ارزیابی میزان قرآنی بودن «ایده یا عنوان پژوهشی»
مقدمه
به طورمعمول امروزه در مراکز پژوهشی حوزوی یا دانشگاهی،هرگاه واژه «قرآنی» به یک عنوان افزوده میشود، آن پژوهش را قرآنی میخوانند،ولی حقیقت این است که با نظر دقیق علمی،برخی از این تحقیقات را به صرف افزودن واژه قرآنی نمیتوان پژوهشی قرآنی خواند. بسیاری نیز به طور مسامحه واژه قرآنی را برای هر پژوهش دینی و اسلامی بکار میبرند. چنانکه برخی هراثر دینی یا نمایش مذهبی اعم از کتاب، فیلم سینما یا تلویزیونی،تئاتر یا هرهنر تجسّمی مذهبی را قرآنی میخوانند و شاید به لحاظ همین نامشخص بودن معیار قرآنی بودن آثارعلمی و هنری است که بسیاری از آثاری که به عنوان آثار قرآنی درنمایشگاههای قرآنی نظیر نمایشگاه بینالمللی قرآنکریم-که بزرگترین نمایشگاه قرآنی کشور است-به نمایش درمیآید،تنها میتوان آنها را آثاری دینی، اسلامی و یا حتّی صرفاً معنوی دانست و قرآنی بودن آنها، محلّ تأمل است. از اینرودرمحیط های تخصصی و علمی تعیین معیار و شناسهای که بتوان به وسیله آن به دقت لازم میزان قرآن بودن آثار را تعیین کرد،امری ضروری است، به ویژه آثار علمی که در محیط پژوهشی شکل میگیرد. لازمه مدیریت، پدید آوردن یک اثرتخصصی علمی در زمینه قرآن، تشخیص میزان قرآنی بودن آن است.
نگاهی به ادبیات تحقیق در کشور
امروزه برای مدخلهای پژوهشی واژههای متعددی به کار برده میشود و کاربرد این واژگان و اصطلاحات مربوط به آن به گونهای است که هنوزاستاندارد مشخصی که بتوان آن را در همه مراکز علمی و پژوهشی معتبر دانست و درک یکسان و دقیقی از آن داشت به چشم نمیخورد. البته به طورکلّی، به نظر میرسد ادبیات پژوهش درجهان سوم و ازجمله درکشورهای درحال توسعه مانند کشور ما به آن درجه از پختگی لازم نرسیده است.آشفتگی بکارگیری واژگان گوناگون برای یک معنی و دقیق نبودن کاربردها که تا اندازهای عمومیت دارد و برخی اهل فضل نیزبدان مبتلا هستند،به خوبی حکایت ازاین توسعهنیافتگی در ادبیات پژوهش دارد. بیش ازهمه واژگانی مانند موضوع، عنوان، مسئله، مدخل و درمواردی،اصطلاحات خارجی آن مانند تِز و برخی حتی واژه مرکّب «موضوعِ تز» را در اینباره بکار میبرند. واژه تِز که پرکاربردترین واژه خارجی دراینباره است، در موارد بسیاری معادل نظریه و تئوری نیز بکار برده میشود. به هرحال،زمانی پژوهش به سوی دقّت و تحقیق- به معنی واقعی-و نوآوری و کشف مطالب جدید پیش خواهد رفت که پژوهش کاملاً متمرکز و به دیگر سخن ازنوع «مسئله پژوهی» باشد. بدینمعنی که محقق مسئلهای از مسائل علمی را به درستی درک کرده، بتواند آنرا به خوبی تبیین کند و سپس به حلّ آن و تهیه پاسخ و تولید دانش لازم برای آن بپردازد. با این نگاه که شاید بتوان آن را معادل عبارت «تحریر محلّ نزاع» در ادبیات کلاسیک علمی حوزه دانست. چنانکه برخی عالمان را به دو دسته شارحان و محرّران تقسیم میکنند. شارحان به شرح و توضیح هرمطلبی میپردازند که درباره یک متن یا مسئله قابل طرح است؛درحالی که محرّران تنها به آن بخش از مطالب میپردازند که بتوانند از رهگذر آن، یافتههای جدیدی به ارمغان آورند.معمولاً مطالب شارحان،خستهکننده و حجیم است ولی آثار محرّران دقیق،جذّاب و ماندنی است. میتوان ازجمله محرّران معاصر در حوزه دینپژوهی، مرحوم استاد شهید آیتالله مرتضی مطهری«رحمهالله» را نام برد که در آثارِ خود، بیش از هرچیز به شناسایی مسائل مورد ابتلای جامعه و سپس تحریر و تبیین دقیق مسئله و آنگاه به حلّ آن پرداخته است.
