نقد و بررسی گزارش های وارده درباره کنیه ابو تراب (۲)

۳٫)رابطه کنیه ابوتراب و خشم حضرت زهرا سلام الله علیها روایت دیگری از بخاری بیانگر این است که اطلاق این کنیه مربوط به زمانی است که بین حضرت امیرعلیه السلام و حضرت زهرا سلام الله علیها اختلافی پیش آمد و در این زمان پیامبر این کنیه را به ایشان دادند .متن گزارش به این صورت است :خالد بن مخلد از سلیمان بن بلال از ابو حازم از سهل بن سعد چنین نقل کرده است :محبوب ترین اسم ها برای علی رضی الله عنه ابوتراب می باشد که علاقه داشت به این نام صدا شود و کسی به این نام ،ایشان را نخواند مگر پیامبر صلی الله علیه و سلم،زمانی که [حضرت علی علیه السلام ]مورد خشم و غضب فاطمه قرار گرفته بود از منزل خارج شد و به مسجد رفت و خوابید و زمانی که پیامبر آمد و دید علی ،پشتش خاکی شده بود ،پس پیامبر خاک را از پشت علی پاک می کرد و فرمود :بنشین یا اباتراب ! بنشین یا اباتراب .(۲۹)
نقد سند این گزارش نیز دچار ضعف سند و اشکالات محتوایی است لذا پذیرفتنی نیست .در سند روایت خالدبن مخلد دیده می شود که در کتب رجالی شیعه ،مهمل است و در کتاب های رجالی اهل سنت ،برخی وی را توثیق نکرده و گفته اند وی احادیث غیر عادی دارد .(۳۰)سلیمان (سلمان )بن بلال نیز در منابع رجالی ما توثیق نشده است .(۳۱)
نقد متن اولاً :اگر این کنیه اولین بار به حضرت اطلاق شده باشد نباید مورد علاقه حضرت باشد ،زیرا در صدر روایت ،علاقه حضرت به این کنیه دیده می شود و در ذیل روایت ،به غضب فاطمه سلام الله علیها از علی علیه السلام اشاره دارد .آیا ممکن است کسی که سبب غضب فاطمه سلام الله علیها شده به این کنیه علاقه داشته باشد ؛کنیه ای که پس این حادثه تلخ بر او اطلاق شده است .ثانیاً اگر اطلاق این کنیه به علی علیه السلام در این نوبت ،برای اولین بار نیست ،چرا پیامبر صلی الله علیه وآله به جای بازخواست از علی علیه السلام او را به محبوب ترین نام هایش خطاب کرد ؟ثالثاً:چرا که در این گزارش به کلمه غضب تکیه شده است ؟این مسئله نشان می دهد که برخی در پی اثبات این بوده اند که بگویند حضرت علی علیه السلام سبب غضب فاطمه شده است .ثالثاً:ممکن است راوی این روایت در شرایطی بوده که به ناچار می بایست تقیه می کرد .شاهد این مدعا ،روایتی است که در برخی از منابع اهل سنت آمده است :قتیبه بن سعید از عبدالعزیز [بن ابی حازم ]از ابی حازم [مسلمه یا سلمه بن دینار مدنی چنین نقل کرده ]:شخصی از آل مروان در مدینه از سهل بن سعد تقاضا کرد تا علی [علیه السلام ]را دشنام دهد ،ولی او از قبول آن خودداری کرد ودر جواب گفت :اگر نمی خواهی چنین کاری انجام دهی باید بگویی خداوند اباتراب را لعنت کند .او گفت :هیچ اسمی برای حضرت از این نام محبوب تر نبود و حضرت علاقه داشت تا به این نام ،خطاب شود .این شخص گفت :قصه علاقه حضرت را به این کنیه بگو چرا اباتراب نامیده شده است ؟سهل بن سعد در جواب گفت :پیامبر صلی الله علیه و اله به خانه فاطمه سلام الله علیها آمد و علی در خانه نبود ،فرمود :پسرعمویتکجاست ؟فاطمه سلام الله علیها در جواب گفت :بین من و ایشان اختلافی واقع شد و مرا به غضب آورد پس خارج شد و به من نگفت که کجا می رود .پیامبر به فردی فرمود که دنبال علی برود ببیند کجاست .این شخص نزد حضرت آمد و گفت :یا رسول الله ایشان در مسجد خوابیده است .پیامبر نزد وی آمد دید که عبا از دوشش افتاده و خاکی شده است .پیامبر خاک ها را پاک می کرد و می فرمود :بلند شو یا اباتراب .(۳۲)نظیر همین روایت را ابوالفرج اصفهانی گزارش کرده است .(۳۳)همان گونه که صدر روایت نشان می دهد سهل بن سعد تحت فشار بود تا به حضرت دشنام دهد بنابراین ،ممکن است وی به منظور رهایی از این تهدید مجبور شده است صورتی از این جریان را بازگو کند که نزد مخالفان امیر مؤمنان علیه السلام مطلوب تر بود .و به نظر می رسد در آن زمان ،برای محو عظمت این کنیه ،چنین روایت مجعولی را در جامعه رواج داده بودند .البته اگر چه تقیه می تواند مشکل این گونه گزارش ها را رفع نماید ،اما نکته ای که باید توجه داشت این است که برخی از کلمات بعداً به گزارش سهل بن سعد اضافه شده تا حقایق با باطل مخلوط شود .از این رو ،باید این گونه گزارش ها را نپذیرفت .شاهد آن نوع برداشت آن است که قتیبه بن سعید ،راوی گزارش اخیر ،در کتاب های رجالی اهل سنت (۳۴)فردی مجهول معرفی شده است .از سوی دیگر ،گزارش های فراوانی از علمای اهل سنت و شیعه از سهل بن سعد نقل شده که او در این روایات ،به محبوبیت این کنیه برای امیرالمؤمنین علیه السلام اشاره دارد ،ولی هرگونه اختلاف ونزاع ودیگر صفاتی که مشتمل بر ذم باشد ،در این گزارش ها دیده نمی شود .(۳۵)برای نمونه ،یکی از این گزارش ها را که در صحیح بخاری به نقل از عبدالله بن مسلمه از عبدالعزیز بن أبی حازم (م۱۸۵ق)از پدرش آمده ،نقل می کنیم :فردی نزد سهل بن سعد آمد و گفت امیر مدینه می خواهد علی را [به بدی ]نزد منبر یاد کنی ،گفت :به چه چیزی ؟در جواب گفت :به اینکه ایشان ابوتراب است .سهل خندید و گفت :نام گذاری نکرد به این نام مگر رسول خدا صلی الله علیه وآله و نامی محبوب تر از این نام برای ایشان نبود .این شخص دنبال حدیث را گرفت و گفت چطور ؟در جواب گفت :روزی علی نزد فاطمه آمد و سپس به مسجد رفت و در آنجا خوابید پیامبر صلی الله علیه وآله فرمود :پسر عمویت کجاست ؟فاطمه [علیها السلام ]در جواب گفت :در مسجد است .