه که با نوای بی نوایی به میدان آمده تا حبیب ن مظاهر که محاسنش با خون مبارکش خضاب می گردد و برافروخته و شادمان به لقای پروردگار خود می شتابد.امروزه کتاب «مدیریت عشق و عاطفه» نوشته رابرت کودی را می خوانیم و لذت می بریم، غافل از اینکه زیباترین معنای مدیریت عشق و عاطفه را در موضع گیری حضرت زینب(س) در برابر دستگاه یزیدیان یم بینیم، آنچا که در برابر طعنه و ملامت های آن حیوانات انسان نما با قلبی سرشار از مهر و عطوفت می فرمایند: ما رأیت الا جمیلا(به جز از زیبای یچیزی ندیدم).- مدیریت بحران و فاجعه (crisis & disaster management): امام حسین(ع) در مواجهه با از بحران پیش آمده، با مدیریت صحیح و کارآمد خود نه تنها اجازه نداد هیچ تهدیدی متوجه اسلام عزیز شود، بلکه با درایت چنان فرصت های بدیعی می آفرینند که استحکام هر چه بیشتر نهال اسلام را باعث می شود(تبدیل تهدید به فرصت).شیرزن کربلا حضرت زینب(س) نیز آنگاه که با فاجعه عظیم به آتش کشیدن خیمه ها و حمله به حریم رسول الله(ص) مواجه می شود آن چنان ماهرانه و مدبرانه عمل می کند که بسیار خوب بر اوضاع مسلط شده و شرایط را به وضع عادی برمی گرداند تا حال دنیای امروز به انصاف قضاوت کند که کدامین مدیر بحران و فاجعه پس از پرپر شدن ۷۲ تن از همراهانش و دیدن آن همه سختی و مشقت می تواند تدبیر امور کند و نگذارد فاجعه به معضل جبران نشدنی ای بدل شود. در جلسات و کتب ما صرفاً به دلاوری و وفاداری حضرت زینب(س) اشاره شده و حال آنکه ایشان عالمه ای شریف و محدثه ای بزرگ بوده اند که قطعاً بررسی سیر زندگی علمی ایشان درس های عمیقی فراروی مسلمین و مخصوصاً بانوان مسلمان خواهد گشود.- تغییر در پارادایم ها: همواره در زندگی ما انسان ها پیش فرض هایی غلط سایه افکنده که متأسفانه در افراد با اعتماد به نفس پایین مانع از نیل به موفقیت می شود. انقلاب جهانی عاشورا نقطه عطفی است برای تغییر این الگوها که در زیر به چند مورد از آنها اشاره می شود:- خواهی نشوی رسوا همرنگ جماعت باش: تاریخ پر است از شواهدی که نشان می دهد افراد بزرگ منشأ و اثر کسانی بوده اند که نخواستند خود را با جماعت عوام هماهنگ و همرنگ کنند و بهتر بودن را به راحت بودن ترجیح دادند. آنان می دانستند که همواره رأی اکثریت دلیل بر حقانیت نیست و به این نکته واقف بودند که برای تغییر هر پارادایم لاجرم سه مرحله را باید سپری کنند:۱٫ ب چالش کشیدن مرفهین پی درد.۲٫ موضع گیری شدید منفعت طلبان.۳٫ تسلیم مرفهین و منفعت طلبان و عوام در برابر پارادایم جدید.با یک گل بهار نمی آید: گل وجود حضرت اباعبدالله و تأثیر خارق العاده ایشان در جهان مبین این واقعیت است که یک شخصیت عظیم می تواند دنیایی را به چالش بکشد و آفرینشی نو ایجاد کند و استمرار این انقلاب عظیم را در فرزند برومند ایشان امام خمینی(ره) مشاهده می کنیم.- عیسی(ع) به دین خود، موسی(ع) به دین خود: بی تفاوتی در برابر اعمال دیگران سهم مهلکی برای جوامع بوده و هست. اینکه حضرت امام حسین(ع) خود را در معرض شهادت قرار می دهد مبین این مدعاست که ما در برابر آگاهی ها و بینش سایر مردم هم وظیفه داریم و به تعبیر دیگر همگی به سان مسافران یک کشتی هستیم که سرنوشت ما به هم گره خورده است.- دین از سیاست جداست: نگرش تحلیلی به واقعه عاشورا از ابتدا تا انتها و پس از آن سفر به شام و مسائل دربار یزید و… همگی دال بر این مسأله است که دیانت عین سیاست است و کسانی که دین و سیاست را از هم جدا می دانند ساده لوحانی هستند که نه دین را شناخته اند و نه سیاست را، یا کسانی که مغرضانه دم از آن می زنند.و بحث خود را با فرمایش مقام معظم رهبری به اتمام می رسانیم: «اگر همه ما عاشورایی باشیم ظهور ولی مطلق حق، فراهم خواهد شد.»
الگو سازی مناسب – مبارزه همیشگی با ستم پیشگامان و جائران زمان: امام حسین (ع) در مساله بیعت می فرمایند: «مثلی لایبایع مثله»؛ یعنی «همانند های من با همانندهای یزید بیعت نخواهند کرد» و صلح با طاغوت زمان را برای همیشه مطرود و مردود اعلام کردند.- رعایت موازین واصول اخلاقی درهمه حال و همه جا: امام حسین (ع) حتی به شخصی از دشمن که تشنه است. شخصا آب می دهد و در تمامی مراحل ذره ای از مرز اخلاق فراتر نمی رود.- شفاف سازی مدیریت با نیروها- انعطاف پذیری سازنده در برخورد با نیروهای خودی و غیر خودی- اول خود سپس دیگران؛ اولین جوانی از بنی هاشم که به مواجهه دشمن می رود. فرزند رشید ایشان، حضرت علی اکبر (ع) است.- ایجاد تفکر سیستمی به جای تفکر مقطعی (لحاظ کل مقتضیات زمان و پذیرفتن مسائل ایجاد شده)- ایجاد یک شعار مشترک جهانی برای تمامی مستعضعفین و آزادگان عالم: «هیهات منا الذله».- اطاعت از رهبری در همه حال: نحوه برخورد حضرت ابوالفضل العباس(ع) به عنوان مدیر و رهبر بوده و همیشه حضرت را با لفظ «سید و مولا» خطاب می کرده اند و همیشه و در همه حال تابع محض ولایت بوده اند.منبع: آیه شماره دی ماه ۸۹