نقش موالی در ارتباط با امامان معصوم

 
دنیای اسلام نشان داده است که پس از غلبه ی قوم عرب، اسیرانی از نژادهای دیگر، هر از چندی وارد زندگی تمدنی مسلمانان شده و پس از چندی، با تصاحب موقعیتهای مهم، خود را بر امور فرهنگی، سیاسی و اجتماعی جامعه ی مسلمین مسلط می کنند. این امر در مورد ایرانیان فارس زبان، ترکان، دیلمان و جز آنها مکرر اتفاق افتاده است. نسل نخستین در این راه، موالی ایرانی در عراق بودند که از نیمه های حکومت اموی به آن سوی، بویژه در عصر اول عباسی، نقش فعالی را عهده دار بودند. این موالی که کم هزینه و پرکار بودند، مورد توجه خاندانها عرب قرار گرفته و به هر صورت کوشش می شد تا با تربیت آنها، از آنان در امور مورد نظر استفاده شود. موالی نیز به دلیل داشتن استعداد مناسب و نیز آمادگی کسب علم از قبل و همچنین یا احساس ضعفی که در برابر عربها داشتند، بر آن بودند تا ضعف خویش را با کسب علم و طبعا موقعیت جبران کنند. به همین دلیل در مدت کوتاهی توانستند در زمره ی فقهاء و محدثان بزرگ اسلامی درآیند. این افراد در خانواده های مختلف عرب تربیت می شدند و طبعا انگیزه های سیاسی و مذهبی که در آن قبائل و عشیره ها بود، به اینان نیز سرایت می کرد . از آنجا که شهر کوفه مرکز تشیع عراقی بود و بیشترین گرایش شیعی را در مقایسه با سایر شهرها داشت موالی آن نیز چنین بودند. اهل بیت –علیهم السلام- نیز چنین تدبیری را در تربیت موالی به کار می بستند. امام صادق –علیه السلام- می فرماید: امام علی –علیه السلام- هزار برده از دسترنج خود آزاد کرد.(۱) در این باره سیاست امام سجاد –علیه السلام- که به آزاد کردن بردگان بسیار علاقه مند بود، شهرت خاصی دارد. امام در تربیت موالی می کوشید. این تربیت به طور عمده در انتقال مفاهیم درست اسلامی به آنها بود. افزون بر آن اخلاق امام سخت بر آنها مؤثر واقع می شد. امام با شخصیت برجسته ی اخلاقی و علمی خود به خوبی می توانست روی موالی تأثیر عمیقی برجای بگذارد. و با حرکاتی که از خود نشان می داد (گریه ی مداوم برای امام حسین –علیه السلام-) کاملا قادر بود، احساسات شیعی را بدانها انتقال دهد. سید الاهل نوشته است: غلامان این مسأله را دریافته شور و شوق فراوانی داشتند تا در معرض اقدام امام سجاد علیه السلام قرار گیرند. امام نیز در هر سال و ماه و روز، به هر مناسبت و هر وقت حادثه ای اتفاق می افتاد آنان را آزاد می ساخت. این وضعیت به گونه ای شد که حتی صار فی المدینه جیش من الموالی الاحرار و الجواری الحرائر و کلهم فی ولاء زین العابدین قد بلغوا خمسین الفا او یزیدون!(۲) مؤلف دیگری نیز اشاره کرده است که امام سودانیان را می خرید در حالی که بدانها هیچ نیازی نداشت.(۳) روشن بود که هدف امام آزاد کردن آنهاست. موالی با مشاهده ی این اقدام، اهل بیت را به عنوان انسانهای نمونه ی و مسلمانان شایسته دیده و آمادگی آن را می یافتند که در شرایط مختلف در کنار آنها قرار گیرند. شواهدی وجود دارد که وقتی آنها می دیدند که علویان مورد ستم قرار گرفته اند از آن حمایت می کردند.(۴) گفتنی است که برادران معروف حسین بن سعید اهوازی، حسن بن سعید اهوازی، احمد فرزند حسین از موالیان امام علی بن الحسین –علیه السلام- بوده اند.(۵) علی بن یحیی بن الحسن (۶) و نیز شعیب (۷) نامی از موالی امام سجاد –علیه السلام- شمرده شده اند. با چنین برخوردی موالی درمی یافتند که اهل بیت –علیهم السلام- همانند آنچه درباره ی امام علی –علیه السلام- گذشت، برآنند تا موالی را از وضعیتی که در آن بسر می برند، نجات دهند تا آنها از مزایای یک زندگی سالم بهره مند شوند.