مفسران نامدار قرآن (۵)

۱۴٫ عبده، مفسر قرن چهاردهمشیخ محمد عبده یکی از پیشروان نهضت فکری اسلامی در دیار مصر می باشد. او که سال ها شاگرد و هم رزم سید جمال الدین اسدآبادی بود همراه و همگام و همگام با استاد در مسیر مبارزات روشن گرانه خود، دست به تفسیر و تبیین آیات الهی زد. این تفسیر در پایه گذاری تمدن و فرهنگ جدید مصر، نقش عمده و مؤثری داشت، او که توجه خاص به تمدن و فرهنگ و اندیشه های مذهبی داشت با تمام جان و دل می کوشید تا تعالیم اسلامی را با مقتضیات تمدن جدید تطبیق دهد و میان آن ها پل ارتباطی ایجاد نماید. در آن زمان جمود و قشری نگری برخی از وابستگان الازهر مانع بزرگی در سر راه بود. او علاوه بر استفاده از افکار سید، خود می کوشید تا به جهانیان ثابت کند که اسلام توانایی آن را دارد که به صورت یک مکتب کامل و ایدئولوژی جامع راهنما و تکیه گاه بشر باشد. (۱)استاد شهید آیه الله مطهری در یکی از تألیفات خود می نویسد:عبده با استاد خود سید جمال الدین در دو جهت اختلاف داشت: یکی این که سید انقلابی فکر می کرد و عبده طرفدار اصلاح تدریجی بود، دیگر این که سید مبارزه با استعمار را در رأس برنامه های خود قرار داده بود و معتقد بود که اول باید ریشه « ام الفساد » را کند و دورانداخت، ولی عبده معتقد بود که آموزش و تربیت دینی جامعه بر آموزش و پرورش سیاسی و اجتماعی تقدّم و اولویت دارد. (۲)در راستای این هدف، از سال ۱۳۲۱ شروع به تفسیر « جزء عمّ » جهت اساتید مدارس جمعیت انتشار نمود و در همان سال، تفسیر طولانی سوره و العصر را منتشر ساخت که به صورت خطابه به علمای شهر الجزائر القا نموده بود تا این که بالاخره از سال ۱۳۱۵ بذر تفسیر المنار در قلب استاد کاشته شد، مسائل عصر و مشکلات اجتماعی در آن مطرح گردید، این کار با همکاری « الازهر » ادامه داشت، املا از استاد و تحریر و استنساخ آن از سید رشید رضا بود. آغاز جلسات تفسیر از محرم ۱۳۱۷ تا محرم ۱۳۲۳ و تا آیه ۱۲۵ از سوره نساء ادامه داشت، درست پنج جزء از قرآن در شش سال پیش رفت تا این که او در هشتم جمادی الاولی همان سال به رحمت ایزدی پیوست.
شیوه تفسیری المنارشیخ محمد عبده از جمع اساتید الازهر به تجدّد و آزادی از قید و بندهای تقلید، قیام ورزید و اندیشه آزاد خود را در کتاب ها و نوشته های خویش به کار گرفت و بر شیوه نوین حرکت نمود. در این حرکت آزادی بخش، گاهی با افکار و آرای گذشتگان مخالفت یا هم سویی نداشت، از این رو تفکر او مورد غضب و خشم اغلب اهل علم گردید، ولی افکار مریدان و دوستداران را به خویش جلب نمود. این آزاد اندیشی و قیام بر ضد قدما تأثیر خاصی در روش تفسیری او گذاشت. اساس کار او در تفسیر این بود: کتاب خدا را آن گونه می فهمید و مورد مطالعه قرار می داد که این کتاب برنامه سعادت و خوشبختی دنیوی و اخروی مردم است و اعتقاد داشت که این سعادتمند بودن، مقصد عالی و هدف نهایی قرآن می باشد و هر هدفی جز این باشد تبعاً تابع این مقصد یا وسیله تحصیل این هدف می باشد. (۳)با توجه به این نگرش است که می بینیم شیخ محمد عبده تفسیر را به دو قسمت تقسیم می نماید:الف: یکی تفسیری که خشک و بی روح و دور از خدا و کتاب خدا است و آن تفسیری است که هدف آن شرح لفظ و حل اعراب جملات و بیان اشارات و نکته های فنی و ادبی است که در واقع نمی توان آن را تفسیر، نامید بلکه نوعی تمرین در فنون و علوم ادبی است.