طرفداران نسخ:در آیه اول به همه مسلمانان فرمان حرکت به جنگ صادر گردیده، ولی در آیه دوم این فرمان عمومی برداشته شده است.نظر ما: عقیده به وقوع نسخ در این آیه مبتنی بر این است که مفهوم آیه ی اول این باشد که حرکت به جنگ ابتدا به عموم مسلمانان واجب بوده است، در این صورت امکان دارد که این حکم با آیه دوم نسخ شده و تنها به یک عده اختصاص پیدا کرده است در صورتی که با مطالعه در آیات قبلی کاملاً روشن می شود که حرکت به سوی جنگ به همه ی مسلمانان واجب نبوده بلکه تنها به کسانی واجب بوده است که این عمل به توسط رسول خدا(صلی الله علیه و آله و سلم) شخصاً از آنان درخواست شده باشد، زیرا آیات قبلی بدین صورت است که خداوند می فرماید:(یَا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا مَا لَکُمْ إِذَا قِیلَ لَکُمُ انْفِرُوا فِی سَبِیلِ اللَّهِ اثَّاقَلْتُمْ إِلَى الْأَرْضِ أَ رَضِیتُمْ بِالْحَیَاهِ الدُّنْیَا مِنَ الْآخِرَهِ فَمَا مَتَاعُ الْحَیَاهِ الدُّنْیَا فِی الْآخِرَهِ إِلاَّ قَلِیلٌ إِلاَّ تَنْفِرُوا یُعَذِّبْکُمْ عَذَاباً أَلِیماً وَ یَسْتَبْدِلْ قَوْماً غَیْرَکُمْ وَ لاَ تَضُرُّوهُ شَیْئاً وَ اللَّهُ عَلَى کُلِّ شَیْءٍ قَدِیرٌ. )(۴)ای کسانی که ایمان آورده اید! چه شده است شما را که وقتی گفته می شود به سوی جهاد در راه خدا حرکت کنید، بر زمین سنگینی می کنید( به پا نمی خیزید) آیا به جای آخرت به زندگی دنیا راضی شده اید؟!اگر به سوی جنگ حرکت نکنید [خداوند] شما را عذاب دردناکی می کند و به جای شما مردم دیگری را خواهد آورد، شما نمی توانید ضرری بدو برسانید و خداوند بر همه چیز قادر و تواناست.خلاصه مضمون آیه این است: «کسانی که به آنان دستور جهاد و حرکت به سوی میدان جنگ داده شده است ولی آنان حاضر به اجرای این فرمان نشده اند، مستحق عذاب می باشند.» این آیه شریفه با در نظر گرفتن این معنی، ارتباطی با وجوب جهاد بر تمام مسلمانان پیدا نمی کند تا بگوییم با آیه ی دیگری که وجوب جهاد را از عموم سلب نموده، نسخ شده است.
ادعای یک نسخ دیگراز این بیان، بطلان نسخ در آیه دیگری نیز که متمم و مکمل همین آیه مورد بحث می باشد، روشن می گردد(۵) و آن آیه این است:(انْفِرُوا خِفَافاً وَ ثِقَالاً وَ جَاهِدُوا بِأَمْوَالِکُمْ وَ أَنْفُسِکُمْ فِی سَبِیلِ اللَّهِ. )(۶)همگی به سوی میدان جهاد حرکت کنید، سبک بار و یا سنگین بار و با اموال و جان هایتان در راه خدا بجنگید و این برای شما بهتر است اگر بدانید.می گویند: مفهوم این آیه یک فرمان عمومی است که تمام مؤمنین باید به سمت جنگ و جهاد حرکت کنند و با همان آیه(وَ مَا کَانَ المؤمِنُونَ…) که جهاد را از علوم سلب نموده و به گروه معینی اختصاص داده، نسخ گردیده است.
پاسخ:همان طور که در آیه اول توضیح دادیم، مفهوم این آیه نیز عموم نیست که با آیه دیگر نسخ شود بلکه اختصاص به کسانی دارد که این دستور مستقیماً متوجه آن ها شده است.گذشته از این ما این نکته را بارها توضیح دادیم که تخصیص دادن یک حکم عمومی به بعضی افراد و مصادیق، خارج از مقوله ی نسخ است و نوعی تخصیص و استثناست بر یک حکم کلی.علاوه بر همه ی این ها خود آیه ی شریفه(و ما کان المؤمنون) نه تنها ناسخ این دو آیه نیست بلکه دلیل بر عدم نسخ نیز هست زیرا این آیه به صراحت می رساند که فرمان حرکت به سوی جنگ، از اول به طور عموم نبوده است که به همه ی مسلمانان متوجه شود سپس به ناچار نیازمند به نسخ با آیه دیگر گردد و این حکم عمومی نسخ شود، بلکه حکم وجوب حرکت به سوی میدان جنگ از اول متوجه گروه خاصی از مؤمنین بوده که مخصوصاً برای جنگ خواسته شوند یا در حد کفایت برای جنگ باشند.
پی نوشت ها :
۱-توبه/۳۹٫۲- الناسخ و المنسوخ، نحاس ۱۶۹، و قرطبی در تفسیر خود ۱۴۲/۸ این نظریه را به ضحاک نیز نسبت داده است.۳- توبه/۱۲۲٫۴- توبه/۳۸، ۳۹٫۵- این نظریه را قرطبی در تفسیر خود، ۱۵۰/۸ به قائل مجهول، نسبت داده است ولی طبرسی در مجمع البیان، ۳۳/۳ آن را به سدی نسبت داده است.۶- توبه/۴۱٫منبع مقاله :خوئی، حضرت آیت الله حاج سیدابوالقاسم خوئی(ره)(۱۳۸۵)، البیان فی تفسیر القرآن، ترجمه محمد صادق نجمی- هاشم هاشم زاده هریسی، تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، سازمان چاپ و انتشارات، چاپ دوم
هیچ نظری وجود ندارد