(۸) این شیوه می توانست موالی را به مذهب تشیع علاقه مند کند. درست نظیر این برخورد در میان سایر قبایل شیعی عراق نیز بود . به عنوان نمونه اعراب قبیله ی اشعری که به قم عزیمت کردند، موالی خویش را نیز همراه داشتند و آنها نیز چهره های برجسته ای در تشیع شدند. به عنوان مثال باید از خاندان برقی یاد کرد. همچنین این مسأله درباره ی قبیله ی عبدالقیس نیز درست است. آنها در مدائن ساکن شده و توانستند شمار زیادی از موالی و نیز ایرانیان مقیم آن ناحیه را به مذهب تشیع درآورند. مدائن یکی از نخستین شهرهای دنیای اسلام است. در بسیاری از موارد این گرایش شیعی، در قالب تشیع سیاسی یا تشیع عراقی بود نه تشیع اعتقادی اصیل، اما همین امر راهی بود برای رسیدن به تشیع اصیل. گرایش آنها به شیعه نیز یکی از دلائلی بود که زمینه ی آن را باید در دلجویی خاص امام علی –علیه السلام- در طول حکومتش از آنان جستجو کرد. در عین حال به دلیل عدم استقلال آنها در قرن اول گرایش شیعی مستقل و گسترده ای در آنها وجود نداشت، بلکه آنان به همراه قبایل عربی که گرایشات شیعی داشتند مثل کنده، عبدالقیس، به عنوان موالی آنها ، چنین گرایشاتی داشتند . از زمان مختار حضور آنها جدی تر شد و به همین جهت می توان گفت نوعی تشکل نیمه مستقل در آنها بوجود آمد. در همین شرایط آنها به فرق مختلف مذهبی گرایش پیدا کردند. شمار فراوانی از آنها به عامه که همان گرایش عمومی رایج بود پیوستند، گرایشی که حکومت اموی جانبدار آن بود. شماری به خوارج پیوستند . شیعه نیز گروهی از آنان را به خود متوجه ساخت. موالی شیعی غالبا از سوی عباسیان که تشکل سیاسی نظامی داشتند، شکار شدند و تنها شمار اندکی از آنها همراهی خود را با امامان شیعه ادامه دادند. پیش از این گزارش کوتاهی درباره ی حرکت حضرت امام سجاد –علیه السلام- در جذب موالی داشتیم و دیدیم که اصولا تربیت آنها یکی از شیوه های تبلیغی و سیاسی حضرت در طول دوران حیات ایشان بوده است. در اینجا بحثی آماری درباره ی بستگیهای خاندانی اصحاب ائمه –علیه السلام- ارائه خواهیم داد. هدف اصلی ما روشن کردن درصد خاصی از اصحاب امامان است که از موالی بوده اند. بار دیگر باید تأکید کرد که در طول قرن دوم- که بیشتر مورد بحث ما است- شمار گسترده ای از موالی به عنوان علمای بزرگ اهل سنت شناخته می شدند . در این صورت نباید یافتن چند تن از موالی در میان شیعه این فرصت را به نژادگراهای معاصر عرب بدهد که شیعه را با موالی پیوند بدهند. طرح این بحث از طرف ما برای نشان دادن محدوده ی نفوذ تشیع در میان موالی است که باید از آنها به عنوان نخستین ایرانیانی که مذهب را تشیع پذیرفتند یاد کنیم. از کتابهایی که در این بررسی آماری مورد استفاده ی ما قرار گرفته، کتب رجالی شیعه است. از میان این کتب شیخ طوسی را برگزیدیم. چه اینکه این کتاب، پس از هر اسمی که آورده در صورتی که آن شخص از موالی بوده آن را قید کرده است. بر این اساس می توان درصدی از اصحاب ائمه –علیه السلام- را که از موالی بوده اند، نشان داد. پیش از یاد از نتایج بررسی خود را لازم است به چند نکته اشاره کنیم: یکی این که افراد مذکور در این کتابها، عمدتا راویان احادیث هستند. دوم این که ممکن است برخی از این موالی غیر ایرانی باشند. در متن کتاب به این موارد اشاره نشده است ؛ با توجه به اینکه اکثر موالی، ایرانی بوده اند این مطلب اشکال زیادی برای بررسی ما به وجود نخواهد آورد. افزون بر این دو نکته، می توان حدس زد که افراد دیگری بوده اند که متأسفانه ذکری در مورد نژاد آنها نشده و نویسنده، یا به علت عدم اطلاع و یا به جهت دیگری، قید موالی را برای آنها یاد نکرده است. به این نکته هم باید توجه داشت که گاه و بیگاه افرادی که در این فهرست ها نام برده شده اند، تنها گرایشات شیعی داشته و از آنها روایتی نقل شده است، اما از لحاظ مذهبی از اهل سنت بوده اند. هر چند شمار اینها در این کتاب اندک است. امامان – علیهم السلام           کل اصحاب      تعداد موالی        (حدود) درصد موالی میان اصحاب امام سجاد – علیه السلام          161                    20                                  11/5 درصد امام باقر – علیه السلام              466                   25                                   5/3 درصد امام صادق – علیه السلام          3223                 440                                 13/6 درصد امام کاظم – علیه السلام            273                   20                                    