«مسئلهپژوهی» ضرورتِ نوآوری و شکوفایی در عرصه پژوهش
اگرچه گردآوری و تتبّع درآثارعلمی جایگاه خاصی در پژوهش دارد ولی هیچگاه نمیتواند جای حل کردن مسائل جدید جامعه و حرکت در مرزِ دانش را بگیرد. این سخن دور از واقعیتی نیست اگر بسیاری از مراکز علمی موجود را «موضوع محور» بدانیم که بیش از هرچیز، به تتبّع، گردآوری و تدوین(۱۷) میپردازند و کمتر به حلّ مسائل و حوادث واقعه توجه دارند. البته همانگونه که اشاره شده،تحقیقِ بدون تتبّع و پیشینهشناسی منظّم و علمی و پدید آوردن شبکهای از اطلاعات بدست آمده نیز نتیجهای نخواهد داشت؛ولی باید توجّه داشت که تتبّع،تنها مرحلهای از تحقیق و پژوهش است،نه سرمنزل مقصود. تنها درصورتی میتوان از رهگذر تتبّع به تولید دانش و گسترش کرانه آن پرداخت که به «مسئله پژوهی» در پژوهش روآوریم و به گردآوری و تدوین میراث گذشته فقط به عنوان گامی از مسیربلند و صعب پژوهش بنگریم. در این صورت، شاهد شکوفایی دانش و بر سر نشستن شکوفههای جدید بر سرشاخههای درخت تحقیق در بهار جنبش و اهتزاز علمی کشورخواهیم بود. وقت آن فرا رسیده است که تنها به تدوین، تصنیف و تنظیم میراث علمی گذشته بسنده نکنیم و بادقت به زمانهشناسی بپردازیم و درباره حوادث واقعه و مسائل جدید با هوشمندی و درایت لازم به بررسی و تحقیق اقدام کنیم. بنابراین، گردآوری کلیاتی درباره هر مسئله برای تولید و گسترش دانش کافی نیست؛لازم است با تحریر درست و دقیق مسئله- مسئلهشناسی- و استخدام اصول متقن و پایدار منابع اصیل دینی به ویژه قرآنکریم،به حلّ آن پرداخت. خوشبختانه، امروز افراد بسیاری به امور پژوهشی اشتغال دارند، ولی متأسفانه تعداد کسانی که از عهده حلّ مسائل جامعه معاصر برآیند، بسیاراندک است. در این مقاله، همینمقدار سخن دراینباره بس است؛بادا که در خانه کسی باشد!
ایده پژوهشی
دکترحسن انوری، واژه «ایده» را اینگونه معنی کرده است: «اندیشه؛فکر؛رأی:ایدههای درخشان» (انوری، ۶۷۷/۱) مراد نگارنده از ایده دراین مقاله، معنی لغوی آن نیست. به همینمنظور،تعریفی از ایده ارائه میشود تا افزون بر اینکه مقصود ازآن تا اندازه ممکن روشن شود،تعریفی عملیاتی و قابل مشاهده و سنجش از آن داشته باشیم. ایده پژوهشی اندیشهای که درعبارتی پژوهشانگیز و در بردارنده مطالبهای پژوهشی بیان میشود. معمولاً عناصری از عنوان پژوهش درایده پژوهش یافت میشود. اگرچه «ایدههای پژوهشی»، بخش قابل توجهی از ورودیهای واحدهای پژوهشی را تشکیل میدهند و ناگزیر از تعیین معیارهایی برای شناخت و جداسازی ایدههای پژوهش قرآنی از غیرآن خواهیم بود، ولی «ایدههای پژوهشی» در حکم عنوانهای نارسایند؛ از اینرو، میتوان از همان معیارهای سنجش قرآنی بودن «عنوان پژوهش» برای سنجش قرآنی بودن «ایده پژوهشی» نیز بهره برد. به طورمثال، عبارت «مدیریت در قرآن»، صرفاً یک ایده پژوهشی است. برای تبدیل شدن این ایده به بیانیه عنوانِ تحقیق،لازم است عناصر عبارت مذکور به گونهای درنظر گرفته شود که «شناختی دقیق و روشن از حوزه موضوع مورد تحقیق را عرضه دارد و درعین داشتن ویژگیهایی نظیر صراحت،قاطعیت و اختصار، خالی از هرگونه ابهام و پیچیدگی باشد». (خاکی، غلامرضا،/۲۲) در ایده «مدیریت در قرآن»، ابهامات فراوانی وجود دارد. به طورمثال،معلوم نیست مراد ما از پژوهش دراینباره، پژوهش درباره مبانی مدیریت، اصول مدیریت یا مصداقهای مدیریت در قرآن است. همچنین، لفظ قرآن نسبت به آیات و سورهها مطلق و عام است.چنانکه محدوده موضوعی نیز میتواند به گونهای مشخصتر،مورد نظر قرار گیرد. مثلاً مشخص شود که این تبیین درباره کدام سوره و کدام موضوع انجام میشود.
عنوان پژوهش
همانگونه که اشاره شد،هر عبارت پژوهشبرانگیزی را نمیتوان «عنوان پژوهشی» نامید. عنوان تحقیق، باید کاملاً روشن و مشخص باشد و جای هیچگونه ابهامی درآن وجود نداشته باشد.هرچه عنوان به طوردقیقتر درنظرگرفته شود مراحل بعدی تحقیق با وضوح و روشنی بیشتری قابل پیگیری خواهد بود. بنابراین اگرایده فوق پس از بررسی و تأمل با قیودات و اوصاف مشخصه لازم همراه شد،آنگاه میتوان آن را «عنوان پژوهشی» نامید.به طورمثال میتوان ایده مذکور را به عناوینی به این شرح تبدیل کرد:«مبانی مدیریت در سورههای مکی»،«اصول مدیریت در سوره یوسف»، «نمونههای مدیریت در سوره سبأ». درتعریف ایده،متذکر شدیم که یک مطالبه پژوهشی در قالب ایده در بردارنده عناصری از عنوان پژوهشی است. چنانکه در ایده مذکور مفاهیم «مدیریت» و «قرآن»، عناصری از عبارت ایدهاند که در ساخت عنوانِ تحقیق بکار گرفته میشوند. عنوانهای سهگانه مذکوررا که با استفاده از ایده پژوهشی «مدیریت در قرآن» تنقیح کردیم،به گونهای بازهم دقیقتر قابل تنقیح است و میتوان آنها را به گونهای دقیقتر و تفصیلیتر به این شرح تبیین کرد:«مبانی مدیریت سیاسی در سورههای مکی»، «اصول مدیریت بحران در سوره یوسف»، «نمونههای برخورد با چالشها درسوره سبأ». در این عناوین به ترتیب به عنوان اول قید «سیاسی» و به عنوان دوم واژه «بحران» را افزودیم و در عنوان سوم به جای کلمه «مدیریت» عبارت «برخورد با چالشها» را بکار بردیم که یکی از شئون مدیریت است. افزودن این قیود و نیز تغییربرخی تعابیر،عنوانِ مورد نظر را بیش از پیش محدودتر و دقیقتر میسازد. طبعاً قید «سیاسی»، اقسام دیگر مدیریت را خارج میکند. قید «بحران» مدیریت در وضعیت عادی را نادیده خواهد گرفت و عبارت «برخورد با چالشها» نیز نمونههای عمومی مدیریت را کنار خواهد گذاشت و تنها اتفاقاتی را در قرآنکریم مورد توجه قرار میدهد که در بردارنده رفتار مدیریتی دربرابر فرصتها و تهدیدهاست.
