نقش و اهمیت عراق در جهان اسلام

۱) عراققدیم ترین نامی که برای عراق کنونی به کار رفته، سومر است که در هزاره ی پنجم قبل از میلاد، نام دولت و ملتی در جنوب عراق امروزی بوده است. پس از آن، به ترتیب دولت هایی آکد در مرکز و جنوب، آشور در شمال و بابل در نیمه جنوبی آن بنیان نهاده شد. وقتی این سرزمین تحت قلمرو دولت عثمانی درآمد، به ایالت «بغداد» معروف گردید. در سال ۱۹۲۰ م (۱۳۳۹ ق) با به قدرت رسیدن ملک فیصل اول، این کشور «پادشاهی عراق» نام گرفت، اما با سرنگونی رژیم سلطنتی در سال ۱۳۷۸ ق (۱۹۵۸م) به «جمهوری عراق» موسوم شد و ده سال بعد با روی کارآمدن بعثی ها، به «جمهوری دموکراتیک خلق عراق» تغییر نام داد.عراق با ۴۳۷/۰۷۲ کیلومتر مربع مساحت، در همسایگی ایران (در شرق)، سوریه (در غرب)، اردن (در غرب)، عربستان سعودی (در جنوب) و کویت (در جنوب شرقی) قرار دارد.از نظر سیمای زمین ساختی، در عراق چهار ناحیه قابل تشخیص است. منتهی الیه شمال شرقی آن کوه های زاگرس و حدفاصل دجله و فرات، منطقه جزیره ای است که خشک و بیابانی است. عراق مرکزی و جنوبی از ته نشین شدن دو رود دجله و فرات به وجود آمده است. این منطقه، مرکز عمده کشاورزی و جایگاه برخی تمدن های کهن می باشد.در انتهای جنوبی عراق، دشت آبرفتی و زمین های باتلاقی وسیعی دیده می شود، حال آن که پربارترین نخلستان های عراق در امتداد شط العرب قرار دارد. در ادامه ی غربی این دشت، بیابان بادیه الشام قابل مشاهده است. عراق به دلیل موقعیت خاص جغرافیایی، سه نوع آب و هوای کوهستانی سرد، ملایم معتدل، و گرم و صحرایی دارد. عراق تا آغاز جنگ جهانی اول، تحت قلمرو دولت عثمانی بود. پس از تجزیه این امپراتوری، انگلستان از به هم پیوستن سه استان بصره، بغداد و موصل، کشور جدید عراق را تأسیس کرد. بر اثر مبارزات مردمان مسلمان عراق به رهبری علمای شیعه، انگلستان ناگزیر گردید استقلال عراق را به رسمیت بشناسد. از سال ۱۳۳۷ ش که رژیم عراق از پادشاهی به جمهوری تبدیل گشت، کودتاهای خونینی در این کشور روی داد و سرانجام حزب بعث با کودتا بر روی کار آمد و با درگیری های خونین و خفقانی که به وجود آورد، توانست حکومت جابرانه خود را تحت شعارهای مردم فریب حفظ کند.بر اساس آمار تیر ماه ۱۳۸۱، عراق ۲۴ میلیون نفر سکنه داشته است که ۹۷ درصد آن مسلمان اند. ۷۰ درصد مسلمانان، شیعه و ۲۷ درصد سنی هستند. سه درصد بقیه ارمنی، مسیحی و مانند آن می باشند. زبان رسمی عراق عربی است، ولی در میان کردها، زبان کردی رواج دارد و بزرگ ترین اقلیت آن همین کردها هستند که در نواحی شمال و شمال شرقی زندگی می کنند.مرکز حکومت عراق، بغداد است و عتبات عالیات یعنی نجف،کربلا، کاظمین و سامره که مضجع شش نفر از پیشوایان معصوم و مدفن تنی چند از امامزادگان، صحابی اهل بیت و کانون حوزه های علمیه هستند، به این کشور موقعیتی مقدس و معنوی بخشیده است. بندر بصره، موصل و کرکوک، از دیگر شهرهای مهم این کشور به شمار می آید. عراق به هیجده استان تقسیم شده است.