ب: وارد شدن مفسر به بیان حکمت تشریع در عقاید و احکام و جست و جوی مقصود از کلام خدا به شکلی که روح را به سوی خود کشد و انسان را وادار به عمل نماید تا وعده الهی تحقق پیدا کند که این کتاب، برنامه هدایت و رحمت می باشد و این نوع تفسیر همان غرض نهایی و مقصد اصلی است که مطالعه تفسیر آن را تعقیب می کند. (۴)هدف از نفی نوع اول، آن نیست که استاد عبده جنبه نحوی یا بلاغی قرآن را نادیده می گیرد بلکه هدف آن است که به مقدار ضرورت و نیاز به آن توجه داشته باشد، نه آن که را هدف اصلی و مقصد نهایی خود قرار دهد.شیخ محمد عبده، اعتقاد دارد که قرآن معیار عقیده و میزان شناخت ارزش اعتقادی است که باید عقیده از آن استنباط شود و به دست آید، نه آن که عقیده و رأی بر آن تحمیل گردد، قرآن باید محور باشد نه آن که مذاهب و آرا اصل و محور باشند که قرآن موظف باشد آن ها را تحمل نماید، آن چنان که گمراهان این گونه رفتار کرده اند. (۵)
تفسیر به رأیشیخ محمد عبده با توجه به نگرش آزادی که در فهم قرآن و تفسیر آن داشت در تدریس و تألیف تفسیر به عقل آزاد و فکر صائب خود تکیه داشت، در تفسیر مقید به مطالعه خاصی نبود بلکه قرآن را می خواند و آن چه بر قلب او افاضه می گشت القا می نمود. (۶)او سعی می کرد قبل از القای درس به کتابی مراجعه نکند تا مبادا افکار او متأثر از فهم و دانش دیگری گردد، تنها گاهی به لغت یا برخی از تفسیرها مراجعه می کرد تا در صورتی که وجه غریب یا کلمه عجیبی در لغت وجود داشته باشد استفاده کند. (۷)او می گفت:خداوند متعال در روز قیامت در مورد قرآن از اقوال و آرای مردم و حدود درک و شناخت آنان سؤال نمی نماید، بلکه از کتاب خودش بازخواست می کند که جهت ارشاد و هدایت ما فرستاده است و از ما درباره سنت و روش پیامبر سؤال می کند؛ زیرا او آن چه را که خدا بر ما نازل فرموده بیان کرده است « وَأَنزَلْنَا إِلَیْکَ الذِّکْرَ لِتُبَیِّنَ لِلنَّاسِ مَا نُزِّلَ إِلَیْهِمْ » (8)او از ما بازخواست می کند که آیا رسالت پیامبر اسلام به شما رسید؟ آیا در آن چه که او به شما رساند تدبر و تعمق نمودید؟ آیا در مورد اوامر و نواهی او اندیشیدید؟ و آیا از ارشاد قرآن و سنت و هدایت پیامبر هدایت جستید؟ آیا ما با این غفلت و غروری که داریم منتظر پاسخ گویی به این گونه سؤالات هستیم؟ (۹)
در برابر مبهمات قرآناستاد عبده همانند دیگر مفسران، خود را در برابر مبهمات به زحمت و تکلف نمی افکند و تلاش نمی کرد که اسرائیلیات را در شرح و تفصیل آن ها بیاورد، بلکه اعتقاد دارد ما مکلف به وارد شدن در جزئیات و تفصیلات نیستیم، اگر خداوند از ما می خواست ما را به آن ها رهنمون می کرد. مثلاً هنگامی که سوره انفطار به آیه های: « إِنَّ عَلَیْکُمْ لَحَافِظِینَ کِرَامًا کَاتِبِینَ » می رسد، می گوید:از مسائل غیبی که باید به آن ها ایمان بیاوریم آن است که خداوند در کتاب خود خبر داده که ما حافظینی داریم که اعمال سیئه و حسنه ی ما را می نویسد، ولی ما وظیفه نداریم که از حقیقت و ماهیت آن ها گفت و گو نماییم که از چه چیزی خلق شده اند؟ کردار آنان چگونه است؟ و آیا آنان قلم و دوات دارند؟ بلکه وظیفه داریم که اعتقاد به وجود آنان داشته باشیم و معتقد گردیم که کوچک ترین عمل از ما به هدر نمی رود. (۱۰)تفسیر المنار تا آیه ۱۲۶ از سوره نساء به املای استاد عبده می باشد، از آن آیه تا آیه ۵۲ از سوره یوسف به قلم سید رشید رضا است و مجموع این مباحث در ۱۲ مجلد قرار گرفته که بارها در مصر، لبنان، ایران تجدید چاپ شده است و هنوز در زمینه این تفسیر جای صحبت و گفت و گو باقی است.