معیارهای ارزیابی میزان قرآنی بودنِ عنوان
پیشتر مؤلفههای اساسی پژوهش قرآنی را در سه مؤلفه برشمردیم.این سه مؤلفه را مبنای ارزیابی پژوهش پیش از فعالیت قرار میدهیم. بنابراین ارزیابی قرآنی بودن ایده، عنوان یا مسئلهای که برای تحقیقات قرآنی درنظر گرفته شده است،مستلزم سنجش سه معیار اساسی(۱۸) در اینباره است: ۱٫خاستگاه قرآنیِ عنوان ۲٫نیاز به مطالعه قرآن و منابع قرآنی (از آنجهت که به توضیح آیات کلام الهی پرداختهاند) ۳٫ نقش پژوهش بر توسعه و تعمیق علوم،معارف و یا رفتار قرآنی (عمل به قرآن) پیشنهاد میشود برای ارزیابی این سه معیار،دست کم یک کارشناس تحقیق،کاربرگ مربوط به این مرحله را تکمیل کند. درصورتیکه بیش از یک نفر کاربرگ را تکمیل کنند، معدلِ امتیازات بدست آمده به عنوان امتیاز قرآنی بودن پژوهش در این مرحله درنظر گرفته شود.
طراحی کاربرگ ارزیابی قرآنی بودنِ عنوان پژوهش
لازم است برای حلّ مسئله موردنظر و به منظور سنجش میزان قرآنی بودن پژوهش دراین مرحله به ساخت مقیاسی بپردازیم که بتوان ازطریق آن،به سنجش قرآنی بودن پژوهش پرداخت.مناسبترین راه برای رسیدن به این هدف، طراحی یک کاربرگ با استفاده ازمعیارهای بدست آمده است. حال براساس معیارهای سهگانه فوق،به ساخت مقیاس سنجش قرآنی بودن پژوهش ازطریق طراحی کاربرگ موردنظر در اینباره خواهیم پرداخت. بنابراین،معیارهای سهگانه را به عنوان شاخص سنجش در سمت راست جدول قرار داده و برای هریک ازآنها،یک طیف پنجفاصلهای را درنظر میگیریم و سپس ضریب مناسبی برای هر معیار تعیین میکنیم، درنتیجه کاربرگی دراختیارخواهیم داشت که میتواند قالب ارزیابی قرآنی بودن پژوهش پیش از فعالیت را فراهم سازد. این کاربرگ،به شرحی خواهد بود که به نام «کاربرگ ارزیابی قرآنی بودن پژوهش پیش از فعالیت» در ضمیمه یک درج شده است.
روش ارزیابی براساس کاربرگ
برای سنجش معیارها و بدست آوردن امتیاز نهایی،روش نگرشسنجی درنظر گرفته شده است. پیشفرض ما در این نوع ارزیابی،آن است که درصورت مشخص ساختن معیارهای ارزیابی ایده یا عنوان یا مسئله تحقیق،کارشناسان تحقیق میتوانند کمیت معیارها را تعیین کنند. به این منظور،کاربرگ ارزیابی معیارها دراختیار کارشناس تحقیق قرار میگیرد تا نگرش خود درباره هرمعیار را در یک طیف پنج فاصلهای مشخص سازد. به نظر نگارنده، تکمیل این کاربرگ به وسیله یک کارشناس تحقیق، قابل انجام است، ولی در موارد پیچیده و حساس،میتوان از تعداد بیشتری از کارشناسان در تکمیل آن بهره گرفت و سپس معدل امتیازها را به عنوان امتیاز نهایی محسوب کرد. سطح امتیازات با این فرض که برای همه مؤلفهها طیفِ یکسانی درنظر گرفته شود به این شرح خواهد بود: هیچ=۰؛ کم=۶؛ متوسط=۱۲؛ زیاد=۱۸؛ خیلی زیاد=۲۴٫ بنابراین حداکثر امتیاز در این کاربرگ۲۴، متوسط۱۲، و حداقل آن۰ است. به این ترتیب،اگر جمع امتیاز بدست آمده فراتر از ۱۲باشد،میتوان پژوهش موردنظر را قرآنی دانست. حداقل امتیاز مورد نیاز برای قرآنی بودن پژوهش، کسب امتیاز ۱۲ است. از اینرو اگرامتیازایدهای کمتر از ۱۲بود، میتوان آن را قرآنی ندانست و هرچه امتیاز موردنظر از ۱۲بالاترباشد، میزان قرآنی دانستن پژوهش، افزایش خواهد یافت.
توضیح کاربرگ ارزیابی
محلّ درج ایده
بالای جدول کاربرگ محلّ درج عبارت عنوان یا ایده است. عنوان یا ایدهای که درصدد سنجش آنیم،با سه معیاراساسی مورد سنجش قرار میگیرد.