پس پیامبر به سمت حضرت رفت و او را در حالی که عبایش از دوشش افتاده بود در مسجد یافت و خاک را از پشتش زدود و فرمود :بنشین یا اباتراب یا اباتراب .(۳۶)همان گونه که از این گزارش به دست می آید هیچ کدام از اتهامات یاد شده ،در این گزارش دیده نمی شود ،به علاوه ،این روایت به لحاظ سند ،پذیرفتنی است ،زیرا عبدالله بن مسلمه(بن قعنب)(۲۲۴ق)(۳۷)از نگاه رجالیان اهل سنت فردی صالح و ثقه است به گونه ای که مورد اعتماد مالک بن انس بوده و مالک ،نصف کتاب الموطاً را خوانده و نصف دیگر را برای مالک خوانده است .(۳۸)اما عبدالعزیز بن ابی حازم -راوی دیگر این روایت -نیز از جمله اصحاب و خواص امام صادق علیه السلام و فردی ثقه بوده است (۳۹)علمای اهل سنت نیز وی را توثیق کرده اند .(۴۰)ابی حازم ،سلمه بن دینار نیز از اصحاب امام سجاد علیه السلام ونیز از خواص امام صادق علیه السلام معرفی شده است(۴۱)ایشان در کتاب های اهل سنت به عنوان فردی صالح (۴۲)و ثقه (۴۳)معرفی شده است .خود سهل بن سعد نیز در کتب رجالی شیعی از اصحاب پیامبر صلی الله علیه وآله و از اصحاب حضرت وعلی علیه السلام معرفی شده است .(۴۴)در کتاب های رجالی اهل سنت آمده است که وی در سال ۹۱ق از دنیا رفت و از اصحاب رسول خدا صلی الله علیه وآله بود.(۴۵)۴)رابطه کنیه ابوتراب وازدواج مجدد حضرت امیر علیه السلاماز دیگر گزارش های قابل نقد در این باره ،گزارش شیخ صدوق درعلل الشرایع است که به صورت صریح ،دلالت بر آن دارد که پس از اختلاف حضرت علی علیه السلام و حضرت زهرا سلام الله علیها درباره ازدواج علی علیه السلام با دختر ابوجهل ،پیامبر صلی الله علیه وآله از علی علیه السلام تقاضا می کند تا ابوبکر و عمر را دعوت کند که هنگام توصیه پیامبر صلی الله علیه وآله به علی علیه السلام خلیفه اول و دوم نیز شاهد این مسئله باشند ،متن گزارش چنین است :فردی شقی ازاشقیا نزد فاطمه سلام الله علیها آمد و گفت :آیا خبر نداری که همسرت با دختر ابوجهل ازدواج کرده است؟حضرت فرمود :آیا راست می گویی؟وی در جواب سه بار گفت :آری راست می گویم .در اینجا بود که غیرت وی به جوش آمد به گونه ای که نمی توانست تحمل نماید ،چون خداوند بر زن ها غیرت و برای مردان جهاد را قرار داده است و برای زن صابری که کارهایش را برای خدا انجام می دهد ،اجری همانند کسانی که در راه خداوند جهاد می کنند قرار داده است ،این فرد می گوید :غم و غصه فاطمه سلام الله علیها زیاد شد و تا شب به این مسئله فکر می کرد تا اینکه شب شد .در این هنگام حسن علیه السلام را بر دوش راستش قرار داد و حسین علیه السلام را بردوش چپش قرار داد و ام کلثوم سلام الله علیها را با دست راستش گرفت و سپس به خانه پدرش روانه شد .وقتی علی علیه السلام وارد خانه اش شد ،فاطمه سلام الله علیها را ندید و ندانست که چه شده است ،از این رو غمگین شد و حیا مانع شد تا به دنبال فاطمه سلام الله علیها برود.سپس به مسجد رفت تا هر چه خداوند می خواهد نماز بخواند ،آنگاه از خاک ها و شن های مسجد جمع کرد و به آنها تکیه داد .وقتی پیامبر حزن فاطمه سلام الله علیها را دید،مقداری آب روی وی ریخت ،سپس لباسش را پوشید و داخل مسجد شد و پیوسته در حال رکوع و سجود بود و هر وقت دو رکعت نماز می خواند ،از خدا می خواست تا غم فاطمه سلام الله علیها را از بین ببرد ،چون زمانی که از نزد فاطمه سلام الله علیها خارج شد ،دخترش بی تابی می کرد و باصدای بلند هق هق می کرد ،چون پیامبر صلی الله علیها و آله دید که به راحتی نمی تواند بخوابد و آرام و قرار ندارد ،فرمود :دخترم بلند شو ،پیامبر صلی الله علیها و آله حسن علیه السلام را به دوش گرفت و فاطمه سلام الله علیها حسین علیه السلام را به دوش رفت ،و دست ام کلثوم سلام الله علیها را گرفت و نزد علی علیه السلام رفت در حالی که در خواب بود ،پیامبر صلی الله علیها و آله پایش را بر پای علی علیه السلام گذاشت و وی را بیدار کرد و فرمود :یا اباتراب بلند شو ،چقدر آرام گرفته ای …ابوبکر را از خانه اش و عمر را از مجلس اش و طلحه را صدا کن .علی علیه السلام از خانه اش خارج شد و آن دو را نزد پیامبر آورد و همگی نزد پیامبر جمع شدند .پیامبر فرمود :آیا نمی دانی که فاطمه پاره تن من است و من از فاطمه هستم ،پس کسی که او را اذیت کند مرا آزار داده و کسی که مرا آزار دهد ،خداوند را آزار داده است و کسی که او را بعد از مرگ من آزار دهد ،مانند کسی است که او را در حیاتم آزار داده است و کسی که او را در حیاتم آزار دهد ،مانند کسی است که بعد از حیاتم وی را آزار دهد .علی علیه السلام نیز کلام پیامبر صلی الله علیها و آله را تأیید کرد.سپس پیامبر فرمود :یا علی چه چیزی باعث شد تا چنین عمل کنی ؟علی علیه السلام فرمود :به خدایی که شما را به نبوت مبعوث کرد ،مطالبی که درباره من به فاطمه سلام الله علیها رسیده صحت ندارد ،حتی به ذهنم نیز خطور نکرده است ،پیامبر فرمود :هم شما و هم دخترم راست گفته است ،به این وسیله ،فاطمه خوشحال شد ،و خندید تا اینکه دندان هایش دیده شد ،یکی از آن دو به دوستش گفت عجب است که در این زمان ما را برای چنین موضوعی دعوت کرد .سپس پیامبر صلی الله علیه و آله حسن علیه السلام را و علی علیه السلام حسین علیه السلام را و فاطمه ام کلثوم سلام الله علیها را حمل نموده و پیامبر صلی الله علیها و آله آنها را داخل خانه شان کرد و برآنها پارچه ای قرار داد و سپس خارج شد و آنها را به خدا سپرد و بقیه شب را نماز گزارد .