۱۵٫ علامه طباطبائی، مفسر بزرگ قرآنمفسر بزرگوار علامه سیدمحمدحسین بن سید محمد بن محمد حسین بن میرزا علی اصغر طباطبائی در یکی از خاندان های اصیل و عریق در سال ۱۲۸۲ هـ. ق مطابق ۱۳۲۱ هـ در تبریز پا به عرصه حیات نهاد. چهارده پشت ایشان عموماً از دانشمندان و علمای بنام آذربایجان بوده اند.ایشان در زادگاه خود تحصیلات مقدماتی را دنبال کرد، پس از اتمام نخستین مراحل علمی در سال ۱۳۰۴ رهسپار نجف اشرف شد، ده سال در آن مرکز علمی به تکمیل معلومات خود پرداخت. فقه و اصول را نزد اساتید معروف، یعنی نائینی و کمپانی، فلسفه را نزد فیلسوف نامی سیدحسین بادکوبه ای، که از شاگردان مرحوم جلوه و آقا علی مدرس بود، تتلمذ نمود، ریاضیات را نزد آقا سیدابوالقاسم خوانساری، اخلاق را در محضر آقای حاج میرزا علی قاضی که در حکمت و عرفان مقام بس ارجمند داشت تتلمذ کرد.در سال ۱۳۱۴ به زادگاه خود مراجعت کرد. پس از ده سال اقامت در تبریز که خود ایام تأسف عمر می خواند، در اثر حوادث سیاسی جنگ دوم به قم مهاجرت کرد و از خود سال ۱۳۲۵ در قم ساکن شد. در مدت اقامت در قم به احیای علوم عقلی و تفسیر قرآن کریم همت گماشت و افراد مستعد را به مراحل کمالی شان رهنمون گردید و آثار و برکات فراوانی از خودشان به یادگار گذاشت که تربیت شاگردان مستعد و مفید و مهم تر از همه تفسیر بزرگ المیزان در ۲۰ مجلد می باشد که تاکنون بارها و بارها چاپ و اکنون به زبان های زنده دنیا و انتقال یافته است. ایشان در سال ۱۴۰۲ هـ. ق به رحمت ایزدی پیوست. (۱۱)
المیزان در تفسیر قرآنسخن گفتن از تفسیر بزرگ المیزان سهل و ممتنع می باشد؛ سهل است به علت وفور منابع و مراجع لازم، ممتنع است از آن نظر که حق مطلب را با همه وفور منبع نمی توان در مورد آن ارائه داد.قرن چهاردم هجری همراه با یک نهضت علمی و گرایش خاص به قرآن و بازگشت به شناخت مجدد آن قرین است. نهضت های اجتماعی و سیاسی با الهام گیری از منطق قرآن مجید در سرتاسر مناطق اسلامی آغاز شد. حرکت سریع آن در مصر، الجزائر، اندونزی، تونس، ترکیه، مغرب، لیبی، فلسطین و لبنان و در اقصی نقاط کشورهای اسلامی جریان دارد. در ایران اسلامی، شتاب آن سریع تر از هر نقطه دیگر می باشد. عامل این توجه و بازگشت را می توان در اثر خستگی مفرط و تنفر و بیزاری از معیارها و ارزش های خشک و بی روح غربی یا شرقی جست و جو کرد و شاید عوامل و انگیزه های دیگر نیز در کار باشد.حکیم ربانی و فقیه صمدانی استاد علامه طباطبائی روح زمان را دریافتند و بزرگ ترین اثر تفسیری و شاه کار علمی خود را ارائه دادند. تفسیر المیزان بهترین پاسخ گوی نیازهای عصر حاضر می باشد. فراغت از تألیف این کتاب در سال ۱۳۹۲ هـ ق انجام پذیرفت و ترجمه فارسی آن به همت جمعی از فضلای حوزه علمیه قم در همان ایام سامان گرفت و اینک به صورت یکی از مهم ترین، غنی ترین و جامع ترین تفسیر شیعه و یکی از چند تفسیر عمده و اساسی در جهان اسلام معاصر می باشد.