معیارهای سنجش قرآنی بودن ایده
درقسمت عوامل سنجش قرآنی بودن ایده که همان معیارهای سنجش قرآنی بودن ایدهاند سه معیار درنظر گرفته شده است که عبارتند از: ۱٫معیار«خاستگاه قرآنی عنوان» مراد ازخاستگاه قرآنی عنوان یا ایده آن دسته از زمینههای آگاهی قرآنی است که درشکلگیری عنوان دخیل بوده است. همانگونه که پیشترگفته شد اصول۱، ۳، ۱۰، ۱۱، ۱۲، ۱۳ و۱۴ از بخش «اصول مدخلیابی» در پیشگفتار جلد نخست دائرهالمعارف قرآنکریم به تبیین خاستگاه قرآنی بودن مدخل پرداختهاند که با مصادیق این معیار همخوانی دارد. کارشناسان تحقیق برای سنجش میزان قرآنی بودن این معیار، زمینه تکوّن عنوان یا ایده را مورد توجه قرار میدهند. به طورمثال کارشناس تحقیق در ارزیابی میزان قرآنی بودن خاستگاه عنوان یا ایده به این نکته توجه میکند که آیا صرفاً آگاهیهای قرآنی سبب شکلگیری عنوان یا ایده شده است یا برخی آگاهیهای دیگر عنوان یا ایده را شکل داده یا در شکلگیری آن دخیل بوده است. توجه به میزان نسبت قرآنی بودن خاستگاه عنوان یا ایده و دیگرعوامل دخیل درتکوّن آن، امتیازاین معیار را رقم خواهد زد. ۲٫ معیار«نیاز به مطالعه قرآن و منابع قرآنی (از آنجهت که به توضیح آیات کلام الهی پرداختهاند)» مراد ازاین معیارآن است که قرآنپژوه در مطالعات مربوط به عنوان یا ایده درمقایسه با دیگر منابع به چه میزان نیازمند مطالعه بر روی متن قرآن و منابع قرآنی است. به دیگر سخن، آیا قرآنپژوه برای تحقیق درباره عنوان یا ایده موردنظر، تنها نیازمند مطالعه متن قرآن و منابع قرآنی از آنجهت که به تبیین آیات کلام الهی پرداختهاند است یا ناگزیر از مراجعه به دیگر منابع علمی نیزخواهد بود؟ توجه به میزان تأکید بر مطالعه متن قرآن و متون قرآنی نظیر تفسیر و تکنگارهای قرآنی از آنجهت که به توضیح و تفسیر متن قرآن پرداختهاند،درمقایسه با منابع دیگرامتیاز این معیار را رقم خواهد زد. ۳٫ معیار«نقش و تأثیر عنوان یا ایده بر توسعه و تعمیق علوم، معارف و یا رفتار قرآنی» مراد ازاین معیار،آن است که نتایج پژوهش به چه میزان بر ارتقاء سطح آگاهی مخاطبان درباره علوم یا معارف قرآنی کمک خواهد کرد و به آن عمق خواهد بخشید و یا عمل آنان را با توصیههای قرآنکریم هماهنگتر خواهد ساخت.
طیفبندی امتیاز معیارهای سهگانه
درطیفبندی امتیازهای هر معیار از مقیاس پنجفاصلهای استفاده شده،درعینحال برای هرطیف نیز وزن و ضریبی خاص درنظر گرفته شده است تا نتیجه نهایی با دقت بیشتری همراه شود.
ضریب امتیاز معیارها
ضریب امتیاز معیار «خاستگاه قرآنی ایده» «خاستگاه ایده قرآنی»خود قابل تحلیل به دو مؤلفه است: ۱٫ آگاهی اجمالی قبلی از قرآن و معارف قرآنی ۲٫ انگیزه دستیابی به معارف تفصیلی قرآنی با قطعنظر از آگاهی اجمالی به قرآن اگرچه «خاستگاه قرآنی عنوان یا ایده»ازمعیارهای مهم قرآنی بودن پژوهش درباره آن است، ولی نقش آن در پژوهش قرآنی، فوقالعادگی خاصی ندارد. چه بسا خاستگاه ایده قرآنی باشد، ولی تحقیق درباره آن نیازی به تحقیقات تفصیلی در قرآن نداشته باشد و همه مباحث در دامن دیگر علم شکل گیرد. به طورمثال اگر برداشتی علمی از یک آیه موردنظر قرار گیرد، ممکن است در مطالعات قرآنیِ مربوط تنها آشنایی با همان آیه و ترجمه و تفسیرآن آیه واطلاعات علمی طرحکننده عنوان یا ایده منشأ و خاستگاه ایده بوده باشد. دراینصورت، اطلاعات اندک قرآنی و نیزآگاهی ازبرخی مطالب علمی، موجب شکلگیری ایده شده است. بنابراین،اگرچه میتوان گفت خاستگاه این عنوان یا ایده قرآنی است،ولی ازآنجا که مطالعات مورد نیاز برای تحقیق درباره عنوان یا ایده،الزاماً به بررسی منابع قرآنی منحصرنیست، نقش فوقالعادهای در قرآنی بودن پژوهش و تمرکز بر مطالعات قرآنی ندارد. از اینرو ضریب خاصی برای این مؤلفه درنظر گرفته نمیشود. ضریب امتیاز معیاردوم (نیاز به مطالعه قرآن و منابع قرآنی از آنجهت که به توضیح آیات کلام الهی پرداختهاند) بسترمطالعات هرایده نسبت آن را با منابع اصلی تحقیق مشخص میسازد. هرچه در مطالعات مربوط بر روی منبع خاصی تأکید شود و بیشترین نیاز تحقیق را تعیین کند، نسبت تحقیق با آن منبع قویتر خواهد بود. البته این بدان معنی نیست که اگرمطالعات شما بر روی یک منبع خاص متمرکز شود، الزاماً به توسعه و تعمیق آموزههای آن منبع کمک خواهد کرد. به طورمثال اگر شما درباره آمارحیواناتی که در قرآن نام برده شدهاند به تحقیق و بررسی در قرآن بپردازید، به منبعی جز قرآن مراجعه نخواهید کرد، درعینحال معمولاً تحقیق درباره این ایده هیچ نقشی در توسعه معارف و آموزههای قرآنی نخواهد داشته یا دستکم این نقش بسیار اندک خواهد بود.ازاینرو برای این معیار دخیل در قرآنی بودن عنوان یا ایده، ضریب(۲) درنظر گرفته میشود. ضریب امتیاز معیار«نقش ایده درتوسعه و تعمیق علوم قرآنی، معارف قرآنی یا رفتار قرآنی» این معیار مهمترین معیار درمیان معیارهای سهگانه سنجش قرآنی بودن ایده است؛ زیرا درحیطه غایات و اهداف تحقیقات قرآنی قرار دارد؛و همواره غایات و اهداف شکلدهنده، مقدماتند. اگر هدف قرآنپژوه دست یابی به وسعت بیشتری از علوم یا معارف قرآنی باشد، بنابراین دغدغه قرآنپژوهی او بیشترخواهد بود. ازاینرو برای این معیار تعیینکننده در پژوهش درباره ایده، ضریب(۳) درنظر گرفته میشود.
