نقد و بررسى دیدگاه هاى موجود درباره افشاى راز پیامبراعظم(۱)

بِسْمِ اللهِ الرَّحْمنِ الرَّحِیمِیا أَیُّهَا النَّبِیُّ لِمَ تُحَرِّمُ ما أَحَلَّ اللهُ لَکَ تَبْتَغِی مَرْضاتَ أَزْواجِکَ وَاللهُ غَفُورٌ رَحِیمٌ * قَدْ فَرَضَ اللهُ لَکُمْ تَحِلَّهَ أَیْمانِکُمْ وَاللهُ مَوْلاکُمْ وَهُوَ الْعَلِیمُ الْحَکِیمُ * وَإِذْ أَسَرَّ النَّبِیُّ إِلى بَعْضِ أَزْواجِهِ حَدِیثاً فَلَمّا نَبَّأَتْ بِهِ وَأَظْهَرَهُ اللهُ عَلَیْهِ عَرَّفَ بَعْضَهُ وَأَعْرَضَ عَنْ بَعْض فَلَمّا نَبَّأَها بِهِ قالَتْ مَنْ أَنْبَأَکَ هذا قالَ نَبَّأَنِیَ الْعَلِیمُ الْخَبِیرُ؛ به نام خداوند بخشاینده مهربان. اى پیغمبر گرامى براى چه آن را که خدا بر تو حلال فرمود تو بر خود حرام کردى تا زنانت را از خود خشنود سازى در صورتى که خدا آمرزنده و مهربان است. خدا حکم کرد براى شما که سوگندهاى خود را (به کفّاره) بگشایید و او مولاى شما بندگان (و حکمش نافذ) است و هم او به هر چیز عالم دانا و به حکمت از تمام امور خلق آگاه است. وقتى پیغمبر با بعضى زنان خود … به راز گفت … آن زن چون خیانت کرده و دیگرى (یعنى عایشه) را بر سرّ پیغمبر آگه ساخت خدا به رسولش خبر داد و او بر آن زن برخى را اظهار کرد (و برویش آورد) و برخى را از کرم، پرده دارى نمود و اظهار نکرد. آن زن گفت: رسولا تو را که واقف ساخت… رسول گفت: مرا خداى داناى آگاه (از همه اسرار عالم) خبر داد.بررسى دیدگاه مفسران شیعهبا اندک تأمّلى در دیدگاه هاى مفسّران شیعه و سنّى، روشن مى شود که بیشتر شأن نزول هاى این آیات، از منابع کهن اهل سنّت نقل شده و شیعه به صورت مستقل غیر از روایتى از امام باقر(علیه السلام) نظرى در این باره نداشته است و هرچه در منابع تفسیرى شیعه ملاحظه مى شود، گردآورى و نقل قول محدثان و مفسران اهل سنت مى باشد.براى بررسى دیدگاه مفسران شیعه از تفسیر على بن ابراهیم قمى، تفسیر المیزان، مجمع البیان، تفسیر نمونه و البرهان فى تفسیر القرآن استفاده شده است و در این مجال، بایستى از دو منظر دیدگاه آنان را بررسى کنیم:الف این که آیات اول و دوم اشاره به چه موضوعى دارند که پیامبراکرم(صلى الله علیه وآله)آن را بر خود حرام کرده است؟ب این که آن رازى که حضرت رسول اکرم(صلى الله علیه وآله) با یکى از همسرانش در میان گذاشت چه بوده است؟اما این که این آیات در شأن چه موضوعى نازل شده اند، مفسران شیعى چندین نظر را در تفاسیر خود آورده اند:۱ـ عسل خوردن پیامبر(صلى الله علیه وآله) در منزل حفصه و نقشه عایشه در این باره با بیان این مطلب که از دهان پیامبر(صلى الله علیه وآله) بوى «مغافیر» به مشام مى رسد و سوگند پیامبر(صلى الله علیه وآله) بر عسل نخوردن؛۲ـ عسل خوردن پیامبر در منزل ام سلمه و اجراى نقشه مذکور توسط سایر همسران پیامبر؛۳ـ عسل خوردن پیامبر(صلى الله علیه وآله) در منزل زینب بنت جحش و اجراى نقشه مذکور توسط عایشه و حفصه و سوگند پیامبر بر این که هرگز عسل ننوشد؛۴ـ عسل خوردن پیامبر(صلى الله علیه وآله) در منزل