نظریه هندسه چند وجهی سوره های قرآن (۲)

ارتباط ساختارچند وجهی سوره ها با بطون قرآن
ممکن است این گمان برای برخی ایجاد شود که این ساختار چند وجهی سوره ها همان بطون مختلف برای آیات قرآن است که در روایات اهل بیت (بحرانی ،۴۶/۱) به آن اشاره شده است و مطلب جدیدی نیست . قرآن کریم دارای ظاهر و باطنی است که بنا به روایات نبوی و ائمه اطهار‌،هرآیه ازقرآن تا هفت بطن و حتی تا هفتاد بطن دارد .آیا این همان چند وجهی بودن آیات نیست ؟ درپاسخ باید گفت الزاماً چنین نیست .اولاً این روایات ظهر و بطن را درباره آیات اثبات نموده است ،‌حال آنکه بحث ما درباره سوره است نه آیات .ثانیاً‌ تأویلات و بطون مختلف آیات منجربه ظهور تأویلات مختلفی برای یک سوره می شود و همین مباحثی که درباره شکل و ساختار ظاهر آیات قرآن مطرح است ،می تواند درباره صورت و حقیقت باطنی قرآن نیز مطرح باشد ،‌به این صورت که باطن سوره ها نیز دارای ساختاری چند پهلو و ذو ابعاد است که درهربعدی ازآن حقیقتی جامع و کامل را برای دریافت کننده آن متجلی خواهد کرد .لکن بحث ساختارچند وجهی سوره ها از مقام لفظ خارج نشده و به مقام عینیت و خارج برای کسانی که تأویل آیات را عینیت خارجی می دانند (طباطبایی،۴۵/۳) نمی رسد و همچنین کسانی که تأویل را معنایی غیرلفظی می دانند (معرفت ،۲۶/۳) نیزاز دایره این بحث خارج می باشند ،چرا که هندسه سوره مربوط به ساختارلفظی سوره است که دارای جنبه ها و صورت های متفاوتی است ،‌نه حقیقت و باطن قرآن ،‌ چرا که ازاین جهت مطلب جدیدی نیست . به علاوه درروایتی که ازامام باقر(ع) نقل شده ،‌ایشان می فرماید:«ان للقرآن بطناً و للبطن بطناً و ظهراً و للظهرظهراً .» (فیض کاشانی ،۲۹/۱)یعنی برای قرآن علاوه بربطون متعدد ، ظاهرهای متعددی هم وجود دارد که به صورت تو در تو نسبت به آیات و سوره های قرآن وجود دارند که نسبت نزدیکی به مباحث گفته شده دارد . اما مطالبی که به عنوان پیش فرض های هندسه چند وجهی گذشت ،مانند اتحاد و ارتباط ظاهرو باطن و همچنین اتحاد تأویل و تنزیل ،‌باعث نمی شود که این بحث از دایره ظاهرآیات خارج شود و تنها مربوط به باطن قرآن گردد .باطن قرآن چون از دسترس عموم انسان های عادی دوراست قابل تحقیق و ارائه نیست ،‌هرچند دلیل عقلی بروجود آن داشته باشیم ،‌ اما ظواهر کلمات قرآن ازاین بابت روشن تربوده و قابلیت این را دارد که مورد تصدیق واقع شود .وجود محورها و اغراض مختلف و هندسه گونه درآیات و سوره ها ،قابلیت به تصویرکشیده شدن را دارد ،‌البته مانند هر کارتازه و بدیعی نواقص و خامی مخصوص خود را دارد که با گذشت زمان و با تأویل و دقت صاحب نظران به حداقل خواهد رسید ان شاء الله .
تفاوت های وحدت غرض ،موضوع و محور
یکی از مسائلی که در حاشیه به عنوان تذکر باید مطرح شود ، تفاوتی است که در تعبیرات قرآن پژوهان معاصر از نظریه وحدت موضوعی وجود دارد . به این صورت که عناوین مختلفی دراین زمینه مطرح شده است . عده ای مانند علامه طباطبایی درپی کشف غرض و مقصد سوره بوده و قائل به وحدت غرض برای سوره می باشند.(طباطبایی، ۱۹/۱ ؛ ۴۴۰/۲) درکناراین تعبیرافرادی مانند محمود شحاته ازعبارت وحدت موضوعی سوره یاد می کنند و در صدد کشف موضوع سوره هستند .(شحاته،/۲۷) محمد محمد مدنی از جان و روح سوره سخن می گوید .(مدنی،/۵) عنوان دیگری که در این زمینه به کاررفته است ،سیاق سوره است که درتفسیر«فی ظلال القرآن » سید قطب به کرات استفاده شده است .(سید قطب ،۲۷/۱ ، ۳۴ ، ۶۵ ، ۹۹ و …) عنوان دیگرکه درتفسیر«من هدی القرآن »سید محمد تقی مدرسی ازآن استفاده شده ،‌اطارعام یا زمینه کلی سوره است .(مدرسی ، من هدی القرآن ،۹۱/۱ ، ۴۹۷و…) برخی دیگر عناوینی مانند سیمای سوره را برگزیده اند .(قرائتی ، ۱۵/۱ ؛ ۹/۲ و …) در مجموع تعابیر در این زمینه مختلف است ،اما به نظر می رسد تفاوت چندانی با هم نداشته باشند و همه در صدد نشان دادن تصویرواحد و متصلی از سوره می باشند .