نمونهها و نحوه امتیازدهی معیار «خاستگاه قرآنی» به ایدههای پژوهشی
به عنوان مثال معیار خاستگاه قرآنی بودن در سه ایده «پیام صلح درقرآن»، «مدیریت در قرآن» و «انفجار هیدروژنی در قرآن» را مورد بررسی قرار میدهیم.
ایده «پیام صلح در قرآن»
اگریک نفرغیرمسلمان که قبلاً اطلاع چندانی از قرآن نداشته است،ایده «پیام صلح در قرآن» را مطرح کند، طبعاً خاستگاه شکلگیری این ایده در او صرفاً انگیزه شناخت دیدگاه قرآن در اینباره است،بیآنکه اطلاع خاصی از قرآن داشته باشد. البته، ممکن است او با پیشفرضهایی دراین باره، همراه بوده باشد چنانکه ممکن است یکی از پیشفرضهای وی این باشد که «همه کتب آسمانی دربردارنده پیام صلح برای بشریتند» و از جمله کتب آسمانی در بردارنده پیام صلح، قرآن، کتاب مسلمانان است؛ولی این بدان معنی نیست که به طور خاص، آگاهی از قرآن و سابقه مطالعات قرآنی وی،عامل شکلگیری چنین ایدهای بوده باشد. ازسوی دیگر، انگیزه آگاهی از پیام قرآن در اینباره،میتواند سبب شکلگیری این ایده گردیده باشد. بنابراین اگرچه آگاهی تفصیلی از قرآن منشأ شکلگیری این ایده نبوده است، ولی انگیزه بررسی این ایده به منظور آگاهی از معارف قرآنی،سبب شکلگیری آن بوده است؛از اینرو، امتیازمتوسط به بالا برای سنجش این معیار در این ایده مناسب خواهد بود؛زیرا هم اطلاع وی از متن قرآن در تکوّن ایده تأثیرداشته و هم انگیزه وی از انجام این تحقیق، دستیابی به اطلاعات درون قرآن دراینباره است. (۱۹) (متوسط) Xn1>2
ایده «مدیریت در قرآن»
حال اگر یک دانشمند مسلمان که آشنایی مناسبی با قرآنکریم و دانش مدیریت دارد،ایده «مدیریت در قرآن» را مطرح سازد، باتوجه به اینکه معمولاً افزون براینکه آگاهی از آموزههای قرآنی،زمینه شکلگیری این ایده را در طرحکننده این ایده که با علم مدیریت آشنایی دارد،فراهم کرده است، به طورطبیعی انگیزه دستیابی به دیدگاه قرآن در اینباره نیز در تکوّن این ایده نقش خواهد داشت. به این ترتیب، معیار «خاستگاه قرآنی بودن» این ایده،بالاترین امتیاز را خواهد داشت. (خیلی زیاد) Xn2=4
ایده «انفجار هیدروژنی در قرآن»
اگر بخواهیم معیار«خاستگاه قرآنی بودن» ایده «انفجار هیدروژنی در قرآن» را بسنجیم، همانگونه که پشتر اشاره شد،این معیار را با دومؤلفه «پیشینه آگاهی قرآن» و «انگیزه دستیابی به دیدگاه قرآن» مورد توجه قرار میدهیم. کسیکه چنین ایدهای را مطرح میکند، افزون براینکه تا اندازهای از دادههای علوم طبیعی مانند فیزیک و شیمی آگاهی دارد، از دادههای قرآنی نیزاطلاع دارد. به طورطبیعی باید میزان آگاهی صاحب این ایده از گزارههای قرآنی به اندازهای باشد که بتواند مستنداتی از آیات قرآنی را برای دلالت بر این پدیده به خاطرآورد.(۲۰) ازطرفی بسیار روشن است که او نمیتوان جزئیات علمی این پدیده را از قرآن استخراج کند و ناچار است با الهام از قرآن دراین زمینه فرضیهسازی کند و سپس به طورکامل با استفاده از دادههای علوم طبیعی به مطالعه در این زمینه بپردازد. از اینروبه نظر میرسد «خاستگاه قرآنی بودن این ایده» نیز میتواند دستکم متوسط باشد. (متوسط) Xn3>2 نمونهها و نحوه امتیازدهی معیار دوم «نیاز به منابع قرآنی از آنجهت که به تبیین آیات، پرداختهاند» برای نمونه سه عنوان «مدیریت سیاسی در سوره سبأ»، «روششناسی پاسخدهی به شبهات در قرآن» و «روشهای آموزش قرآن در زمان رسولخدا(ص)» را با معیار «نیاز به مطالعه قرآن و منابع قرآنی از آنجهت که به توضیح آیات کلام الهی پرداختهاند» مورد سنجش قرار میدهیم. عنوان «مدیریت سیاسی در سوره سبأ» اگرچه برای تحقیق درباره ایده «مدیریت سیاسی در سوره سبأ»نیازمند بررسی متون مربوط به علم سیاست خواهیم بود، ولی به هرحال لازم است به مطالعه