(۴۶)این گزارش به دلایلی پذیرفته نمی شود :۱٫ازآنجا که پیامبر صلی الله علیها و آله کامل ترین افراد بشراست و خود مایه حل اختلاف مردم بود ،به دعوت ابوبکر و عمر نیاز نداشت و حال آنکه طبق گزارش ،حضور این افراد فقط برای اطلاع از این جریان بود ،چنان که همین مسئله موجب شده تا جاعل حدیث به تعجب آنها از این دعوت اشاره کند .اما اینکه چرا شیخ صدوق چنین روایتی را نقل کرده است ،ظاهراً مراد ایشان از نقل چنین خبری اشاره به مطالبی از این خبر می باشد که مورد پذیرش جامعه شیعی بوده است ،ولی قطعاً مطالب دیگر این روایت که با عصمت حضرت علی علیه السلام ناسازگاراست مورد پذیرش ایشان نیست ،چون سفارش های پیامبر صلی الله علیها و آله برای علی علیه السلام و نیز جایگاهی که علی علیه السلام داشت و مهم تر از آن مقام عصمت ایشان مانع از آن است که خلاف میل خداوند و رسولش صلی الله علیها و آله و نیز بر خلاف رضایت آنها قدم بردارد و در حقیقت توجه وی به اصل روایت بوده که آزار دختر پیامبر گرامی اسلام ملاک برای شناخت حق و باطل بوده است .مؤید عدم پذیرش چنین گزارشی توسط شیخ صدوق این است که ایشان در گزارش بعدی که ذکر خواهیم کرد ،نظیر همین گزارش را رد نموده و چون نقد چنین خبری قبل از این گزارش در کتاب شیخ صدوق آمده ،از نقد دوباره چنین روایتی خودداری کرده است .۲٫چگونه ممکن است فاطمه سلام الله علیها و پیامبر صلی الله علیه و آله به صرف شندین شایعه ،به آن ترتیب اثر داده و پیامبر صلی الله علیها و آله چنان کلمات آتشین در حق علی علیه السلام بگوید ؟چرا این توبیخات به گونه ای باشد ،که حضرت بفرماید :حکم کسی است را که در حیات من به وی آزار برساند ،همانند کسی است که بعد از مرگ من به وی آزار برساند .از این نوع کلام دقیقاً می توان به این نتیجه رسید که حضرت علی علیه السلام ،در زمان حیات ،مورد خشم فاطمه سلام الله علیها قرار گرفته ، از این رو ،حکم وی با افرادی که بعد از رحلت پیامبر صلی الله علیه و آله در حق وی جفا کردند هیچ فرقی نمی کند .در حقیقت ،جهت گیری که در این روایت ذکر شده به صورتی است که نتیجه گیری دلخواه جاعل آن را در پی دارد و گرنه نیاز به این نبود که ظلم در حیات را همانند ظلم بعد از مرگ بدانند .۳٫چگونه ممکن است دختر رسول خدا صلی الله علیه و آله در بین افراد نامحرم به گونه ای اظهار خوشحالی کند که دندان هایش دیده شود .۴٫چرا علی علیه السلام بعد از اطلاع از عدم حضور همسرش ناراحت می شود ،اگر می داند به خانه پیامبر صلی الله علیه و آله رفته که جای ناراحتی ندارد واگر حضرت نیز به مسئله فاش شدن رازش پی برده چه کسی به حضرت این خبر را داده و به فرض اینکه این خبر رسیده چرا حضرت در صدد رد این تهمت بر نیامده تاموجب آزار پیامبر صلی الله علیه و آله و همسرش نشود .۵٫چرا نامی از این فرد راوی نرسیده و چرا بعد از مشخص شدن کذب مخبر ،شخص دروغ گو مورد سؤال واقع نشده است .۶٫جای تعجب این است که چگونه این فرد هم به خانه پیامبر صلی الله علیه و آله و هم علی علیهم السلام دست رسی داشته و حضور وی در خانه وحی به اندازه ای بوده که از ریز اتفاقات خانه وحی اطلاع داشته است .۷٫چگونه این همه اتفاق در این زمان طولانی رخ داده و فرد جاعل هم نزد فاطمه سلام الله علیها بوده و هم نزد علی علیه السلام ،و هم نزد پیامبر صلی الله علیه و آله.۸٫اگر پیامبر صلی الله علیه و آله با اتفاق دختر و حسن و حسین و ام کلثوم علیهم السلام به خانه علی علیه السلام رفت دوباره چگونه در آخر گزارش گفته است که پیامبر صلی الله علیه و آله ،علی علیه السلام و خانواده اش را داخل منزلشان کرد و پارچه ای روی آنان انداخت ،مگر پیامبر صلی الله علیه و آله چند دفعه به خانه علی علیه السلام وارد شده است ؟۹٫ازدواج مجدد در بین مردم آن زمان ،رایج بوده و اگر علی علیه السلام چنین کاری را انجام می داد در اصل به حکم مباح اسلام عمل می نمود ،بدون این که به ذهنش خطور کند چنین عملی موجب کدورت حضرت زهرا سلام الله علیها خواهد شد .نقل و پرورش چنین خبری باعث شده تا برخی گزارش های غیر واقعی دیگر در میان اخبار سرایت کند ،از این رو ،در ادامه گزارش قبلی از قول پیامبر چنین گفته اند که پیامبر صلی الله علیه و آله از آن حضرت خواست ،که اگر با جویریه ازدواج کرده است ،دخترش فاطمه سلام الله علیها را طلاق دهد .(۴۷)این گزارش نیز پذیرفته نیست ،زیرا آیا امکان دارد پیامبری که چندین همسر دارد ،کسی را از این عمل منع کند ؟آیا امکان دارد که پیامبر از حکم قطعی اسلامی و قرآنی منع نماید؟آیا امکان دارد کسی که طلاق به دست او نیست دیگری را مجبور به طلاق نماید ؟درست است که پیامبر ولایت به دیگران دارد ،ولی چگونه ممکن است خلاف حکم الله عمل نماید ،اینکه برخی گفته اند «ما اتاکم الرسول فخذوه و ما نهاکم عنه فانتهوا»(48)موجب نمی شود ،تا علی علیه السلام از این عمل مباح خودداری نماید .گزارش دیگری را شیخ صدوق درباره ی اختلاف حضرت امیر علیه السلام و همسرش آورده و نقد کرده است .که نقد شیخ صدوق حکایت از این دارد که گزارش طولانی گذشته مورد پذیرش شیخ صدوق نبوده است ؛بنابراین ابتدا اصل این روایت را ذکر و سپس به نقدهای شیخ صدوق می پردازیم .احمد بن حسن قطان از حسن به علی بن حسین سکری از عثمان بن عمراناز عبیدالله بن موسی از عبدالعزیز بن موسی از عبدالعزیز از حبیب بن ابی ثابت :بینعلی علیه السلام و فاطمه سلام الله علیها سخنانی رد و بدل شد .