روش های به دست آوردن هندسه چند وجهی سوره های قرآن
درهرتحقیق علاوه بر محتوای علمی ، روشمند بودن مسیر دست یابی به محصولات و نتایج علمی نیزنیاز بسیار مهم و تأثیرگذاراست .امروزه بیشترین نقدهای مقالات علمی مربوط به روشمند بودن و چگونگی روش دست یابی به نتایج است .روش رسیدن به هندسه سوره نیز خود ازلحاظ روش شناختی نیازمند نقد و بررسی بیشتراست . ما برای به دست آوردن هندسه چند وجهی و ابعاد مختلف سوره های قرآن از دو روش استفاده می کنیم که اصطلاحاً آنها را به کشفی و تألیفی نامگذاری کرده ایم .
الف) روش کشفی
دراین روش برای کشف غرض ها و محورهای متعدد و متفاوتی که در یک سوره وجود دارد ،باید مراحل و راهکارهای زیر اجرا شود : ۱٫فصل بندی آیات کاملاً مرتبط و متصل و جدا کردن آنها ازدیگر دسته آیات ؛معیار و ملاک در فصل بندی آیات ،‌ تغییر لحن و بیان آیات و نیز وارد شدن در موضوع جدید و به ظاهربی ارتباط با آیات قبلی می باشد . هرجا این تغییربرای مفسربی ارتباط و یا کم ارتباط باشد ،می تواند سرفصل جدیدی در محتوای سوره باشد که مفسر باید نحوه اتصال و ارتباط آن را با دیگر اجزای سوره بیان کند .ازطرف دیگر هر مفسربا برداشتی که ازمحتوای آیات دارد ،وجوه اتصالی آیات را متفاوت از دیگری می بیند و فصل بندی خاصی را ارائه می دهد . ممکن است یک آیه یا بخشی ازآیه خود به تنهایی فصلی جدا و تکه ای منفرد باشد . ۲٫وجه اتصال درون فصلی هربخش باید مشخص شود و اینکه اجزای یک فصل چگونه و چطوربا هم مرتبط شده اند . ۳٫وجه اتصال فصل ها به یکدیگر بررسی شود . نکته اساسی دراین بررسی این است که لازم نیست فصل ها پشت سر هم و مرتب شده حتماً ‌اتصال روشنی با هم داشته باشند و بین فصل قبلی و بعدی نظم خاصی حاکم باشد ،بلکه اجزای کلام را تا آنجا که روشن است متصل دانست ،‌ ولی آنجا که روشن نیست ،‌یک باردیگر کل سوره را با درنظرگرفتن این فصل به خصوص بازبینی کرد و حلقه های اتصالی بین این فصل و دیگراجزای سوره را بازسازی کرد . ممکن است تکه ای که هیچ وجه ارتباطی با قبل وبعد خود ندارد ،‌ عنصر اصلی و تأثیرگذار در غرض دیگری از غرض ها و ساختار متفاوت سوره باشد . وقتی نظم و سیاق سوره و غرض آن را بر اساس غالب آیات کشف کردیم ،باردیگر سوره را با توجه به اجزایی غیرهمگون بررسی می کنیم و به دنبال نظام جدیدی غیرازنظام قبلی باید باشیم . ممکن است در سوره اجزا و فصول غیر مرتبط ،یکی یا بیشتر باشد که نیازمند دقت بیشترو پیدا کردن راهنماهایی برای کشف ظرایف ارتباط این آیات با دیگر آیت سوره می باشد .
هندسه چند بعدی سوره حشر
سوره حشریکی ازسورمسبحات و از سوره های مدنی است .این سوره در ظاهر دارای سه بخش است که اول و آخرآن در ظاهرمرتبط و بخش میانی آن غیر مرتبط با دیگربخش هاست .این سوره ازسه زاویه متفاوت دارای هندسه ای سه وجهی است که اولی براساس نحوه شروع سوره است که با تسبیح و تنزیه الهی آغاز شده است ، به طوری که تمام آیات این سوره به نحوی شرحی ازتسبیح الهی دربستراجتماع است .به عبارت دیگر از زاویه نخست محوراین سوره تسبیح خداوند از ناحیه جهان هستی و تبیین روابط حقیقی نظام اجتماعی براساس اصل توحید و تنزیه خداوند نمی باشد . وجه دوم براساس اسماء الحسنای پایان آیه اول و آیه آخرکه «عزیز » و «حکیم » است مرتب شده ،با این توضیح که اسامی پایان آیه کلید فهم آیه می باشد و ازآنجا که این اسماء عیناً درابتدا و انتهای سوره تکرارشده است ،ما را به وجود ارتباطی معناداردراین زمینه راهنمایی می کند وآن هم نگاه به ساختارو محتوای سوره ازاین منظرو زاویه است و می بینیم که به راحتی این معنا درکل سوره جاری و قابل دست یابی است