دقیق قرآن نیز بپردازیم. بنابراین امتیاز این معیار از متوسط یعنی۲ بیشتر خواهد بود. (متوسط) Yn1>2 عنوان «روششناسی پاسخدهی به شبهات در قرآن» به طورطبیعی تحقیق درباره ایده «روششناسی پاسخدهی به شبهات درقرآن»،مطالعات بسیار وسیعی در قرآن را میطلبد و نیازچندانی به مطالعات غیرقرآنی ندارد، از اینرو امتیاز معیار«نیازبه مطالعه قرآن و منابع قرآنی از آنجهت که به توضیح آیات کلام الهی پرداختهاند»، بالاترین میزان را خواهد داشت. (خیلی زیاد) Yn2=4 عنوان «روشهای آموزش قرآن در زمان رسولخدا(ص)» روشن است که مطالعه درباره عنوان «روشهای آموزش قرآن در زمان رسولخدا«ص»،بیش از آنکه نیاز به مطالعه متن قرآن داشته باشد،نیازمند مطالعات تاریخی است. از اینرو، امتیازمربوط به معیار «نیاز به مطالعه قرآن و منابع قرآنی از آنجهت که به توضیح آیات کلام الهی پرداختهاند»، درباره این ایده کمترازمتوسط خواهد بود. (متوسط) Yn3<2 نمونهها و نحوه امتیازدهی به معیارسوم «نقش پژوهش در توسعه علوم یا معارف قرآنی یا عمل به قرآنکریم» برای سنجش این معیارکه مهمترین معیارمشخص کردن ایده قرآنی است،سه عنوان «قلمرو ولایت پیامبر در قرآن»، «شیوههای تفسیرشیعه در قرن چهاردهم» و «تأویل گروه فرقان از قرآن» را مورد ارزیابی قرار میدهیم. در نگاهی ابتدایی به این سه عنوان درمییابیم که عنوان نخست معارفی و دو عنوان دیگر علوم قرآنیاند.
ایده «ولایت پیامبر در قرآن»
کسی که تحقیق درباره ایده «قلمرو ولایت پیامبر در قرآن» را مدنظر دارد، درصدد گسترش معارف قرآنی درباره شخصیت پیامبردر قرآن است و پژوهش در این مورد است که موجب توسعه آگاهی درباره معارف قرآن دراینباره و نیز تعمیق آن در این زمینه خواهد شد. به این ترتیب امتیاز این عنوان باتوجه به این معیار دربالاترین میزان خواهد بود. (خیلی زیاد) Zn1=4 عنوان «شیوههای تفسیر شیعه در قرن چهاردهم» این ایده علوم قرآنی است و هدف پژوهشگر از بررسی درباره آن گسترش آگاهی درباره یکی از مسائل علوم قرآنی است که همان «روشهای تفسیر قرآن» است. به این ترتیب ممکن است این تحقیق درگسترش معارف قرآنی نقش مستقیمی نداشته باشد، ولی به توسعه دانایی در حوزه علوم قرآنی کمک خواهد کرد، اگرچه این تأثیر نیزمستقیم نیست. بهرحال، هدف تحقیق گسترش دانش در این زمینه است. از اینرو امتیاز این معیار دراین ایده بالاتر از متوسط درنظر گرفته میشود. (متوسط) Zn2>2 عنوان «تأویل گروه فرقان از قرآن» این عنوان نیزعلوم قرآنی است. هدف از این تحقیق،مطالعه درباره رویکرد برداشت از قرآن درمیان گروهی سیاسی به نام فرقان است که دراواخر دهه۵۰ و اوایل دهه۶۰ در کشور ما ظهور و بروز داشت و دست به اقداماتی اعتقادی ازجمله تفسیر قرآن و فعالیتهایی سیاسی ازجمله ترور بزرگان انقلاب زد. بررسی رویکرد این گروه در تأویل قرآن،بیش از آنکه به تبیین تأویل قرآن کمک کند، به معرفی روش این گروه میپردازد،و درصدد معرفی نوع تمایلات فکری این گروه است. اگرچه ممکن است محقق درهنگام مطالعه درباره این ایده به مقایسه روش این گروه با دیگر روشها بپردازد و حتی به طورگسترده روش تأویل گروه فرقان را ابطال کند، ولی آنچه ازعناصر و عبارات این ایده برمیآید، چیزی جز گزارش رویکرد این گروه دراینباره نیست. از اینرو، امتیاز مربوط به معیار«نقش ایده در توسعه و تعمیق علوم قرآنی، معارف قرآنی یا رفتار قرآنی» دراین ایده، کمتر از متوسط درنظرگرفته میشود. (متوسط) Zn3<2
نمونه ارزیابی «قرآنی بودن ایده یا عنوان» براساس کاربرگِ ارزیابی
ایده «مدیریت در قرآن» به شرح زیر قابل ارزیابی است:
کاربرگ ارزیابی قرآنی بودن ایده، عنوان یا مسئله ی تحقیق(پژوهشی قرآنی شمرده می شود که دست کم امتیاز آن ۱۲ باشد.)