تفسیر قرآن به قرآنعلامه طباطبائی اساس تفسیر خود را بر معیار قاعده متین « تفسیر قرآن به قرآن » قرار داده است و اعتقاد دارد که « القرآن یفسر بعضه بعضاً ». برخی از آیات بیان گر برخی دیگر می باشند. او با حرکت در این مسیر موضوعات مشترک و مشابه را که در سوره های مختلف با عبارت های متحد یا متفاوت تکرار شده است، تحت یک بحث جامع، اجتماعی یا علمی یا تاریخی یا فلسفی درآورده اند.نخستین تفسیری که در جهان تشیع به وجود آمد و پا به عرصه نشر نهاد تفسیر تبیان شیخ طوسی بود، از آن تاریخ تاکنون تفسیری که در برگیرنده جنبه های مختلف قرآن باشد وجود نداشت. تفسیر مجمع البیان در واقع آرایش و تنظیم ابواب و فصول تبیان بود، و حلقه اتصالی نبود که این دو کتاب را به هم وصل کند و خلأ را پرسازد، فاصله این کتاب در حدود هزار سال طول کشید، چون تاکنون اثر قابل ملاحظه ای نداشتیم. تفسیرهایی مانند منهج الصادقین و یا صافی اثری نبودند که موج لازم را در جهان تفسیر پدید آورده باشند، در حالی که المیزان توانست چنین موجی را بیافریند.استاد شهید مطهری که یکی ازدانش آموختگان مکتب تربیتی علامه طباطبائی است درباره تفسیر المیزان می گوید:کتاب تفسیر علامه یکی از بهترین تفاسیری است که برای قرآن مجید نوشته شده است، من می توانم ادعا کنم که این تفسیر از جنبه های خاصی بهترین تفسیری است که در بین شیعه و سنی از صدر اسلام تا امروز نوشته شده است. (۱۲)از ویژگی المیزان این که: توجه به حدیث و روایت ائمه معصومین (علیهم السّلام) را نادیده نگرفته است و در ذیل هر بخش از تفسیر، تحت عنوان « بحث روایی » به نقل و بررسی و طرح روایات پرداخته و از انوار پر فیض روایات نیز بهره کافی گرفته شده است.ویژگی دیگر این تفسیر از تطبیق آیات با پدیده های علمی، صنعتی، تاریخی و ادبی پرهیز شده و خطر این نوع تحمیل ها و تطبیق ها را کاملاً لمس و احساس شده و تنها محض مزید اطلاعات خواننده فرازهایی از مباحث فوق را تحت عناوین مستقل در ذیل آیات آمده است بی آن که اصالت وحی و کرامت ایمان را مخدوش و قابل تزلزل قرار دهد، بدین ترتیب متانت و منطق پایدار قرآن را که والاتر از هر چیزی است حفظ کرده است.تأثیر شگرف صنعت و علم در اغلب مناطق اسلامی، واکنش های انفعالی به وجود آورده است، برخی از مسلمانان بدون توجه به حالت گذرایی و شتابان آن خواسته اند خود را با آن وضعیت تطبیق دهند و آیات الهی را منطبق با آن وضع نمایند، تفسیرهایی مانند: طنطاوی مصری و تفسیر سید احمد خان هندی از این قبیل می باشند، غافل از این که این نوع تغییر وضعیت تنها در کوتاه مدت تأثیر خاصی خواهد داشت و نیازمند ایمان و اعتقاد به مبانی پایدارتر و استوارتری نیازمند هستند. علامه طباطبائی با هوشیاری تمام، خواسته است بدون آن که بین علم و ایمان مرزی ایجاد نماید حریم هر کدام را محترم داشته و از دخالت بیجا در حریم هم دیگر مانع شده است.