و عزت و حکمت ،‌دو عنصر اساسی دربرخورد با دشمنان و در سامان دادن اموربعد ازجنگ بوده و هست . وجه سوم براساس فصل میانی سوره که گروه های اجتماعی-سیاسی موجود در شهرمدینه می باشند مرتب شده است ،‌ به طوری که ازاین زاویه بعدی ازابعاد سوره نمایش داده می شود و می توان دیگر آیات سوره را ازاین منظر بررسی و بازخوانی کرد . درجمع بندی ازمحتوای سوره ، تصویری سه بعدی ازسوره نمایان می شود ،به طوری که هریک به تنهایی می تواند پرده از بخشی از معارف سوره بردارد و بشر محتاج به هدایت الهی را در کوره راه های حیات خود رهنمون باشد .اما اینکه آیا ابعاد سه گانه این سوره می تواند وحدت جهت داشته باشد و اززاویه دیگری دارای ارتباط معناداردرونی باشند ،‌شاید بتوان آن را تصدیق کرد ،‌ولی به هرصورت خللی به چندوجهه بودن هندسه سوره وارد نمی کند ،مانند یک پنج ضلعی یا هشت ضلعی و یا احجامی که علاوه براضلاع مختلف ، وحدت مافوق آن نیز برآن حاکم است . ۱٫تسبیح الهی درنظام هستی نظام هستی همه و همه براساس تنزیه و تسبیح الهی پایه گذاری و اداره می شود . تمام موجودات هستی خود را موظف به حفظ جایگاه و شأن ربوبی می دانند و هیچ کاری را که خلاف این معنا و روش باشد ، برنمی تابند . این سوره شرح تنزیه و تسبیح الهی است ، به این معنا که اجازه نمی دهد کفرو نفاق درمقابل توحید و ایمان به خدا رشد کند و آن را ازبین ببرد .دراین سوره خداوند گوشزد می کند که قدرت های مالی و مادی نمی توانند مانع ازنفوذ اراده الهی و قدرت خداوندی گردند و خداوند اراده خود را ازطریقی اعمال می کند که در محاسبه هیچ محاسبه گری نمی گنجد ، چرا که تمام موجودات هستی سربازان الهی هستند و قدرت های درونی و بیرونی آنها در قبضه قدرت الهی است .مؤمنان این را درک می کنند ،ولی کافران و منافقان این را نمی فهمند ،ازاین رو شکست سرانجام آنها و پیروزی سرنوشت حتمی مؤمنان است ، البته به شرط تبعیت و پیروی از دستورات مأموران و فرستادگان الهی .
هندسه سوره
آیات ۱ تا ۵ :بیان تنزیه الهی توسط همه هستی و اینکه خداوند چطور با قدرت خود و با مالکیتی که نسبت به هستی دارد و تبعیتی که هستی ازاو دارد ،عالم را اداره می کند . آیات ۶ و ۷ :تسلط پیامبر برامورتشریعی و تکوینی ازجانب خداست و تبعیت از او عامل پیروزی است و برهمه مسلمانان واجب است . آیات ۸ تا ۱۰ :سه گروه را به تصویر می کشد که حکومت و سلطنت الهی را پذیرفته و ازخود گذشتند وحکم الهی را برهوای نفس برتری دادند . آیات ۱۱ تا ۱۷ :منافقان کسانی هستند که با درک نکردن قدرت الهی می خواهند سیاستمدارانه حکومت کنند . آیات ۱۸ تا ۲۰ :توصیه های الهی برای همسو شدن با نظام هستی و استفاده از قدرت لایزال الهی . آیه ۲۱ :مثلی ازهستی برای نشان دادن قدرت خداوند و فرمان پذیری عالم ازاو . آیات ۲۲ تا ۲۴ :خداوند با برشمردن اسماء حسنای خود تسلط و قدرت و علم خود را برتمام هستی به نمایش گذاشته است و در پایان تمام هستی را نیزتابع و فرمان پذیر خود معرفی می کند که شبیه همان عبارت اول سوره است و بیانگرجریان و استمرار این سنت درتمام عالم هستی در گذشته و حال و آینده است . ۲٫تجلی عزت و حکمت الهی در اجتماع درنگاه دوم به سوره حشربا توجه به دو اسم عزیزو حکیم درابتدا و انتهای سوره ، کل سوره دوباره با این نگاه بازبینی و ساختار شناسی می شود . دراین سوره خداوند تجلی و جایگاه اجتماعی این دو اسم بزرگ خود را مطرح می کند و ظهورآنها را درنظام اسلامی و جامعه مؤمنین به تصویرمی کشد تا هم نظام عالم را که براساس اسماء حسنای خود بنا کرده است شرح دهد ،‌و هم گوشه ای ازحضوراین اسماء را درمتن تدبیر عالم به تصویرکشیده باشد .