ایده، عنوان یا مسئله تحقیق: مدیریت در قرآن
ردیف
عوامل ارزیابی
امتیاز
ضریب
نتیجه
توضیح
۱
۴
۳
۲
۱
۰
خاستگاه قرانی
۲
۱
۲
این ایده میان رشته ای است و دارای خاستگاهی دو گانه در قرآن و علم مدیریت است.
۲
نیاز به مطالعهی قرآن و منابع قرآنی از آن جهت که به توضیح آیات کلام الهی پرداخته اند
۳
۲
۶
اگر چه ایده میان رشته ای است، ولی نمونه ها بااستخراج از قرآن با علم مدیریت مورد تحلیل قرار می گیرد.
۳
نقش پژوهش درباره آن در توسعه و تعمیق علوم، معارف یا عمل به قرآن کریم
۴
۳
۱۲
تحقیق درباره ی این ایده دیدگاه و آموزه های قرآن درباره ی مدیریت را مورد توجه قرار می دهد واز این طریق انتظار می رود سبب توسعه و تعمیق معارف قرآنی گردد.
جمع امتیاز
۳۰
ضمیمه یک
کاربرگ ارزیابی قرآنی بودن ایده، عنوان یا مسئله پژوهش و پژوهش های قرآنی شمرده می شود که دست کم امتیاز آن ۱۲ باشد.
ایده، عنوان یا مسئله تحقیق
ردیف
معیار ارزیابی
خیلی زیاد
زیاد
متوسط
کم
هیچ
ضریب
نتیجه
توضیح
۴
۳
۲
۱
۰
۱
خاستگاه قرآنی
۱
۲
۲
نیاز به مطالعهی قرآن و منابع قرآنی از آن جهت که به توضیح آیات کلام الهی پرداخته اند
۲
۶
۳
نقش و تاثیر پژوهش درباره آن بر توسعه و تعمیق علوم، معارف یا رفتار قرآنی
۳
۱۲
جمع امتیاز
۳۰
کارشناس ارزیاب: امضاء:
پی نوشت ها:
۱٫ اصولالکافی۶۹/۱، ح۵: «روی الصادق«ع»: أنّ رسولالله خطب الناس بمنی، فقال: أیها النّاس ما جاءکم عنی یوافق کتاب الله فإنا قلته، و ما جاءکم یخالف کتاب الله فلم أقله»؛ وسائل الشیعه: ج۱۸، الباب۹ من أبواب صفات القاضی، الحدیث۴۰ و۴۱: روی الطبرسی فی «الإحتجاج» عن الحسن بن الجهم(۲) قال: قلت له تجیئنا الأحادیث عنکم مختلفه، فقال: «ما جاءک عنّا فقس علی کتاب الله عزّ و جلّ و أحادیثنا، فإن کان یشبههما فهو منّا، و إن لمیکن یشبههما فلیس منّا»، قلت: یجیئنا الرجلان وکلاهما ثقه بحدیثین مختلفین ولا نعلم أیّهما الحق؟ قال:«فإذا لم تعلم فموسّع علیک بأیّهما أخذت». حسن بن الجهم بن بکیر بن أعین الشیبانی، در ترجمه نجاشی، ص۱۰۸ مورد توثیق قرار گرفته و درباره وی چنین آمده است: «وقال ثقه،روی عن أبیالحسن الرضا.» 2. مقصود ما از واحد تحقیقاتی،هر مجموعهای است که به گونهای جمعی به تحقیق میپردازند؛خواه یک کار گروه یا گروه یا پژوهشکده یا پژوهشگاه باشد. ۳٫ ایشان چند سال پیش،این مطلب را در یک مکالمه تلفنی به نگارنده اعلام کرد. چنانکه در کتاب مذکور نیز این مطلب را آورده است. ۴٫ مرحوم دهخدا این معنی را از اقربالموارد اقتباس کرده است. ۵٫ تألیف،از ریشه «أ ل ف» به معنی پیوند زدن که اصطلاحاً به معنی جمعآوری و تنظیم مجموعهای از مطالب متناسب با یکدیگراست. ۶٫تصحیح متون،که معمولاً بر روی متون کهن و سنگین علمی انجام میگیرد و همراه با مقابله نسخههای خطی آن متن و شرح و توضیح لغات و عبارات دشوار است. ۷٫ ترجمه،که در آن،متنی از زبانی به زبان دیگر برگردانده میشود. ۸٫ تفسیر،که به معنی آشکار کردن مراد گوینده و یا نویسنده از یک متن است. ۹٫ شرح،که به معنی رفع ابهامها و ارائه توضیحات و اطلاعات بیشتر در رابطه با یک متن است. ۱۰٫احیای نسخ،که شامل: شناسایی، مرمت، بازخوانی، مقایسه و دیگر فعالیتهای لازم برای تبدیل کردن یک نسخه خطی به نسخه چاپی و یا قابل استفاده میباشد. ۱۱٫آزمایش، که به معنی سنجش و بررسی یک متغیر در حالات و شرایط گوناگون است. ۱۲٫نگارنده معادل فارسی واژه «ایده» را نیافتم تا از آن در این عبارت استفاده کنم.اگرچه برخی اظهار میدارند که اساساً این واژه فارسی است و به زبانهای دیگر راه پیدا کرده است،تاکنون دلیلی براین سخن نیافتهام. ۱۳٫بسیاری عنوان پژوهش را «موضوع پژوهش» مینامند که تعبیردقیقی نیست.اصولاً موضوع،محوری از مسائل یا حوزهای ازعلم را در برمیگیرد که نمیتوان در تحقیقات و پژوهش،از آن استفاده کرد.