7/3 درصد امام رضا – علیه السلام              317                   46                                   14/5 درصد آمار بالا نشان می دهد بخش عمده ی اصحاب ائمه –علیهم السلام- عرب و تنها درصد اندکی از آنها از موالی بوده اند. در میان ۱۲۶۹ شرح حالی که به عنوان مؤلفان شیعه در رجال نجاشی آمده، تعداد تقریبی ۲۱۶ نفر به عنوان مولی معرفی شده اند. درصد تقریبی حدود ۱۷ درصد است که ممکن است تا ۲۰ درصد نیز برسد. از میان اینها ۳۲ نفر از موالی قبیله ی بنی اسد هستند که این بیشترین رقم موالی در یک قبیله ی عربی در رجال نجاشی است. تعبیر مولی بنی هاشم شش بار تکرار شده، چنان که تعبیر مولی بنی عجل نیز چهار بار. از طریق دیگری نیز می توان پی برد که گروهی از ایرانیان یا اعراب ساکن ایران شیعه بوده اند. شماری از اصحاب ائمه لقب شهری ایرانی دارند و این نشان می دهد که به نوعی بستگی به ایران داشته اند. به عنوان نمونه در کتاب ضیافه الاخوان اثری است که شرح حال عالمان شیعه ی قزوین را برشمرده، نام شماری از قزوینیانی که اصحاب امامان بوده اند به چشم می خورد. برخی از آنها عبارتند از ابوعبدالله قزوینی، از اصحاب امام باقر –علیه السلام-، ابوغانم الخادم از خدام امام عسکری –علیه السلام- ابومحمد قزوینی، از اصحاب علی بن موسی الرضا –علیه السلام-، احمد بن حارث قزوینی ، از کسانی که امام عسکری –علیه السلام- را زیارت کرده . احمد بن حاتم بن ماهویه قزوین، از اصحاب امام رضا –علیه السلام- (۹) و شماری دیگر. در مورد شهرهای دیگر نیز این نمونه های را داریم به عنوان مثال : قاسم بن عوف الشیبانی الخوازی از اصحاب علی بن الحسین –علیه السلام- خواز شهری است که در اطراف استرآباد است.(۱۰) راه دیگر برای پی بردن ارتباط ائمه با موالی، مراجعه به احادیثی است که به نوعی به موالی ارتباط پیدا می کند. در روایات ائمه –علیهم السلام- تمجیداتی از موالی دیده می شود که نشانی از حضور آنها در اطراف امامان دارد. گفته شده است که کسی از امام صادق –علیه السلام- پرسید: آیا کسی که از نفس پیامبر –صلی الله علیه و اله- است ، شرافت بیشتری دارد یا من کان من نفس اعرابی جلف بائل علی عقبیه؟ امام فرمودند : من دخل فی الاسلام رغبه خیر ممن دخل رهبه و دخل المنافقون رهبه و الموالی رغبه، کسی که اسلام را با رغبت بپذیرد، بهتر از کسی است که با ترس بپذیرد. منافقان از ترس داخل در اسلام شدند اما موالی با رغبت آنرا پذیرفتند.(۱۱) نیز علی بن جعفر از امام کاظم –علیه السلام- روایت کرده که فرمود: انما شیعتنا المعادن و الاشراف و اهل البیوتات و من مولده الطیب. علی بن جعفر می گوید: تفسیر آن را پرسیدیم. امام فرمودند: شیعیان ما چهار گروهند، از قریش که معادنند؛ از اشراف که عربهایند؛ از کسانی که خانواده اصیل دارند یعنی موالی و نیز کسانی که مولد آنها طیب است، یعنی اهل سواد (عراق).(۱۲) در نقلی آمده است که امام حسین –علیه السلام- از شخصی درباره ی شباب عرب و نیز موالی پرسش می کند و پس از آن می فرماید: بخدا قسم آنها، دو گروهی هستند که ما درباره ی آنها چنین می گفتیم که خداوند از آنها برای نصرت دینش کمک خواهد گرفت. از امام صادق –علیه السلام- نقل شده که در تفسیر آیه ی یأتی الله بقوم یحبهم و یحبونه فرمودند: مقصود موالی هستند. از عبدالله بن عباس نیز روایت شده که در مورد اهل فارس گفت: اهل فارس عصبتنا اهل البیت اهل فارس از گروه ما اهل البیت –علیه السلام- هستند. ممکن است این نقل را بعدها عباسیان از قول ابن عباس ساخته باشند. پی نوشت ها: ۱- الغارات، ج۱، ص ۹۲. ۲- زین العابدین، ص ۴۷. طبعا این رقم اغراق آمیز است ، اما به هر روی نشانی بر کثرت آنهاست. ۳- اعیان الشیعه ج۴، ص ۶۳. ۴- دراسات و بحوث فی التاریخ و الاسلام، ج۱، ص ۶۴. ۵- دراسات و بحوث فی التاریخ و الاسلام، ج۱، ص ۶۴. ۶- رجال الطوسی، ص ۳۸۲. ۷- رجال الکشی، ص ۱۲۸. ۸- همان ص ۶۵. ۹- ضیافه الاخوان، ص ۳۲، ۶۶، ۹۱، ۱۰۱، ۱۰۳، … . ۱۰- نک: مجالس المؤمنین ، ج ۱، ص ۳۳۵. ۱۱- بحارالانوار، ج ۶۴، ص ۱۶۹. ۱۲- بحارالانوار، ج ۶۴، ص ۱۷۱.