هندسه سوره
آیات ۱ تا ۶ : شرح اسم عزیز است ؛‌ به این صورت که نفوذ ناپذیری و سلطه و غلبه الهی اقتضا می کند که در مقابله با کفار قدرتمندانه و شدید العقاب باشد و فاسقان را به جزای فسقشان خوار کند . آیات ۷ تا ۱۰ : این اسم حکیم است که ظهور و بروز یافته و مسئله نحوه تقسیم غنایمی که در این جنگ به عنوان « فی » می باشد را بیان کرده است که گوشه ای از نظام حکیمانه توزیع امکانات مالی در نظام اسلامی را تبیین می کند ، به این صورت که اگر بخواهیم به اصل فقرزدایی و عدم تجمیع ثروت در دست عده ای خاص توجه کنیم و آن را عملی کنیم ، باید چنین درآمدهای کلان را بین مردم نیازمند تقسیم کنیم . در ضمن تقسیم اموال ، به جایگاه خطیر و پرارزش ایمان و استقامت دینی ؛ هم به عنوان معیار تقسیم امکانات و هم به عنوان الگوهای فرهنگی در نظام فرهنگی حکیمانه در جامعه توجه کرده است . آیات ۱۱ تا ۱۷ : به دو موضوع اشاره کرده است : اول دشمن شناسی جامعه اسلامی و آسیب شناسی آن ، دوم رفتارشناسی اهل نفاق در برخورد با هم پیمانان خود و مؤمنان. در ادامه درآیات ۱۸ تا ۲۰ ، راهکارهای حکیمانه ای درپیش روی اهل ایمان می گذارد که در دو صحنه نفس و جامعه به موقعیت ممتازی دست یابند . درپایان درآیات ۲۱ تا ۲۴ ، ‌خداوند لیستی ازاسماء حسنای خود را که مرتبط با مطالب سوره و نیز مرتبط با دو اسم عزیز و حکیم بوده را بیان کرده است . درآیه آخرنیزخداوند به عنوان جمع بندی کلی همان آیه اول را با تغییری جزئی بیان کرده است . ۳٫گروه های اجتماعی موجود درجامعه دراین سوره به تفصیل به برخی از گروه های مخالف نظام اسلامی پرداخته ،مانند اهل کتاب و منافقانی که از درون جامعه اسلامی با دشمنان بیرونی هماهنگ شده اند . درمقابل این دسته بندی دشمنان ،خداوند دوستان و مؤمنان را نیز به سه دسته تقسیم می کند :مهاجران که با پیامبر وارد مدینه شده اند ،انصار که ساکنان مدینه می باشند و تابعین که درآینده به جامعه اسلامی وارد می شوند. براین اساس هندسه سوره به نحو سومی چیده شده است .
هندسه سوره
آیه اول و آیات ۲۱ تا ۲۴ :این آیات که در ابتدا و انتهای سوره قراردارند ،‌این معنا را القا می کنند که خداوندی که دارای چنین دامنه وسیعی ازقدرت و صفات حسناست ، حتماً مؤمنان و پیروان پیامبران را به نتیجه مطلوب می رساند و نخواهد گذاشت کافران و منافقان به مطلوب خود برسند ،مشروط براینکه به این آیه عمل کنند :(ما آتاکم الرسول فخذوه وما نهاکم عنه فانتهوا واتقوا الله ان الله شدید العقاب)(حشر/۷) آیات ۲ تا ۷ :دراین آیات ،‌کافران و برخورد آنها با نظام اسلامی و برخورد نظام اسلامی با آنها را مورد بررسی قرار داده است . آیات ۸ تا ۱۰ :دراین آیات مؤمنان و فداکاری آنها برای دین و جامعه اسلامی و برخورد و نحوه تعامل نظام اسلامی با آنها مورد توجه بوده است . آیات ۱۱ تا ۱۷ : دراین آیات ،منافقان و توطئه آنها برای ضربه زدن به نظام اسلامی را مورد توجه قرارداده است و به تبیین حقایق گروه های معارض با نظام پرداخته است. آیات ۱۸ تا ۲۰ :به نتیجه گیری نهایی برای مؤمنان و نیزبه ارائه راهکارهای عملی برای نجات جامعه اسلامی می پردازد .
نتیجه گیری
ازمجموع هندسه های به دست آمده می توان یک هندسه سه وجهی برای سوره تصویرکرد که درآن سه جهت و محور وجود دارد که تمام آیات سوره را پیرامون خود جمع کرده است .
ب)روش تألیفی
روشی دیگربرای به دست آوردن هندسه چند وجهی سوره ،‌جمع بندی و کنارهم قراردادن نتیجه گیری چند مفسرازیک سوره است . دراین روش برای به دست آوردن شاکله چند وجهی سوره ، ‌دیدگاه های مفسران را درباره ساختار و محتوای سوره در کنار یکدیگرقرار می دهیم . هرمفسر با دیدگاه و روش خاصی که دارد ،به نحوی خاص اجزای سوره را با هم ترکیب کرده و نتیجه ای ازآن گرفته است که غیرازنتیجه و جمع بندی مفسردیگراست .با کناریکدیگر قراردادن این دیدگاه ها می توان تا حدودی به وجوهی ازهندسه چند وجهی سوره دست یافت . نکته قابل توجه این است که از دریچه علوم مختلف نیز می توان به یک حقیقت نگاه کرد و مطالب مختلفی را درباره آن حقیقت ارائه کرد . به عبارتی با عینک علوم مختلف نیز می توان به هر سوره نگاه کرد و معارف آن سوره را مانند دانه های تسبیح در رشته خاصی از رشته های مختلف علوم ، ‌با ترکیب و تربیت خاصی قرار داد . ازآنجا که هدف قرآن هدایت انسان است ، ‌اگرما بتوانیم نقشه جامعی از علومی که مورد نیازبرای هدایت انسان است از خود قرآن به دست آوریم ،می توان به مدل درستی دربه تصویرکشیدن ساختار چند وجهی سوره های قرآن نیز دست یافت .