پیامبر صلی الله علیها و آله برآنها وارد شد .برای پیامبر صلی الله علیه و آله بستر خوابی انداخته شد و پیامبر صلی الله علیه و آله خوابید .بعد از آن ،فاطمه سلام الله علیها آمد از یک طرف خوابید و سپس علی علیه السلام آمد و از جانب دیگر خوابید و پیامبر صلی الله علیه و آله دست علی علیه السلام و دخترش را گرفت و روی نافش گذاشت و پیوسته این کار را انجام داد تا بین آنها صلح برقرار نمود ،سپس پیامبر از منزل خارج شد و کسانی که ایشان را مشاهده کردند ،گفتند :یا رسول الله صلی الله علیه و آله وارد منزل شدی و حال خاصی داشتی و خارج شدی در حالی که ما خوشحالی را در صورتت مشاهده می کنیم .پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود :چرا چنین نباشم در حالی که بین دو نفر که از همه به من محبوب تر هستند صلح ایجاد کردم .(۴۹)شیخ صدوق بعد از نقل خبر می گوید :این خبر نزد من قابل اعتماد نیست و اعتقادی هم به آن ندارم ،چون حضرت علی علیه السلام و حضرت فاطمه سلام الله علیها اختلافی نداشتند تا نیازمند صلح بین هم باشند ،چون علی علیه السلام سیدالوصیین است و زهرا سلام الله علیها سیده نساء العالمین است و هر دو در حسن خلق به پیامبر اقتدا می کردند .در ادامه می گوید :من در این زمینه ،اعتماد می کنم به خبری که از ابوالعباس احمد بن یحی بن زکریا رسیده است که سند را سلسله وار به عبدالله بن عباس می رساند که از عبدالله بن عباس سؤال کرد ،چرا پیامبر علی علیه السلام را به این کنیه مفتخر کرد ؟وی در جواب گفت :چون علی علیه السلام صاحب زمین است و حجت خداوند براهلش می باشد و به واسطه ی وی زمین باقی می ماند وبه خاطر وی زمین آرام می گیرد و از پیامبر شنیدم که می فرمود :روزی که قیامت برپا گردد و کافر ببیند ،چقدراجر و ثواب و کرامت برای شیعیان علی علیه السلام آماده کرده است ،می گوید ،ای کاش من خاک بودم [یعنی ازشیعیان علی بودم ]و همین قسمت کلام خداوندمتعال است که می فرماید :«و یقول الکافر یا لیتنی تراباً»(50)گذشته ازنقد شیخ صدوق ،نکته شایان توجه آن است که چه کسی اخبار مربوط به داخل خانه پیامبرصلی الله علیه و آله و حضرت علی علیه السلام و همسرش علیهم السلام را برای دیگران نقل کرده است ؟چرا بعد از اطلاع پیامبر صلی الله علیه و آله از این مسئله ،خوابیدند ؟چرا پیامبر صلی الله علیها و آله دست آن ها را روی نافش قرار دهد و با این وسیله موجب آشتی آنها گردد ؟چرا پیامبر صلی الله علیه و آله از موضوع اختلاف آنها سؤال نکردند ؟مگر ممکن است که پیامبر بدون اطلاع از اختلاف آنها بدون هیچ گونه برخوردی خوابیده باشند و بعد از خوابیدن آنها فقط با قرار دادن دست آنها بر نافش موجب آشتی آنها گردند ؟دراین نقل ،گفته نشده است که خشم پیامبر صلی الله علیه و آله قبل از ورود به منزل حضرت چه بوده ؟اگر خشم به سبب اختلاف بین حضرت علی علیه السلام و دخترش فاطمه سلام الله علیها بوده است چرا بعد از ورود به خانه بدون هیچ گونه برخوردی با خوابیدن موجبات آشتی آنها را برقرار می کند ؟(۵۱)نویسنده براین باور است که کنیه ابوتراب در ذات العشیره از طرف رسول الله صلی الله علیه و آله اهدا شده است و علاقه ای که حضرت به این کنیه داشت ،پیامبر صلی الله علیه و آله نیز در موارد دیگری حضرت را به این کنیه خطاب می نمودند .خطاب های متعدد پیامبر با این کنیه باعث شده تا مخالفان در مواردی که امکان کاربرد یا برداشت شخصی وجود داشته است ،این کنیه را در جعلیات خود اضافه نمایند .از این رو ،بعید نیست روزی پیامبر دنبال حضرت امیر به در منزلش آمده و ایشان خانه نبودند و به دنبال حضرت رفته و بعد از دیدن علی علیه السلام با چنین خطابی صدا نموده باشد ،اما چون برخی در پی اثباتاختلاف بین حضرت با همسرش بودند قضایایی از داخل منزل و روابط اجتماعی خصوصی زندگی شان نقل کرده اند که با هیچ معیاری پذیرفته نمی شود و مؤید چنین برداشتی این است که در برخی گزارش ها آمده است که پیامبر صلی الله علیه و آله بعد از آمدن به در منزل حضرت بدون اشاره ای به اختلاف به دنبال امیرالمؤمنین علیه السلام می رود و حضرت را با کنیه ابوتراب خطاب می کند .(۵۲)بنابراین ،چین گزارش هایی که به دنبال اثبات اختلاف بین حضرت امیرو حضرت زهرا سلام الله علیها می باشند مورد پذیرش نمی باشد که برای نمونه گزارش دیگر نیزآمده که به نقد و بررسی آن می پردازیم :حضرت زهرا سلام الله علیها بعد از نزاعی که با حضرت علی علیه السلام پیدا کرد ،ناراحت شد و همسرش را تهدید کرد و گفت :به پیش رسول خدا شکایت می کنم ، از این رو از خانه خارج شد و به دنبال وی همسرش خارج شد تا ببیند فاطمه سلام الله علیها چه کار می کند ؟آن حضرت مشاهده کرد که پیامبر صلی الله علیه و آله در جواب شکایت فاطمه سلام الله علیها اعتنایی نکرد و فرمود :نباید زنی بر خلاف امر شوهرش عمل نماید .اینجا بود که علی علیه السلام از رفتار خود پشیمان شد و فرمود :دیگر کاری نمی کنم که سبب ناراحتی همسرم شود .(۵۳)این خبر نیز پذیرفته نمی شود ،چون این گونه خبرها بیشتر به قهر و آشتی اطفال شبیه است تا عمل فرد عاقل و بالغ .علاوه بر این مگرممکن است که ،سرور زنان جهان به حکم فقهی خود آگاه نباشد و با همسرش مخالفت نماید یا اینکه همسرش را تهدید کند ؟