سوده و اجراى نقشه مذکور توسط عایشه و حفصه و سوگند پیامبر(صلى الله علیه وآله) بر عسل نخوردن؛۵ـ دیدار پیامبر(صلى الله علیه وآله) با ماریه در غیاب حفصه و درشتى کردن حفصه با پیامبر(صلى الله علیه وآله)و سوگند پیامبر(صلى الله علیه وآله) بر کناره گیرى از ماریه؛۶ـ دیدار پیامبر(صلى الله علیه وآله) با ماریه در غیاب عایشه و اطلاع یافتن حفصه از این ماجرا و سوگند پیامبر(صلى الله علیه وآله) بر حرام کردن ماریه بر خود.اکنون به بررسى این موارد مى پردازیم:نظریه اول و دوم فقط در تفسیر مجمع البیان طبرسى آمده است.۲نظریه سوم، علاوه بر تفسیر مجمع البیان طبرسى،۳ به عنوان شأن نزول مورد وثوق مفسّر تفسیر نمونه به شرح ذیل آمده است:پیامبر(صلى الله علیه وآله) گاه که نزد زینب بنت جحش (یکى از همسرانش) مى رفت زینب او را نگاه مى داشت و از عسلى که تهیه کرده بود خدمت پیامبر(صلى الله علیه وآله) مى آورد. این سخن به گوش عایشه رسید و بر او گران آمد، عایشه مى گوید: من با حفصه (یکى دیگر از همسران پیامبر) قرار گذاشتیم که هر وقت پیامبر نزد یکى از ما آمد فوراً بگوییم آیا صمغ «مغافیر» خورده اى؟ (مغافیر، صمغى بود که یکى از درختان حجاز به نام عرفط (بر وزن هرمز) تراوش مى کرد و بوى نامناسبى داشت) پیامبر(صلى الله علیه وآله) مقید بود که هرگز بوى نامناسبى از دهان یا لباسش شنیده نشود، بلکه به عکس اصرار داشت همیشه خوشبو و معطر باشد! به این ترتیب، روزى پیامبر نزد حفصه آمد و او این سخن را به پیامبر گفت. حضرت فرمود: من مغافیر نخورده ام؛ بلکه عسلى نزد زینب بنت جحش نوشیدم،و من سوگند یاد مى کنم که دیگر از آن عسل ننوشم (نکند زنبور آن عسل روى گیاهى نامناسب و احتمالاً مغافیر نشسته باشد).۴نقد و بررسى دیدگاه هاى موجود در . . .اما دیدگاه چهارم فقط در تفسیر المیزان آمده است که مفسر گران قدر این تفسیر، آن را از الدرّ المنثور به این شکل نقل مى کند:و در در منثور است که ابن منذر، و ابن ابى حاتم، و طبرانى، و ابن مردویه، به سندى صحیح از ابن عباس روایت کرده اند که گفت: رسول خدا(صلى الله علیه وآله) هر وقت به خانه همسرش سوده مى رفت، در آن جا شربتى از عسل مى نوشید. روزى از منزل سوده درآمد و به خانه عایشه رفت، عایشه گفت: من از تو بویى مى شنوم، از آن جا به خانه حفصه رفت، او هم گفت: من از تو بویى مى شنوم. حضرت فرمود: بگمانم بوى شربتى باشد که من در خانه سوده نوشیدم، و والله دیگر نمى نوشم.۵دیدگاه پنجم تقریباً مورد اتفاق همه این مفسران (جز مفسّر تفسیر نمونه) است، گرچه این داستان به شکل هاى گوناگونى نقل شده است. به عنوان نمونه، علامه طباطبایى به نقل از قمى از ابن سیار از امام صادق(علیه السلام) روایت کرده که عایشه و حفصه در روزى که رسول اکرم(صلى الله علیه وآله) در خانه ماریه قبطیه بود، به گوش نشستند و بعد به ایشان اعتراض کردند که چرا به خانه ماریه رفتى؟ و حضرت سوگند خورد که والله دیگر نزدیک او نمى شوم. «خدایتعالى در این آیه، آن جناب را عتاب کرده که چرا حلال خدا را بر خود حرام کردى، کفاره قسم را بده و هم چنان به همسرت سر بزن».6اصل این موضوع در تفسیر قمى بدین شکل آمده است:أخبرنا احمد بن ادریس قال حدّثنا أحمد بن محمد عن الحسین بن سعید عن ابن سیار عن ابى عبد الله(علیه السلام) فی قوله تعالى (یا أَیُّهَا النَّبِیُّ لِمَ تُحَرِّمُ ما أَحَلَّ اللهُ لَکَ) الآیه، قال اطلعت عائشه وحفصه على النبی(صلى الله علیه وآله) و هو مع ماریه، فقال النبی(صلى الله علیه وآله) و الله ما أقربها، فأمره الله أن یکفر یمینه.۷در تفسیر على بن ابراهیم قمى شأن نزول این آیات این گونه عنوان مى شود که رسول خدا(صلى الله علیه وآله) به خانه بعضى از همسرانش مى رفت و ماریه قبطیه در خدمت ایشان بود و به ایشان خدمت مى کرد و در آن روز در خانه حفصه بود و حفصه به سبب حاجتى بیرون رفته بود. پس پیامبراکرم با ماریه نزدیکى کرد و حفصه از این ماجرا مطلع شد و با حالتى خشمناک رو به سوى پیامبر کرد و گفت: اى رسول خدا! شما این کار را در نوبت من و در خانه و بستر من انجام دادید؟ پس پیامبراکرماز حفصه حیا کرده، خجالت کشید و فرمود: کافى است، زیرا من ماریه را بر خودم حرام ساختم و بعد از این هرگز با وى نزدیکى نخواهم کرد.۸علامه طباطبایى این داستان را به همین شکل در تفسیر خود به نقل از طبرانى و ابن مردویه آورده است.۹ علامه طبرسى نیز این داستان را همین گونه در مجمع البیان ذکر کرده است.۱۰ هم چنین علامه بحرانى نیز این قضیه را در البرهان به نقل از تفسیر قمى آورده است.۱۱اما دیدگاه ششم فقط در تفسیر مجمع البیان آمده و به نظر مى رسد که مفسّر، این شأن نزول را هم چنان که خواهیم دید به نقل از کشّاف زمخشرى در تفسیر خود آورده است.۱۲اما این که آن راز حضرت رسول با یکى از همسرانش، چه بوده، این راز با شأن نزول هاى شش گانه یادشده از دیدگاه مفسران شیعى ارتباطى تنگاتنگ دارد که عبارت اند از:۱٫ سوگند پیامبراکرم(صلى الله علیه وآله) بر عسل نخوردن؛ این مطلب در تفسیر مجمع البیان۱۳ و تفسیر نمونه آمده است. در تفسیر نمونه آمده است که پیامبراکرم(صلى الله علیه وآله) به حفصه گفت:این سخن را به کسى مگو (مبادا به گوش مردم برسد، و بگویند چرا پیامبر حلالى را بر خود تحریم کرده؟ و یا از کار پیامبر در این مورد و یا مشابه آن تبعیّت کنند، و یا به گوش زینب [بنت جحش] برسد و او دل شکسته شود.۱۴نیز چنین تعبیرى در المیزان (البته عسل خوردن در منزل سوده بوده) آمده است.۱۵۲٫ سوگند پیامبراکرم(صلى الله علیه وآله) مبنى بر این که دیگر به خانه زینب نخواهد رفت. این مطلب نیز فقط در مجمع البیان طبرسى آمده است.۱۶۳٫ سوگند پیامبر مبنى بر حرام کردن ماریه به خود به سبب جلب رضایت حفصه یا عایشه. این مطلب تقریباً مورد تأیید بیشتر مفسران است که در مجمع البیان و المیزان و البرهان به آن اذعان شده است با این تفاوت که علامه طباطبایى بر این مطلب، نقدى دارند که در جاى خود بدان اشاره خواهد شد.