هندسه چند بعدی سوره حدید
با توجه به دو روشی که در رابطه با تبیین هندسه چند وجهی سوره ها گفته شد ، ‌در رابطه با سوره حدید از روش تألیفی استفاده می کنیم . دراین سوره با مراجعه با تفاسیری که به سیما و محتوای سوره توجه داشته اند ،‌کوشش شده نگاه های مختلف و متفاوت مفسرین درباره محتوای این سوره در کنار یکدیگربه نمایش گذاشته شود تا ازخلال آنها بتوان صورتی جدید و چند بعدی ازاین سوره را ارائه کرد .چنانچه خواهید دید ، «نگاه خاص » به این معنا نیست که هر مفسربنا به مبنای خاص درتفسیر قرآن و یا تفسیرخاصی ازیک آیه خود را ازدیگر مفسران جدا کرده و مطالب متفاوت تری نسبت به دیگران بیان کرده باشد ، ‌بلکه اختلاف همان طورکه قبلاً ‌نیزاشاره شده ، به اختلاف منظرو نگاه مفسر به سوره برمی گردد . ازبین تفاسیری که به مسئله وحدت غرض و انسجام ساختاری سوره ها توجه خاص و ویژه دارند ،سه تفسیر«المیزان فی تفسیر القرآن » اثرعلامه طباطبایی و «فی ظلال القرآن »اثرسید قطب و «من هدی القرآن »اثرسید محمد تقی مدرسی انتخاب شده است و هندسه محتوایی سوره حدید که یکی دیگرازسوره های مسبحات است ، دراین تحقیق به نمایش گذاشته می شود . ۱٫غرض سوره حدید ازمنظر«المیزان » مرحوم علامه طباطبایی درباره محتوای این سوره می فرمایند : «غرض این سوره تحریک و تشویق مؤمنین به انفاق درراه خداست ،هم چنان که تکرارامرصریح به این معنا درخلال آیاتش اشعار بدان دارد ، ‌یک جا می فرماید : (آمنوا بالله و رسوله و أنفقوا مما جعلکم مستخلفین فیه …)و جای دیگر می فرماید : (من ذا الذی یقرض الله قرضاً حسناً …) و بازجای دیگر می فرماید :(ان المصدقین و المصدقات و اقرضوا الله قرضاً حسناً ) و درتشویق مردم به این عمل همین بس که انفاق مردم را قرض دادن آنان به خدای عز اسمه دانسته ، ‌و معلوم است که خدای عزوجل عالی ترین و مقدس ترین و بهترین مطلوب است ،او هرگزخلف وعده نمی کند . ونیزاشاره کرده به اینکه این انفاق منشأش تقوا و ایمان به رسول است ،‌و اثرش آمرزش گناهان و داشتن دو برابرازرحمت و ملازمت با نور،‌ و بلکه ملحق شدن به صدیقین و شهدا در نزد خدای سبحان است . و درخلال آیات سوره ، ‌معارفی هم راجع به مبدأ و معاد آمده ،و دعوت به تقوا و اخلاص ایمان و زهد دارد ، و نیزمشتمل برمواعظی است .» (طباطبایی،۱۴۴/۱۹) درادامه علامه برای پیدا کردن وجه اتصال بین بخش اول که درآن تعدادی از اسماء حسنای الهی آمده با موضوع و غرض سوره می فرماید : «چون تشویق و تحریک مردم به انفاق ، ‌و اینکه انفاق قرض دادن به خداست ،این توهم را ایجاد می کند که مگرخدا به مال ما محتاج است ،‌لذا ازهمان آغاز سخن یعنی اولین کلمه سوره ،مسئله نزاهت خدا از احتیاج را خاطر نشان نموده ،‌ فرمود :« آنچه درزمین و آسمان هاست خدا را تسبیح می گویند.»و نیزعده ای از اسمای حسنای خدا را که رساننده این نزاهت است ذکرکرده است .» (همان)
هندسه سوره
قسمت اول آیات ۱-۶ :این آیات چنانچه اشاره شد ،مقدمه ای است برای جلوگیری ازبه وجود آمدن این شبهه که خداوند چه نیازی به انفاق و قرض دادن مردم دارد . قسمت دوم آیات ۷-۱۵ :دراین آیات دستور مؤکد داده شده به اینکه مسلمین در راه خدا خصوصاً درهنگام جنگ و مبارزه انفاق کنند .(همان،/۱۵۱) قسمت سوم آیات ۱۶-۲۴ :این قسمت از آیات در پی تشویق و ترغیب به ایمان به خدا و رسول او و انفاق درراه خداست . البته درضمن ،مؤمنین را عتاب می کند که چرا باید علائم و نشانه هایی ازقساوت قلب از ایشان بروزکند ،‌ و به منظور تأکید در تحریک و تشویق به انفاق ، درجه انفاق گران نزد خدا را بیان نموده ، ‌و نیز دنیا و اهل دنیا را که بخل می ورزند و مردم را هم به بخل می خوانند ‌،مذمت می کند .(همان،/۱۶۰) قسمت چهارم آیات ۲۵-۲۹ :دراین آیات غرض الهی ازفرستادن رسولان و نازل کردن کتاب و میزان همراه ایشان را بیان کرده ،می فرماید :غرض ازاین ارسال رسل و انزال کتب این بود که انبیا مردم را به عدالت عادت دهند تا درمجتمعی عادل زندگی کنند ، و آهن را نازل کرد تا بندگان خود را دردفاع ازجامعه صالح خود و بسط کلمه حق درزمین بیازماید . آن گاه فرمود که نوح و ابراهیم(ع) را فرستاد و یکی پس از دیگری رسولانی گسیل داشت ،‌و این سنت همچنان در تمامی امت ها استمراریافت ،و نتیجه کار همواره این بود که عده ای از مردم راه حق را یافته ،‌اکثریتی ازایشان فاسق شدند ، و سپس سوره را با دعوت مردم به این معنا ختم می کند که ایمان خود را تکمیل کنند تا ازرحمت خدا دو چندان عایدشان گردد.(همان،/۱۷۰)