و نکته دیگر این است که ظاهر این خبر به گونه ای بیان شده که گویا حضرت علی علیه السلام جرمی را مرتکب شده و خود نیز به آن واقف بود و از آن ترس داشت ،ازاین رو ،لذا به دنبال همسرش می افتد تا ببیند چه اتفاقی رخ می دهد .نکته مهم دیگراینکه پیامبر صلی الله علیه و آله بدون توجه به اختلاف آنها و بدون تحقیق در مورد منشأ اختلاف آنها از دخترش می خواهد از همسرش اطاعت نماید و معلوم نیست علی علیه السلام کجا مخفی شده بود که بعد از حمایت پیامبر خوشحال شده و نزد فاطمه سلام الله علیها آمد و از کار خود عذرخواهی کرد .بنابراین اگر چه ناقل چنین گزارشی هایی هم یکی ازعلمای شیعی باشد ،باز پذیرفته نمی شود ،چون اولاً :این گونه گزارش ها را خود ناقلان آن نقد کرده اند .با روابط اجتماعی صحیح تناقض دارد .ثانیاً :طبق معیارهای عقلی ،مفاد و محتوای این گونه گزارش ها .
دلایل جعل حدیث درباره کنیه ابوتراببه نظر می رسد جعل حدیث در مورد اختلاف های حضرت امیرو همسرش به دلایلی صورت گرفته است که اساسی ترین آن هم می تواند نوع احادیث وارده در این زمنیه باشد .مخفی بودن قبر دختر پیامبر صلی الله علیه و آله گویاترین سند شیعیان برای ظلمی است که در حق امیرالمؤمنین و خاندان عصمت و طهارت صورت گرفته است ،بنابراین ،سؤال پیش می آید که چگونه ممکن است در زمان حکومت و قدرت خلیفه اول قبرایشان مخفی مانده باشد و این نشان از طبیعی نبودن مرگ ایشان یا کدورتی است که بین آن ها و حاکم وقت صورت گرفته است .لذا برای تعمیم دادن ظلمی که از جانب آنان به حضرت صورت گرفته چنین احادیثی جعل گردیده تا به نتایج ذیل دست پیدا کنند :اولاً:می خواستند بگویند ظلم فقط از جانب آنان نبوده ،بلکه خود علی علیه السلام نیز به همسرش ظلم کرده است .ثانیاً ،برخی از همسران پیامبر موجب آزار و اذیت پیامبر شده بودند ،از این رو شاهد نیستیم برای آن که رفتارهای برخی از همسران پیامبر صلی الله علیه و آله را توجیه نمایند ،با ذکر چنین اخباری در پی اثبات اختلاف بین علی علیه السلام با حضرت زهرا سلام الله علیها هستند تا ثابت کنند این گونه اختلافات در میان خانواده ها عادی بوده و در این زمینه بین دختر پیامبر و غیر او هیچ فرقی نیست .ثالثاً :با استنباط از کلمات پیامبر صلی الله علیه و آله می توانستند دو ضربه وارد کنند :۱٫آنکه به این وسیله احادیثی را که در کتاب های خود آنان در فضایل علی علیه السلام آمده است ،زیر سؤال می بردند و شبهه غیرحقیقی بودن آن احادیث را به شیعیان وانمود می کردند ،۲٫آنکه چنین وانمود می کردند که اگر شما می خواهید این گونه گزارش ها را بپذیرید باید کل آن را بپذیرید و گرنه مورد پذیرش ما نیست.بنابراین ،بهترین گزینه ای که می توانستند برای این موضوع استفاده کنند ،بهره برداری از کلماتی بود که زمینه اجتهاد به دو صورت مدح و ذم از آنها فراهم بود ،مانند کنیه ابوتراب که حضرت علاقه خاصی به این کنیه نشان می دادند ولی برخی همین کنیه را به عنوان طعن به حضرت گرفته و آن را مرتبط به اختلاف وی با همسرش دانستند و مطالبی را برای زمان اطلاق این کنیه ذکر کردند که به نقد آنها پرداخته شد .
نتیجهاز آنچه گذشت به دست می آید که کنیه ابوتراب در غزوه ذات العشیره و در مسجد به حضرت امیرالمؤمنین علیه السلام اعطا شد و حضرت به این کنیه علاقه خاصی داشت .البته برخی با توجه به امکان برداشت از این کنیه در مقام ،ذم گزارش هایی درمورد زمان اطلاق آن آورده اند ،در حالی که اگراین گزارش ها صحیح بود حضرت از خود علاقه ای به این کنیه نشان نمی داد .جدای ازاین مسئله ،نوع مطالبی که در این گزارش ها آمده به گونه ای است که پذیرش آن از نظر عقلی مشکل به نظر می رسد ،ضمن اینکه سند بسیاری از آنها نیز اشکال دارد .به باور نویسنده با توجه به شواهدی که در متن مقاله اشاره شد ،این کنیه اولین باردرغزوه ذات العشیره بر حضرت امیر علیه السلام اطلاق شده ولی بعد از آن پیامبر صلی الله علیه و آله در موارد دیگر آن حضرت را با این کنیه خطاب کرد که مورد دوم آن در مسجد بوده است .به هر حال ،با توجه به آنچه در منابع شیعی و سنی آمده ،علاقه حضرت علی علیه السلام به این کنیه قطعی است و همین مسئله می تواند بهترین دلیل برای نقد گزارش های خلاف واقع باشد از آنجا که زمینه برای اضافه نمودن نکته ای خاص در غزوه العشیره نبوده است ،جاعلان چنین برداشت هایی را در مورد قضیه مسجد یا مسئله اخوت اضافه نموده اند تا به این وسیله ادعای خود را ثابت نمایند .نکته دیگراین است که در زندگی حضرت علی علیه السلام و حضرت زهرا سلام الله علیها اختلافی نبوده و مخالفان برای توجیه ظلمی که از سوی برخی درباره حضرت صورت گرفته بود ،چنین احادیثی را جعل کرده اند ،تا به این وسیله هم کارهایی صورت گرفته توسط آنها را توجیه نمایند و هم به این وسیله مقامی که حضرت علی علیه السلام و همسرش داشت ،زیر سؤال برود و آنها را افرادی معرفی نمایند که هیچ فرقی با مردم دیگر ندارد و فضایل ایشان را ساخته پیروان آنها قلمداد کنند .با توجه به آن چه گفته شد به نظر می رسد که جاعلان این گونه احادیث ،دو هدف عمده را در نظر داشتند :اولاً :آنکه بگویند که ،اختلافات بین زن و شوهرامری طبیعی است و فرقی بین همسران پیامبر یا دختر پیامبر با همسرش نیست ،ثانیاً :جاعلان می خواستند با نقد این گونه احادیث زمینه ی زیر سؤال رفتن احادیث متواتر و قطعی که در آنها برای اهل بیت علیهم السلام جایگاهی مشخص شده است ،فراهم شود .