روش تدوین المیزانتدوین المیزان از یک روش ثابت برخوردار است، به این ترتیب که ابتدا چند آیه از یک سوره آمده، سپس بخشی تحت عنوان بیان آیات، سپس بخش نقل و نقد احادیث، تحت عنوان « بحث روایی » پیش می آید، پس از آن بحث های مناسب کلامی، فلسفی، علمی، تاریخی و ادبی مربوط به علوم قرآن پیش می آید.به قول یکی از نویسندگان معاصر: با توجه به دقت نظر حکیمانه مؤلف معظم و موشکافی های منطقی و ادبی و نقادی احادیث و نیز انتقاد آرای بعضی از مفسران قدیم و جدید و احتوای بر مسائل فلسفی و کلامی و اشتمال بر گنجینه عظیمی از احادیث تفسیری و غیرتفسیری و رعایت محققانه، سرانجام برعکس اکثر تفسیرهای « علمی » قرن حاضر، تسلیم علم زدگی و دنیاگرایی نشده و چنان که سزاوار « راسخان در علم » و « ایمان » است با متانت و منطق صبورانه پرده از چهره حقایق برگرفته، تفسیر المیزان را از ارزش کم نظیری برخوردار ساخته است و چه بسا این ترکیب موزون « عقل و نقل » « روایت و درایت » تفسیری گرامی ترین هدیه علمی و حکمی عالم تشیع به پیشگاه قرآن باشد و به مانند مجمع البیان تا قرن ها اعجاب و احترام قرآن شناسان و تفسیردانان سراسر عالم اسلام را برانگیزد. (۱۳)
المیزان و اسرائیلیاتاستاد علامه در برابر اسرائیلیات موضع منتقدانه بسیار سخت گیرانه ای دارد و هشدار می دهد که اکثر مفسرین در این ورطه افتاده اند و عامل آن تمسک بی حساب و کتاب به انواع احادیث و پذیرش بی چون و چرای آن ها است ولو این که با صریح عقل و آیات محکم قرآنی مخالف باشند.در صورتی که خود احادیث صحاح آمده است: حدیثی که مخالف قرآن باشد از پیشوایان معصوم (علیه السّلام) نیست و تکلیف آن ها کوبیده شدن به دیوار است. (۱۴)
ویژگی های المیزان۱- پرهیز از استطرادها و بحث های دراز و ملال آور و حشو و زواید و استفاده از لغت، اعراب، بلاغت به قدر نیاز و ضرورت است.۲- پرهیز از بحث و بیان در مورد آن چه قرآن کریم مبهم گذاشته و اکتفا به ذکر آن چه نصوص قرآنی و احادیث صحیح آن را تأیید می کنند.۳- اجتناب از احادیث ضعیف و مجعول و اسرائیلیات.۴- آوردن مقدمه و پیش گفتار در باب اغراض هر سوره و نظر داشتن به جنبه اصلاح گرانه این مقدمه ها.۵- پرداختن به اندیشه ها و قضایای فکری و اجتماعی معاصر و معالجه آن ها با توجه به معنویات قرآن. (۱۵)روی همین جهات ویژگی های منطقی است که المیزان تفسیر جهانی شده است.
پی نوشت ها :
۱٫ بخشایشی، یکصدسال مبارزه روحانیت، ج۱، ص ۲۴۴٫۲٫ نهضت های صدساله، ص ۱۷٫۳٫ التفسیر و المفسرون، ج۳، ص ۲۱۸٫۴٫ المنار، ج۱، ص ۱۶٫۵٫ همان، ج۱، ص ۳٫۶٫ همان، تفسیر سوره الفاتحه، ص ۵۴٫۷٫ گفت و گوی محمد عبده با عثمان امین، ص ۱۰۱٫۸٫ نمل، آیه ۴۴٫۹٫ المنار، ج۱، ص ۲۷٫۱۰٫ تفسیر جزء عم، ص ۳۶٫۱۱٫ علامه طباطبایی، شیعه در اسلام.۱۲٫ حق و باطل به ضمیمه ی احیاء تفکر اسلامی، ص ۸۶٫۱۳٫ بهاء الدین خرمشاهی، تفسیر و تفاسیر جدید، ص ۴۵٫۱۴٫ الطباطبائی و علیّ الأوس، منهجه فی تفسیره المیزان، ترجمه بهاء الدین خرمشاهی ویژه نامه کیهان فرهنگی، ص ۱۰٫۱۵٫ همان، ص ۱۱٫منبع مقاله :صاحبی، محمدجواد؛ (۱۳۹۲)، شناخت نامه ی تفاسیر: مقالاتی در شناخت تفاسیر قرآن کریم، قم: بوستان کتاب ( مرکز چاپ و نشر دفتر تبلیغات اسلامی حوزه ی علمیّه قم )، چاپ اول

مقالات مرتبط :
مفسران نامدار قرآن (۱)مفسران نامدار قرآن (۲)مفسران نامدار قرآن (۳)مفسران نامدار قرآن (۴)