جمع بندی
ما حصل بیان علامه در این سوره این است که محور سوره حدید تشویق و تحریض مردم به مسئله انفاق است و اگربخواهیم مقداری جامع تربیان کنیم ،رکن یا جزئی ازمسائل اقتصادی جامعه اسلامی را متذکر شده است و راهکارهای خود را برای اداره اقتصادی مسلمین بیان می کند . ۲٫غرض سوره حدید ازمنظر«‌فی ظلال القرآن » سید قطب درابتدا گزارشی از مباحث این سوره را ارائه می دهد و دربخشی دیگربه تقسیم بندی فرازهای آن می پردازد ؛ این سوره جامعه اسلامی را به تحقق ایمان حقیقی و حقیقت ایمان درخود دعوت می کند .حقیقتی که به واسطه آن جان ها برای دریافت دعوت الهی خالص می گردد. موازین این حقیقت همان موازین الهی است .این حقیقت همان چیزی است که به قلب ها حقیقت الهی را می فهماند و برای یاد خدا آن را خاشع می کند و ازهربندی او را می رهاند . براساس این حقیقت بزرگ ، ‌این سوره جامعه اسلامی را به بذل مال و بذل جان درراه خدا دعوت می کند . درکنارقله های ایمان که سابقین از مهاجرین و انصاربوده اند ،درجامعه اسلامی خصوصاً‌ بعد ازفتح مکه که مردم فوج فوج داخل دین شده اند،‌گروهی هستند که حقیقت ایمان را درک نکرده اند و با این حقیقت زندگی نکرده اند .این گروه از تازه مسلمانان بذل و اعطاء فی سبیل الله برای آنها سخت و دشواربوده است و تکالیف عقیدتی درمال و جان برآنها گران می آمد و لذا نمی توانستند از دنیا و دعوت آن بگذرند .این گروه مورد توجه مستقیم این سوره هستند و تذکرات و توجهات این سوره به آنهاست ، برای اینکه روح های آنها را ازاین گرایشات و تعلقات خالص کند و آنها را به جایگاه ایمان حقیقی برساند .(سید قطب،۳۴۷۶/۶) گروه سومی که درجامعه اسلامی بعد از غلبه اسلام به وجود آمدند ،منافقان بودند که مجبورشدند اسلام پیشه گیرند ،درحالی که در قلب های آنها ناخالصی های زیادی وجود دارد و درانتظار فرصتی برای ایجاد فتنه بودند که این سوره جایگاه آنها در روز قیامت و جدا شدن آنها از مؤمنان را متذکر می شود (آیات ۱۲ تا ۱۵) . درکناراین گروه ها ،‌دسته هایی ازاهل کتاب نیزدرجزیره العرب باقی بودند که این سوره به احوالات گذشته و حال آنها نیز اشاره ای دارد .قساوت قلب آنها که مربوط به گذشته یهود و تحذیرمؤمنان از اینکه مانند آنها شوند و اشاره ای هم به نصارا در انتهای سوره دارد (آیات ۱۶ تا ۲۹) . ازآنجا که مداراین سوره برتحقق ایمان درقلب دورمی زند و آنچه که ازاین حقیقت ناشی می شود که ازآن جمله خشوع ،تقوا ‌،خلوص ،انفاق و … است ، برای تأثیربیشتراین معنا درقلوب جامعه اسلامی ازروش سوره های مکی استفاده کرده که به تأثیرنزدیک تراست و آیاتی که درمطلع این سوره آمده ،‌تأثیربالغ وکاملی درمخاطب دارد و قلب بشر را به سوی مجموعه ای ازصفات الهی متوجه می کند و خود به تنهایی می تواند درقلب انسان ترس و خشیت و ارتعاش را ،‌ همچنین خلوص لله را حاصل کند ،لکن سیاق سوره متضمن عوامل دیگرو نیز مؤکداتی برای همین تأثیرات قلبی می باشد .(همان ،/۳۴۸۹)
هندسه سوره
سید قطب این سوره را به دو فصل عمده تقسیم کرده است که درفصل اول ،آیات ۱ تا ۱۵ را مورد بحث قرار داده و در فصل دوم آیات ۱۶ تا آخر را بررسی کرده است و هریک ازاین فصول به بخش های کوچک تری تقسیم شده اند .
فصل اول
قسمت اول آیات ۱-۶ :‌مطلع سوره که آن را درایجاد تأثیرات کلی سوره بسیارقوی و مؤثرمی داند . قسمت دوم آیات ۷-۱۰ :قدم دوم برای جذب قلوب و خارج کردن ناخالصی ها دعوت به ایمان است . قسمت سوم آیات ۱۱-۱۵ :مرحله سوم تشویق قلوب نسبت به ایمان و انفاق و دیگر عوامل تأثیرگذار دراین آیات وجود دارد .