پی نوشتها

۱٫حسن مصطفوی التحقیق فی کلمات القرآن الکریم ،ج۱،ص۴۱۲-۴۱۳٫۲٫راغب اصفهانی ،المفردات فی غریب القرآن ،ص۷۳٫۳٫حسن مصطفوی التحقیق فی کلمات القرآن الکریم ،ج۱،ص۲۸۳٫۴٫شیخ صدوق ،عیون اخبارالرضا علیه السلام ،ج۱،ص۹۲٫۵٫رک:همو :علل الشرائع ،ج۱،ص۱۵۶٫۶٫محمدبن جریرطبری ،تاریخ الامم و الملوک ،ج۲،ص۱۲۳٫۷٫محمد بن اسحاق بن یسار ،سیره النبی صلی الله علیه و اله ،ج۲،ص۴۳۴/احمد بن حنبل ،ج۴،ص۲۶۳٫۸٫محمدبن جریر طبری ،تاریخ الامم و الملوک ،ج۲،ص۱۲۳-۱۲۴/ ابن شهر آشوب ،مناقل آل ابی طالب ،ج۲،ص۳۰۵/ محمد بن محمد حاکم نیشابوری ،المستدرک ،ج۳،ص۱۴۰/ ابن بطریق ،العمده ی ،ص۲۵/ ابن عنبه ،عمده ی الطالب ،ص۵۹/ مجلسی بحارالانوار ،ج۱۹،ص۱۸۷و ابن ابی عاصم ،الاحآد و المثانی ،ج۱،ص۱۴۷٫۹٫محمد بن اسماعیل بخاری ،صحیح بخاری ،ج۴،ص۲۰۸/ ابن بطریق ،العمده ی ص۲۶٫نزدیک به همین مضامین از یعقوب بن حمید از ابی حازم از سهل بن سعد (ابن ابی عاصم ،الآحاد و المثانی ،ج۱،ص۱۵۰)و نیز از محمد بن حسن بن خلیل از هشام بن عمار از عبدالعزیز بن ابی حازم از ابی حازم از سهل بن سعد (محمد بن حبان بن احمد ،صحیح ابن حیان ،ج۱۵،ص۳۶۸-۳۶۹)در گزارش های دیگری نیز وارد شده است .۱۰٫ر.ک:موسوعه التاریخ الاسلامی ،ج۲،ص۲۱۱٫۱۱٫شیخ طوسی ،الغیبه ،ص۱۸۲/ محمد بن اسماعیل بخاری ،صحیح بخاری ،ج۴،ص۲۰۸/ ابن ابی الحدید ،شرح نهج البلاغه ،ج۱،ص۱۱/ محمد بن یوسف حسن بن محمد زرندی ،نظم درر السمطین ،ص۱۰۷/ ابن ابی عاصم ،الاحاد و المثانی ،ج۱،ص۱۵۰و محمد بن حبان بن احمد ،صحیح ابن حبان ،ج۱۵،ص۳۶۸٫۱۲٫محمد بن سلیمان کوفی،مناقب امیر المؤمنین علیه السلام ،ج۱،ص۳۲۰-۳۲۱۱۳٫ابن هشام ،سیره النبی ،ح۲،ص۴۳۴٫۱۴٫ابن کثیر،البدایه و النهایه ،ح۷،ص۳۷۱٫این گزارش با استناد به کتاب صحیحن آمده است که در بخش مربوط به نقل گزارش از صحیح بخاری ،نقد خواهد شد .۱۵٫ابن بطریق ،العمده ،ص۲۶/عمر بن شاهین ،فضائل سیدهالنساء،ص۳۶/ابن عساکر ،تاریخ مدینه ی دمشق ،ج۴۲،ص۱۸و محیی الدین نووی ،المجموع ،ج۸،ص۴۴۱-۴۴۲٫۱۶٫خوئی معجم رجال الحدیث ،ج۱۴،ص۷۵٫۱۷٫اسماعیل بن ابراهیم بخاری ،صحیح بخاری ،ج۷،ص۱۹۵٫۱۸٫مجهول در نزد قدما کسی است که رجالیون به مجهولیت وی تصریح کرده اند ولی در اصطلاح متأخرین از شهید ثانی به این طرف اعم از مجهول و مهمل متقدمین است ؛یعنی مجهول نزد متأخرین عبارت از این است که رجالیون تصریح به مجهولیت نموده اند و یا اینکه اسم وی آمده ولی مدح و ذمی درباره ی ایشان وارد نشده است (ر.ک:جعفر سبحانی ،کلیات فی علم الرجال ،ص۱۲۰-۱۲۱)۱۹٫کسانی که نامشان در کتاب های رجال آمده ،ولی هیچ مدح و ذمی از ایشان نرسیده است .۲۰٫مراد از مهمل در اصطلاح متقدمین کسی است که اصحاب ازایشان نام برده اند ولی تضعیف ننموده اند ،ولی مهمل طبق اصطلاح متأخرین کسی است که نامی از ایشان در رجال نیامده است.بنابراین طبق اصطلاح متأخرین به راویان مهمل همانند راویان مجهول عمل نمی گردد .(ر.ک:جعفر سبحانی ،کلیات فی علم الرجال ،ص۱۲۰-۱۲۱)۲۱٫ابن حبان ،الثقات ،ج۸،ص۵۰٫۲۲٫ابن عساکر ،تاریخ مدینه ی دمشق ،ج۴۲،ص۱۸و ر.ک :ابن شهر آشوب ،مناقل آل ابی طالب،ج۲،ص۳۰۵-۳۰۶٫۲۳٫همو،تاریخ مدینه دمشق ،ج۱۶،ص۴۰۱/ج۳۹،ص۴٫۲۴٫محمد بن سلیمان کوفی،مناقب امیر المؤمنین علیه السلام ،ج۱،ص۳۴۳٫۲۵٫همان ،ص۳۲۵و۳۲۸-۳۲۹٫۲۶٫همان ،ص۳۳۳،۳۲۸و۳۴۲٫۲۷٫احمد بن ایوب طبرانی .