در شمارۀ پیشین اشاره شد که در مدت غیبت صغری مکتب تشیّع از رشد زیادی برخوردار بوده است. از آنجا که نائبان خاص بدون اجازۀ امام(ع) کاری انجام نمیدادند، این نکته مستفاد میشود که این رشد نمیتوانست بدون رهبری امام(ع) ایجاد شده باشد. به نظر میرسد برخی راههایی که امام مهدی(عج) به وسیلهی آن رشد مکتب تشیّع را در اواخر قرن سوم و اوایل قرن چهارم مدیریت و رهبری کردند، بتوان در موارد زیر خلاصه نمود:
الف: گزينش نايبان و كارگزاران آنان
امام عسکری(ع) پيش از رحلت خود، عثمان بن سعيد عمري را که از وکيلان و اصحاب خاص بود در چند مجلس به اصحاب خود معرفی و او را به عنوان نائب امام دوازدهم تعيين کرد. (شيخ صدوق/كمال الدين و تمام النعمة/ج2/ص476/ح26) عثمان بن سعيد قبلاً به مدت ده سال وکيل امام هادی(ع) بود و پس از آن وکالت امام عسکری(ع) را داشت و پس از رحلت امام عسکری(ع) به ظاهر مراسم تجهیز وی را انجام داد. (البته دراصل تکفین و نماز امام عسکری(ع) را امام مهدی(عج) برعهده داشت) عثمان بن سعید پس از چندی به بغداد نقل مکان کرد که آن زمان پایتخت و بزرگ ترین شهر مملکت اسلامی به شمار میرفت که بخش عمدهای از جمعیت آن را شیعیان تشکیل میدادند و در ضمن به شهر کوفه، پايگاه اصلی شيعه در عراق، نزديکتر بود. در مدتی که او نيابت خاص امام دوازدهم را به عهده داشت شيعيان به وی رجوع میکردند و توقيعات صادر شده از طرف امام به دست وی به شيعيان میرسيد. (همان/ص237) عثمان بن سعيد پيش از وفاتش مأمور شد تا پسرش محمد را به عنوان دومين نائب امام به شيعيان معرفی کند. دوران نيابت محمد بن عثمان طولانی و سخت بود و مهمترین مشکلات وی شامل: فشار و اختناق اعمال شده از جانب عباسيان، انحرافات دينی و فرقهای، القای شبهات گوناگون و حرکتهای رو به گسترش اسماعيليان بود که وی با آنها درگير بود. محمد بن عثمان در سال 305 ق درگذشت و حسين بن روح نوبختی به نيابت او منصوب شد. او از مردم قم و مدتها از دستياران محمدبن عثمان بود و با تدبير و کياست خود توانست در اوج بحران، اوضاع مساعدی را برای جامعه شيعی فراهم سازد و تا حد ممکن از فشارهای وارده از طرف حکومت بر آنان بکاهد. سياست دينی وی به گونهای بود که هيچ تنش و واکنشی را عليه شيعيان پديد نمیآورد. بدين ترتيب دوران طولانی نيابت وی بهترين ايام غيبت صغری برای شيعيان بود. (محمد رضا جباری/سازمان رهبری شیعه در غیبت صغری) با درگذشت حسين بن روح نوبختی در 326 ق محمد بن علی سَمَری به نيابت منصوب شد. وی آخرين نائب امام(ع) بود و در سال 329 ق در گذشت. آخرين توقيعی که يک هفته پيش از وفاتش به دست او رسيد وی را مأمور کرده بود که شخصی را به عنوان نائب امام بعد از خود معرفی نکند. اين توقيع در واقع اعلامی بر آغاز غيبت کبرای امام(ع) بود.
در دوران غیبت صغری جريان گزينش نايبان چهارگانه به عنوان هدايت گران جامعه ى شيعی، و كارگزاران ساختار رهبرى كننده ى شيعه، به طور مستقيم از سوى ناحيه ى مقدسه، صورت مى گرفت. (الغيبة/ص170/191/والخرائج و الجرائح/قطب الدين راوندى/ج1/ص467) پايدار ماندن اين سازمان و ادامه ى منظم روند امور و حفظ جامعه ى شيعه و دستگاه رهبرى كننده ى آن دربرابر خطر دشمن، اقتضا مى كرد كه كارگزارانى زبده و مورد اطمينان براى اين كار، برگزيده شوند. این سفرا علاوه بر اینکه ارتباط دهنده بین امام و جامعۀ شیعه بودند، از پراکنده شدن نظام شیعه در ابتدای دورۀ غیبت جلوگیری کردند؛ به عبارت دیگر آنان علم و پرچم تشیّع امامیه در زمان خود به شمار میرفتند که جامعۀ شیعی را از گمراهی و افتادن در مسیر مدّعیان و نحلههای دروغین و منحرف حفظ کردند. (الغيبة نعمانی /ص161)
یکی از فواید مهم غیبت صغری این بود که ارتباط قریب به 70 سالۀ امام مهدی(عج) با نایبان خاص شبهۀ توهمی بودن شخصیت ایشان را زایل کرد. (ولوی/دیانت و سیاست در قرون نخستین اسلامی/ص258) علاوه برآن شيخ طوسی در کتاب «غيبت» مینويسد: «در زمان سفرای بزرگوار امام زمان(عج)، عدهای از مردم موثق بودند که از طرف سفرا توقيعاتی برای آنان میرسيد، از جمله اينان ابوالحسين محمد بن جعفر اسدی بود». (الغيبة/الشيخ الطوسی/ص415) امام(ع) در توقیعی او را از موثقان (مورد اعتماد) خود معرفی میکند و شیعه خود را به او ارجاع میدهد. (همان/همچنین ر.ک: بحار/ج13/ص691) از دیگر نمايندگان و سفرای امام زمان(عج)، احمد بن اسحق قمی و جماعت ديگر هستند که نامههایی در مدح آنان وارد شده است. احمد بن ادريس از احمد بن محمد بن عيسی از ابو محمد رازی نقل کرده که گفت: «من با احمد بن ابی عبد الله در محله عسکر بوديم که قاصدی از جانب امام زمان آمد و گفت: «احمد بن اسحق اشعری و ابراهيم بن محمد همدانی و احمد بن حمزة بن اليسع، همه نزد ما از موثقان به شمار میآيند». (الغيبة/الشيخ الطوسی/ص417) علاوه بر این اشخاص دیگر نظیر محمد بن شاذان بن نعيم و محمد بن علی بن مهزيار الأهوازی در نامههای (توقیعات) دیگر امام، از شیعیان اهلبیت(ع) و مورد اعتماد ایشان معرفی شدند. ( همان/ص290ـ293)
ذکر این نکته ضروری است که با غیبت امام دوازدهم حضرت مهدی(عج) عباسیان و اهل تسنّن فکر میکردند که شیعیان به علت نداشتن امام حاضر، فعالیت های سیاسی خود را رها خواهند کرد و خلفای عباسی با خیال آسوده و با کنار رفتن طالبیان یکّهتاز میدان سیاست خواهند شد ولی عملاً از همین زمان فعالیت سیاسی شیعیان افزایش یافت و نفوذ در دستگاه خلافت و دربار سلاطین و حکّام و به دستگیری مشاغل مهمی نظیر وزارت نشان داد که شیعیان خود را برای به دست گرفتن قدرت به طور کامل آماده میکنند.
در شمارههای بعد به تسلّط تدریجی شیعه بر نقش عمدۀ جهان اسلام در اولین سدۀ غیبت اشاره خواهیم کرد.
منبع : نشريه امام شناسي ، شماره 32
هیچ نظری وجود ندارد