فصل دوم
این فصل امتداد موضوع سوره که تحقق حقیقت ایمان درنفوس است می باشد. قسمت اول آیات ۱۶ و ۱۷ :با عتاب الهی به مؤمنانی که به این درجه ازایمان نرسیده اند آغازشده است و تحذیری است برای آنها که به سرنوشت یهود گرفتارنشوند. قسمت دوم آیات ۱۸ و ۱۹ :تکرار دعوت الهی است به قرض دادن به خدا و بیان آنچه که برای آنها فراهم شده است . قسمت سوم آیات ۲۰ و ۲۱ :مقایسه ای بین ارزش دنیا و آخرت شده و مؤمنان را برای سبقت درآخرت تشویق کرده است . قسمت چهارم آیات ۲۲-۲۴ :بازگشتی است به دنیا و حوادثی که درحیات دنیا اتفاق می افتد که خداوند آنها را مربوط به قضا و قدرخود می کند تا انفاق برآنها آسان گردد و تعلق آنها به زمین کم شود . قسمت پنجم آیات ۲۵-۲۹ :تاریخ دعوت انبیا بیان شده که ابتدا به وحدت منهج و استقامت طریق اشاره کرده و درنهایت پرهیزازدچارشدن به سرنوشت فاسقان . (همان ،/۳۴۸۸)
جمع بندی
سید قطب در«‌فی ظلال القرآن » محور این سوره را تحقق حقیقت ایمان درنفوس جامعه اسلامی معرفی می کند و با بیان گام ها و مراحل مختلفی ، این مطلوب را پیگیری کرده است . ایشان خلوص نیت و انفاق مال و جان و خشوع نسبت به پروردگاررا از نشانه های تحقق این حقیقت می داند که قرآن دراین سوره به آن پرداخته است .تقسیم بندی هایی که در این سوره شده است ، بیانگر نحوه تأثیرگذاری موضوعات فرعی مطرح شده در موضوع اصلی سوره می باشد .(همان،/۳۴۷۷) ۳٫ هندسه سوره حدید ازمنظر«من هدی القرآن » آقای مدرسی درتفسیراین سوره ،‌ محتوا و درون مایه آن را به عنوان زمینه کلی سوره بیان می کند . ایشان درباره سوره حدید چنین عنوانی را انتخاب کرده است : انفاق از بزرگ ترین نتایج ایمان.(مدرسی،۷/۱۵) ایشان بیشترآیات سوره را بردو محور اصلی متمرکزمی دانند :نخست انفاق در راه خدا ،بدون تعیین و تحدید نوع آن ،که به صورت انفاق و بذل جان یا مال یا هر چیزدیگر تحقق می یابد .دوم عدالت اجتماعی به عنوان هدفی است که تمام رسالت های الهی برای آن فرستاده شده و تمام انبیا و اولیا برای آن کوشیده اند . (همان،/۸)
شیوه های قرآن برای برانگیختن مؤمنان به انفاق
۱-بی گمان خداوند تنها مالک حقیقی همه چیزاست و ازلحاظ آفرینش و توانایی و دانش و چاره سازی ،ولایتی تام و تمام دارد . ۲-انفاق تنها گواه راستین برپایبند بودن انسان به پیمانی است که خداوند درعالم در ازاو گرفته است . ۳-چرا انسان بدین دارایی ،‌درحالی که برای او باقی نمی ماند ، بخل ورزد ؟ ۴-وانگهی ،انفاق به راستی چیزی به ذات بی نیازستوده خداوند نمی افزاید ،و سود و زیان ،هردو به خود انسان برمی گردد . این سوره به مسائل دیگری نیزکه به انفاق مربوط می شود می پردازد . اول :اگرمنافقان در گمراهی و انحراف ابدی به سرمی برند و اگرخود را دربلا انداخته اند و امروز و فردا می کنند و شیطان برآنها مسلط شده است ،‌ مؤمنان را نیزخطرسنگدلی به سبب آرزوهای طولانی تهدید می کند .درپی آن دنیا دردیده آنها زینت داده می شود و جایگزین آخرت می گردد . دوم :عدالت اجتماعی به عنوان هدفی است که تمام رسولان الهی برای آن فرستاده شده و تمام انبیا و اولیا برای آن کوشیده اند ، چنانکه می سزد که تمام مؤمنان به رسالت برای استقرارآن بجنبند و بکوشند ،و این عدالت جزبه وسیله رهبرصالح (پیامبریا ولی) ،‌و نظامی شایسته دربعد سیاسی ، اجتماعی ،‌اقتصادی و پرورشی ،‌و با ترازویی که خطاکار را از درستکار باز شناساند ،وسلاح کارآمد برای نظام ، ‌استقرارنمی یابد . دراین سوره پیوندی استوار میان محور عدالت و انفاق برقرارشده که نشان می دهد انفاق درراه خدا به گونه ای جدی و فعال دربرقراری عدالت و یاری دادن به حق سهم دارد.مگرنه این است که اسلام به تیغ علی و دارایی خدیجه پا گرفت و نیرویافت ؟ ازاین دیدگاه به برتری انفاق و جنگ بر پیروزی و فتحی که پس ازآن می آید پی می بریم .(همان،/۹)
جمع بندی