المعجم الأوسط ،ج۸،ص۳۹٫۲۸٫عبدالرحمن بن علی ابن جوزی ،کتاب الموضوعات ،ج۳،ص۱۶۷٫۲۹٫محمد بن اسماعیل بخاری ،صحیح البخاری ،ج۷،ص۱۱۹و همو الأدب المفرد ،ص۱۸۳٫۳۰٫احمد بن حنبل ،العلل ،ج۲،ص۱۸٫۳۱٫سید ابوالقاسم خویی ،معجم رجال الحدیث ،ج۹،ص۲۴۶٫۳۲٫مسلم بن حجاج نیسابوری ،الجامع الصحیح ،ج۷،ص۱۲۳/ احمد بن حسین بن علی بیهقی ،السنن الکبری ،ج۲،ص۴۴۶٫۳۳٫ابوالفرج اصفهانی ،مقاتل الطالبیین ،ص۱۴٫۳۴٫محمد بن عمرو بن موسی عقیلی ،الضعفاء الکبیر ،ج۳،ص۴۸۸٫۳۵٫محمد بن اسماعیل بخاری ،صحیح البخاری ،ج۴،ص۲۰۷/ابن ابی الحدید ،شرح نهج البلاغه ،ج۱،ص۱۱/ محمد بن یوسف بن حسن بن محمد زرندی ،نظم دررالمسمطین ،ص۱۰۷،ابن ابی عاصم ،الآحاد و المثانی ،ج۱،ص۱۵۰و محمد بن حبان بن احمد ،صحیح ابن حیان ،ج۱۵،ص۳۶۸٫۳۶٫محمد بن اسماعیل بخاری ،صحیح البخاری ،ج۴،ص۲۰۷٫۳۷٫خلیفه بن خیاط ،طبقات خلیفه ،ص۳۹۸٫۳۸٫همان .۳۹٫سید ابوالقاسم خویی ،معجم رجال الحدیث ،ج۱۱،ص۳۲٫۴۰٫احمد بن عبدالله عجلی ،معرفه الثقات ،ج۲،ص۹۶٫۴۱٫شیخ طوسی ،رجال الطوسی ،ص۱۱۴/ سند ابوالقاسم خویی ،معجم رجال الحدیث ،ج۹،ص۲۱۵٫۴۲٫احمد بن عبدالله عجلی ،معرفه الثقات ،ج۱،ص۴۲۰٫۴۳٫عبدالرحمن بن ابن حاتم رازی ،الجرح و التعدیل ،ج۴،ص۱۵۹٫۴۴٫شیخ طوسی ،رجال الطوسی ،ص۴۰و۶۶و سید ابوالقاسم خویی ،معجم رجال الحدیث ،ج۹،ص۳۷۱٫۴۵٫عبدالرحمن بن ابن حاتم رازی ،الجرح و التعدیل ،ج۴،ص۱۹۸٫۴۶٫شیخ صدوق ،علل الشرایع ،ج۱،ص۱۸۵٫۴۷٫همان.۴۸٫عمر بن شاهین ،فضائل فاطمه سیده النساء ،ص۳۵٫۴۹٫ر.ک شیخ صدوق ،علل الشرایع ،ج۱،ص۱۵۶،رک:ابن سعد ،الطبقات الکبری ،ج۸،ص۲۶و مجلسی بحارالانوار ،ج۴۳،ص۱۴۶٫۵۰٫ر.ک شیخ صدوق ،علل الشرایع ،ج۱،ص۱۵۶٫۵۱٫استاد علامه جعفرمرتضی عاملی نیز حدیث مزبور را به طور مختصر نقد کرده است. (جعفر مرتضی عاملی ،الصحیح من سیره النبی الاعظم ،ج۴،ص۳۳۸).۵۲٫سید ابن طاووس ،الطرائف ،ص۷۷و ابن بطریق ،العمده ،ص۲۵٫۵۳٫ابن سعد ،الطبقات الکبری ،ج۸،ص۲۶/ ابن حجر عسقلانی ،الاصابه فی تمییز الصحابه ،ج۸،ص۲۶۸٫ منابع-ابی ابی الحدید ،شرح نهج البلاغه ،تحقیق محمد ابوالفضل ابراهیم ،بی جا ،منشورات مکتبه آیت الله العظمی مرعشی نجفی ،بی تا .-ابن ابی عاصم ،الاحاد و المثانی ،تحقیق باسم فیصل احمد جوابره ،بی جا ،دارالدرایه ،۱۴۱۱ق.-این اسحاق محمد بن اسحاق بن یسار مطلبی ،سیره ابن هشام ،مکتبه محمد علی صبیح و اولاده ،۱۳۸۳ق.-ابن بابویه قمی ،عیون اخبارالرضا علیه السلام ،تحقیق شیخ حسین اعلمی ،بیروت ،موسسه الاعلمی للمطبوعات ،بی تا .-ابن جوزی ،عبدالرحمن بن علی ،کتاب الموضوعات ،تحقیق عبدالرحمان محمد عثمان ،مدینه ،مکتبه السلفیه ،۱۳۸۶٫-ابن حبان ،محمد بن حبان احمد ،صحیح ابن حبان بترتیب ابن بلبان ،تحقیق شعیب ارنؤوط ،بی جا ،مؤسسه الرساله ،۱۴۱۱ق.-ابن حبان ،محمد بن حبان احمد ، کتاب الثقات ،هند ،موسسه الکتب الثقافیه ،۱۳۹۳ق.-ابن حنبل ،احمد بن محمد ،العلل و معرفه الرجال ،تحقیق وحی الله بن محمود عباسی ،ریاض ،دارالخانی ،۱۴۰۸ق.-ابن حنبل ،احمد،مسند احمد بن حنیل ،بیروت دارصادر ،بی تا .-ابن سعد ،محمد ،الطبقات الکبری ،بیروت دار صادر ،بی تا .-ابن شاهین ،ابوحفص ،عمر بن احمد بن عثمان بن ایوب شاهین ،فضائل سیده النساء بعد مریم فاطمه بنت رسول الله ،تحقیق ابو اسحاق حوینی اثری ،قاهره ،مکتبه التربیه الاسلامیه ،۱۴۱۱ق.-ابن شهرآشوب محمد بن علی ،مناقب آل ابی طالب ،تحقیق گروهی از اساتید نجف اشرف ،نجف اشرف ،مطبعه الحیدریه ،۱۳۷۶ق.-ابن عساکر،علی بن حسن ابن هبه ی الله ،تاریخ مدینه دمشق ،تحقیق علی شیری ،بیروت ،دارالفکر ،۱۴۱۵ق.-ابن کثیر ،ابی الفداء ،اسماعیل بن کثیر ،البدایه و النهایه ،تحقیق علی شیری،بیروت،داراحیاء التراث العربی ،۱۴۰۸ق.