به هرحال،آنها که تعبیر «موضوع پژوهش» را بکار میبرند، مرادشان «عنوان پژوهش» است. ۱۴٫مراد از محصول، پژوهشی است که عملیات پژوهشی آن به پایان رسیده،ولی هنوز به عنوان خروجی و برونداد منتشر و توزیع نشده و دراختیار مخاطبان قرار نگرفته است. ۱۵٫مراد از «خروجی پژوهش»، آن دسته از محصولات پژوهشی است که توزیع شده و در اختیار مخاطبان قرار گرفته است. ۱۶٫مرکز فرهنگ و معارف قرآن، دائرهالمعارف قرآنکریم، ج۱، ص۲۳ تا ۲۵٫ مرکز مذکور، این قسمت از سخن خود را به المیزان، ج۸، ص۳۵۹ ارجاع داده است. ۱۷٫مراد از تدوین، تنظیم و تنسیق جدید علوم موجود است. ۱۸٫میتوان مؤلفهها یا معیارهای سهگانه فوق را به معیارهای بیشتری تحلیل کرد،ولی از آنجا که هدف آن است که کاربرگ و عناصر ارزیابی ساده باشد و از هرگونه پیچیدگی پرهیز کنیم، به این سه معیاربسنده شده است. به طورمثال، مؤلفه اول (خاستگاه قرآنی)،به مؤلفههای زیرقابل تحلیل است: ۱٫برخورداری از سابقه آگاهی درباره مسئله موردنظر در قرآن ۲٫عدم برخورداری از سابقه آگاهی مذکور و صرفاً انگیزه آگاهی از معارف قرآن سبب طرح مسئله شده است. (با قطعنظرازاینکه نقشی درگسترش علوم و معارف قرآنی و عمل به قرآنکریم داشته باشد یا نه.) همچنین،مؤلفه دوم (نیاز به مطالعه قرآن و منابع قرآنی از آنجهت که به توضیح آیات کلام الهی پرداختهاند)، به مؤلفههایی به این شرح قابل تحلیل است: ۱٫نیاز به متن قرآن در تحقیق ۲٫نیازبه منابع تفسیری از آنجهت که به تبیین آیات الهی پرداختهاند. ۳٫نیازبه تکنوشتههای موضوعی درباره علوم و معارف قرآنی تحقیق درباره ایده مؤلفه سوم (نقش و تأثیر پژوهش بر توسعه و تعمیق علوم،معارف و یا رفتار قرآنی) نیز به مؤلفههایی به شرح زیر،قابل تحلیل است: ۱٫نقش پژوهش بر توسعه معارف قرآنی ۲٫نقش پژوهش بر توسعه علوم قرآنی ۳٫نقش پژوهش بر توسعه عمل به قرآنکریم ۴٫نقش پژوهش بر توسعه برنامهریزی درباره گسترش تمسک به قرآنکریم به این ترتیب، ۹معیار خواهیم داشت که در سه دسته، قابل تقسیم و ارزیابی خواهد بود. ۱۹٫شرح علائم اختصاری: X: امتیاز معیار خاستگاه قرآنی n: ایده،عنوان یا مسئله موردنظر n1: ایده پیام صلح در قرآن ۲۰٫آیات مبارکه سوره تکویر/۶: «وإذا البحارُ سجِّرت» و سوره انفطار/۳: «وإذا البحار فُجِّرت»، میتواند زمینه طرح فرضیههایی در این باره باشد.
منابع و مأخذ ۱٫انصاری، مرتضی؛ فرائد الأصول، دفتر انتشارات اسلامی. ۲٫حسنبن زینالدّین، معالمالدّین معالمالأصول، دفتر انتشارات اسلامی. ۳٫حرّعاملی، محمد؛تفصیل وسائلالشیعه إلی تحصیل مسائلالشریعه (وسائلالشیعه)، قم، مؤسسه آلالبیت«ع»، ۱۴۰۹ق. ۴٫خراسانی، محمدکاظم؛ کفایه الأصول، قم، مؤسسه آلالبیت«ع»، ۱۴۰۹ق. ۵٫ خرّمشاهی،بهاءالدین؛دانشنامه قرآن و قرآنپژوهی، تهران، دوستان[و]ناهید، ۱۳۷۷ش. ۶٫ خاکی، غلامرضا؛ روش تحقیق با رویکردی به پایاننامهنویسی، تهران، بازتاب، ۱۳۸۲ش. ۷٫ صفایی حائری، علی(عین-صاد)؛درآمدی بر علم اصول، قم، لیلهالقدر، ۱۳۸۰ش. ۸٫ انوری،حسن؛فرهنگ بزرگ سخن، تهران، سخن، ۱۳۸۱ش. ۹٫ عیاشی، محمدبن مسعود؛تفسیرالعیاشی، تهران، چاپخانه علمیه،۱۳۸۰ق. ۱۰٫مرکز فرهنگ و معارف قرآن؛ دائرهالمعارف قرآنکریم، قم، بوستان کتاب،۱۳۸۲ش. ۱۱٫مطهّری،مرتضی؛آشنایی با علوم اسلامی(اصول فقه، فقه). ۱۲٫اعتمادی تبریزی خواجوی، مصطفی؛ شرح رسائل، قم، مهر،بیتا. ۱۳٫نادری، عزّتالله- سیف نراقی، مریم؛ روشهای تحقیق و چگونگی ارزشیابی آن درعلوم انسانی، بیجا، دفتر تحقیقات و انتشارات بدر، ۱۳۷۵ش. ۱۴٫دهخدا،علیاکبر؛لغتنامه دهخدا، (زیرنظر دکتر محمّدمعین و دکتر سیدجعفرشهیدی)، تهران، مؤسسه انتشارات و چاپ دانشگاه تهران، ۱۳۷۷ش. منبع:نشریه پژوهشهای قرآنی،شماره ۵۷٫
هیچ نظری وجود ندارد