درجمع بندی کلی استفاده می شود که ایشان معتقدند انفاق به عنوان یکی ازبزرگ ترین مصادیق و علائم ایمان است و در واقع این سوره درباره ایمان ازدریچه انفاق می باشد که ازمهم ترین نشانه ها و مؤلفه های ایمان اجتماعی است .(همان،/۸)
جمع بندی ابعاد هندسه سوره حدید
درمقایسه ای که تا اینجا بین بیانات علامه طباطبایی ،مدرسی و سید قطب حول این سوره می توان انجام داد ،‌چنین به دست می آید که این سوره تا اینجا سه محور مندک و پیچیده به یکدیگردارد که تمام و یا اکثرآیات سوره را می توان حول هر یک مرتب کرد ؛علامه مسئله تشویق مردم به انفاق فی سبیل الله را به عنوان محور سوره می داند .آقای مدرسی ایمان اجتماعی ،‌خصوصاً درمسئله انفاق را محورمی داند ،به این معنا که سوره ابتدا درصدد بیان ایمان اجتماعی است ، لکن به انفاق به عنوان یکی ازمصادیق بارزو یا مهم ترین عامل تحقق آن دراجتماع پرداخته است .سید قطب تحقق حقیقت ایمان در نفوس مردم را محور سوره معرفی کرده است و تأکید می کند که دراین سوره به مواردی مثل انفاق ،خشوع قلب و خلوص به عنوان آثارو نتایج تحقیق حقیقت ایمان در نفوس مردم پرداخته شده است . این سه محور،سه برداشت و بیان از یک موضوع نیست ،بلکه سه زاویه نگاه به یک سوره است ؛سه زاویه ای که هر یک خود را تام می داند و معتقد است روح حاکم برسوره را به زعم خود به تصویرکشیده است .البته زاویه نگاه هرمفسرجدای از گرایشات و روان شناسی او نیست ،هریک با عینک و حساسیت های خود به مسئله نگاه می کند و اساساً به همین دلیل ما ازآن به عنوان روشی برای دریافت و به دست آوردن هندسه سوره استفاده کرده ایم .هر مفسربا زاویه نگاه خود پرده از وجهی از وجوه سوره برمی دارد و بعدی ازابعاد آن را معرفی می کند .دلیل صحت آن هم تبیین مختلف آنها و فصل بندی های متفاوتی است که هریک ازسوره ارائه داده اند . در مجموع می بینیم یک تصویرسه بعدی از این سوره با درکنار هم قرار دادن این موضوعات تشکیل می گردد که از یک جهت انفاق محورآن است ،‌ از طرف دیگرایمان اجتماعی با محوریت انفاق مطرح است و ازجهت سوم تحقق حقیقت ایمان محور است که نتایج وآثاری مانند خشوع قلب ، ‌انفاق و … دارد . منابع و مآخذ : ۱٫قرآن کریم . ۲٫بازمول ، محمد بن عمر بن سالم ؛ ‌علم المناسبات فی الآیات و السور،مکه ،‌ 1423 ق . ۳٫بحرانی ،سید هاشم ؛البرهان فی تفسیر القرآن ،بیروت ،‌دارالمهدی ، ۱۴۱۲ ش . ۴٫جوادی آملی ، ‌عبدالله ؛ ‌قرآن در قرآن ، ‌قم ،‌اسراء ، ‌1375 ش . ۵٫خامه گر، محمد ؛ ساختار هندسی سوره های قرآن ، قم ،‌شرکت چاپ و نشربین الملل ‌،۱۳۸۲ ش . ۶٫راغب اصفهانی ، حسین بن محمد ؛ ‌المفردات فی غریب القرآن ،دمشق – بیروت ،دارالعلم -الدارالشامیه ،۱۴۱۲ ق . ۷٫رجبی ، محمود ؛‌ روش تفسیر قرآن ، قم ، انتشارات حوزه و دانشگاه ، ۱۳۸۵ ش . ۸٫سید قطب ؛ فی ظلال قرآن ، بیروت ،‌ دارالاحیاء التراث العربی ، ۱۳۸۶ ق . ۹٫سیوطی ،‌جلال الدین ؛ الاتقان فی علوم القرآن ،بیروت ،دارالکتب العلمیه ، ۱۴۲۴ ق . ۱۰٫شحاته ، محمود ؛‌درآمدی برتحقیق اهداف و مقاصد سوره های قرآن ، محمد باقرحجتی تهران ،نشرفرهنگ اسلامی ، ۱۳۹ ش . ۱۱٫صدرالمتالهین ، محمد بن ابراهیم ؛ تفسیرالقرآن الکریم ،قم ،انتشارات بیدار ،‌1366 ش . ۱۲٫—– ؛ اسفارالاربعه (الحکمه المتعالیه فی الأسفارالعقلیه) ،‌ قم ،جامعه مدرسین ،بی تا . ۱۳٫طباطبایی ،سید محمد حسین ؛‌المیزان فی تفسیرالقرآن ،‌چاپ پنجم ،قم ،دفتر انتشارات اسلامی جامعه مدرسین ، ۱۴۱۷ ق . ۱۴٫فیض کاشانی ‌، مولی محسن ،‌ تفسیر الصافی ،تهران ، ‌انتشارات الصدر ،‌ 1415 ق . ۱۵٫قرائتی ، محسن ؛ ‌تفسیرنور ، تهران ، مرکز فرهنگی درس هایی از قرآن ، ۱۳۸۳ ش . ۱۶٫مؤدب ‌، سید رضا ؛ مبانی تفسیر قرآن ، قم ،انتشارات دانشگاه (سمت) ، ۱۳۸۶ ش . ۱۷٫مدرسی ،سید محمد تقی ‌؛من هدی القرآن ،تهران ،چاپ اول ،انتشارات دار محبی الحسین ،‌1419 . 18.مدنی ،محمد ؛‌المجتمع الانسانی کما تنظمه سوره النساء ، مصر،‌ بی نا ، ‌1991 م . ۱۹٫معرفت ،محمد هادی ؛ ‌علوم قرآن ، چاپ اول ،‌قم ،التمهید ، ‌1378 ش . نشریه پژوهشهای قرآنی ،شماره ۵۸٫