۱۷۴٫ رازى که پیامبراکرم(صلى الله علیه وآله) با حفصه در میان گذاشت این بود که بعد از ایشان، ابوبکر و عمر، زمامدار مسلمانان مى شوند. این مطلب یکى از جنجالى ترین بحث هاى تفسیرى است که در تفاسیر قمى و المیزان و البرهان فى تفسیر القرآن به آن اشاره شده است و البته علامه طباطبایى نقدى بر آن دارد که در جاى خود بحث خواهد شد.۱۸ به هر حال، مسلماً پیامبراکرم(صلى الله علیه وآله) این راز را به حفصه گفته و او این راز را به عایشه انتقال داده است. علامه طباطبایى مى فرماید:تمامى روایات اتفاق دارند بر این که منظور از آن دو زن حفصه و عایشه دو همسر رسول خدایند.۱۹آیت الله مکارم شیرازى مى فرماید:منظور از همسر غیر رازدارش در این آیه، حفصه بود که او این سخن را شنید و به عایشه بازگو کرد.۲۰هم چنین ماجراى بسیار مفصلى به نقل از ابن عباس در تفاسیر مختلف وجود دارد که ابن عباس به نقل از عمر بن خطاب، آن دو زن را حفصه و عایشه معرفى کرده است.۲۱با وجود این تفاصیل، علامه طباطبایى معتقد است که آیات شریفه تصریح نکرده اند که آن چه پیامبراکرم(صلى الله علیه وآله) بر خود حرام کرده، چیست؟ و جمله (تَبْتَغِی مَرْضاتَ أَزْواجِکَ) اشاره بر این مطلب دارد که آن چه را آن جناب بر خود حرام کرده عملى از اعمال حلال بوده که پیامبراکرم(صلى الله علیه وآله) آن را انجام مى داده است و بعضى از همسران آن حضرت از انجام آن عمل ناراضى بودند و حضرت را در مضیقه قرار مى دادند و اذیت مى کردند تا این که آن حضرت ناگزیر شد سوگند بخورد که دیگر آن عمل را انجام ندهد.۲۲٫ طبرى، محمد بن جریر، ترجمه تفسیر طبرى، تصحیح حبیب یغمائى، تهران، انتشارات دانشگاه تهران، ۱۳۴۴٫
پی نوشت:

۱ کارشناس ارشد علوم قرآن و حدیث.۲٫ طبرسى، ترجمه تفسیر مجمع البیان، ج ۱۴، جزء ۲۷ و ۲۸، ص ۱۰۶۵ ۱۰۶۸٫۳٫ همان.۴٫ ناصر مکارم شیرازى، تفسیر نمونه، ج ۲۴، ص ۲۷۱ ۲۷۲٫۵٫ سید محمد حسین طباطبایى، ترجمه تفسیر المیزان، ج ۱۹، ص ۶۸۱٫۶٫ همان، ص ۶۸۰٫۷٫ على بن ابراهیم قمى، تفسیر القمى، ج ۲، ص ۳۷۵٫۸٫ همان، ص ۳۷۵ ۳۷۶٫۹٫ سید محمدحسین طباطبایى، همان، ج ۱۹، ص ۶۸۲٫۱۰٫ طبرسى، همان، ج ۱۴، ص ۱۰۶۵ ۱۰۶۸٫۱۱٫ سید هاشم بحرانى، البرهان فی تفسیر القرآن، ج ۸، ص ۵۰٫۱۲٫ طبرسى، همان، ج ۱۴، ص ۱۰۶۵ ۱۰۶۸٫۱۳٫ همان.۱۴٫ تفسیر نمونه، ج ۲۴، ص ۲۷۱ ۲۷۲ و ۲۷۵٫۱۵٫ سید محمدحسین طباطبایى، همان، ج ۱۹، ص ۸۱٫۱۶٫ طبرسى، همان، ج ۱۴، ص ۱۰۶۵ ۱۰۶۸٫۱۷٫ همان، ص ۱۰۶۵ ۱۰۶۸ و سید محمدحسین طباطبایى، همان، ج ۱۹، ص ۶۸۲ و سید هاشم بحرانى، همان، ج ۸، ص ۴۹ و ۵۰ به نقل از: کلینى، کافى، ج ۶، ص ۱۳۴، ح ۱٫۱۸٫ قمى، همان، ج ۲، ص ۳۷۵ و ۳۷۶؛ سید محمدحسین طباطبایى، همان، ج ۱۹، ص ۶۸۲ و ۶۸۳ و سید هاشم بحرانى، همان، ج ۸، ص ۵۰ به نقل از: تفسیر القمى.۱۹٫ سید محمدحسین طباطبایى، همان، ج ۱۹، ص ۶۶۷٫۲۰٫ ناصر مکارم شیرازى، همان، ج ۲۴، ص ۲۷۵٫۲۱٫ «قال ابن عباس: فسألت عمر بن الخطاب من اللتان تظاهرتا على رسول الله(صلى الله علیه وآله)؟ فقال: حفصه و عائشه» (سید هاشم بحرانى، همان، ج ۸، ص ۵۱، به نقل از: الأمالى، ج ۱، ص ۱۵۰).۲۲٫ سید محمدحسین طباطبایى، همان، ج ۱۹، ص ۶۶۵٫