-ابن جوزی ،عبدالرحمن بن علی ،کتاب الموضوعات ،تحقیق عبدالرحمن محمد عثمان ،مدینه ،محمد عبدالمحسن ،صاحب مکتبه السلفیه ،۱۳۸۶٫- ابن حجر عسقلانی ،احمد بن علی ،الاصابه فی تمییز الصحابه ،تحقیق شیخ عادل احمد بن عبدالموجود ،بیروت ،دارالکتب العلمیه ،۱۴۱۵ق.-ابن حجر عسقلانی ،احمد بن علی ، تقریب التهذیب،تحقیق مصطفی عبدالقادر ،بیروت دارکتب العلمیه ،چاپ دوم ۱۴۱۵ق.-ابن عنبه ،احمد بن علی ،عمده الطالب ،تحقیق محمد حسن آل طالقانی ،نجف ،مکتبه الحیدریه ،۱۳۸۰ق.-ابوالفرج اصفهانی ،مقاتل الطالبیین ،تحقیق کاظم مظفر،قم ،دارالکتاب ،بی تا .-بخاری ،اسماعیل بن ابراهیم ،التاریخ الکبیر ،بی جا ،المکتبه الاسلامیه ،بی تا .-بخاری محمد بن اسماعیل ،ادب المفرد،تحقیق محمد فؤاد عبدالباقی ،بی جا ،موسسه الکتب الثقافیه ۱۴۰۹ق.-بخاری محمد بن اسماعیل ،صحیح البخاری ،بیروت دارالفکر ،۱۴۰۱ق.-بن بطریق ،یحیی بن حسن اسدی حلی ،العمده ،قم ،جامعه ی المدرسین ،۱۴۰۷ق.-بیهقی ،احمد بن حسین بن علی ،السنن الکبری ،بیروت ،دارالفکر ،بی تا.-حاکم نیسابوری ،محمد بن محمد ،المستدرک ،تحقیق یوسف مرعشلی ،بیروت ،دارالمعرفه ،۱۴۰۶ق.-خطیب بغدادی ،احمد بن علی (م۴۶۳ق)،تاریخ بغداد او مدینه السلام ،تحقیق مصطفی عبدالقادرعطا،بیروت دارالکتب العلمیه ،۱۴۱۷ق.-خلیفه بن خیاط ،طبقات خلیفه ،تحقیق سهیل ز کار ،بیروت ،دارالفکر ،۱۴۱۴ق.-خویی ،سید ابوالقاسم ،معجم رجال الحدیث ،تحقیق گروهی از محققان ،بی جا ، بی نا ،چ پنجم ،۱۴۱۳ق.-رازی ،عبدالرحمن بن ابی حاتم ،الجرح و التعدیل ،بیروت ،داراحیاء التراث العربی ،۱۳۷۱ق.-راغب اصفهانی ،حسین بن محمد ،المفرادا فی غریب القرآن ،بی جا ،دفتر نشرالکتاب ،چ دوم ،۱۴۰۴ق.-زرندی ،محمد بن یوسف بن حسن بن محمد ،نظم دررالسمطین ، بی جا ،مکتبه الامام امیرالمؤمنین ،۱۳۷۷ق.-سید بن طاووس ،علی بن موسی ابن طاووس حلی ،الطرائف ،قم ،خیام ،۱۳۷۱٫-شیخ صدوق ،علل الشرائع ،قم ،داوری ،بی تا.-شیخ طوسی ،محمد بن حسن،رجال الطوسی ،تحقیق جواد قیومی ،قم،جامعه مدرسین ،۱۴۱۵ق.-طبرانی ،احمد بن ایوب ،المعجم الأوسط ،تحقیق ابراهیم حسینی ، بی جا ،دارالحرمین ، بی تا.-طبرسی ،ترجمه تفسیر جوامع الجامع ،ترجمه ی جمعی از مترجمان بنیاد پژوهش های اسلامی آستان قدس رضوی مشهد ،۱۳۷۷ش.-طبری ،محمد بن جریر،تاریخ الامم و الملوک ،تحقیق جمعی از علما ،بیروت ،مؤسسه اعلمی ،بی تا.-طوسی ،محمدبن حسن ،الغیبه ،تحقیق عبادالله طهرانی وشیخ علی احمد ناصح ،قم ،موسسه معارف اسلامی ،۱۴۱۱ق.-عاملی ،جعفر مرتضی ،الصحیح من سیره النبی الاعظم ،بیروت ،دارالهادی ،چ چهارم ،۱۴۱۵ق.-عجلی ،احمد بن عبدالله ،معرفه الثقات ،مدینه ،مکتبه الدار،۱۴۰۵ق.-عقیلی ،محمد بن عمر بن موسی بن حماد ،الضعفا الکبیر ،تحقیق عبدالمعطی امین قلعجی ،بیروت ،دارالکتب العلمیه ۱۴۱۸ق.-کوفی ،محمد بن سلیمان ،مناقب امیرالمؤمنین علیه السلام ،تحقیق شیخ محمد باقر محمودی ،قم ،مجمع احیاء الثقافه الاسلامیه ،۱۴۱۲ق.-مجلسی ،محمد باقر ،بحار الانوار ،بیروت ،موسسه الوفاء ،۱۴۰۲ق.-مصطفوی ،تبریزی ،حسن ،التحقیق فی کلمات القرآن الکریم ،تهران ،مرکز نشر آثار العلامه ی المصطفوی ،۱۳۸۵ش.-نوری ،محیی الدین ،المجموع فی شرح المهذب ،بیروت ،دارالفکر ،بی تا.-نیسابوری ،مسلم بن حجاج ،الجامع الصحیح ،بیروت دارالفکر ، بی تا .-یوسفی غروی ،محمد هادی ،موسوعه التاریخ الاسلامی ، بی جا ،مجمع الفکر الاسلامی ،۱۴۱۷ق.منبع:نشریه تاریخ در آینه پژوهش ،ش۲۳