نیروهای آمریکایی و انگلیسی از راه لشکرکشی رسانه ای و جنگ گسترده ی تبلیغاتی، به بهانه ی مجازات دیکتاتور حاکم بر عراق، از بین بردن تروریسم و حاکم کردن دموکراسی بر این کشور، در ۲۹ اسفند ۱۳۸۱، بی اعتنا به هشدارهای مجامع بین المللی، کشورها و مردمان جهان، عراق را مورد یورش شدید و خونینی قرار دادند. آنها به بهانه ی سرکوبی کارگزاران حزب بعث، بسیاری از منازل مسکونی، اماکن عمومی و فرهنگی و مراکز مردمی را بمباران کردند.حضور نیروهای متجاوز بیگانه، نه تنها امنیت و آرامش عراق را تأمین نکرده، بلکه آشفتگی های اجتماعی و ناپایداری سیاسی را تشدید کرده است. دولت جدید عراق – که برخاسته از مردم است – می کوشد ضمن پاسداری از ارزش های مذهبی، حیات سیاسی و فرهنگی عراق را به این سامان بازگرداند و به سلطه گری و حضور بیگانگان پایان دهد و بین اقوام و فرقه ها اتحاد به وجود آورد. اگرچه عراق از نظر کشاورزی و فرآورده های دامی اهمیت به سزایی دارد، ثروت عمده ی آن متکی بر تولید نفت است که غالبا از حوزه های کرکوک در شمال به دست می آید؛ البته در نواحی جنوبی هم معادن نفتی وجود دارد. گفتنی است ذخایر گاز عراق نیز قابل توجه است. (۱)
۲) عراقکشور سلطنتی و تازه تأسیس عراق در رابطه با یکپارچگی ملی با مشکلات مختلفی دست به گریبان بود. نیروهای خارج از مرکز بسیار نیرومند بودند. اقلیت مهم و شورشی کردهای شمال، با توجه به تصفیه حساب های پس از جنگ، امیدشان را به کسب خودمختاری از دست داده بود. اقلیت های ترکمن و مسیحی آسوری هم مهم بودند. جمعیت عرب کشور هم به دو شاخه ی سنی و شیعه تقسیم می شدند که شاخه ی شیعی از حیث تعداد بیشتر ولی سنی ها از نظر سیاسی غالب بودند.با این حال، شاید عراق موفق ترین حکومت تحت قیمومیت بود. اگرچه ملک فیصل اول از خارج به کشور تحمیل شده بود، ثابت کرد که عامل فعال و مؤثر یکپارچگی کشور بوده است. سرکشی کردها و قبایل بدوی به تدریج مهار شد. مجتهدان شیعه (که بیشتر ایرانی تبار بودند) تحت کنترل قرار گرفتند. مناسبات با ایران هر چند غیردوستانه، ولی صلح آمیز بود. اختلافات مرزی با ابن سعود که به واسطه ی رقابت های خانوادگی هاشمی ها و سعودی ها بسیار وخیم بود، با وساطت دولت بریتانیا بهبود یافت. روابط با ترک ها و حاکمان گذشته، از همه مشکل تر بود، جمهوری ترکیه در کنفرانس ۱۹۲۳ لوزان خواهان استرداد قسمت اعظم ایالت موصل که جدا معتقد به وجود منابع عظیم نفت در آن جا بود، گردید. سرانجام ترکیه پس از دو سال مشاجره و کشمکش در جامعه ی ملل با اکراه ولی با صراحت با واگذاری موصل به عراق موافقت کرد.متعاقب شکست آن دسته از مقامات بریتانیایی در دوره ی بلافصل پس از جنگ جهانی که طرفدار انضمام عراق به امپراتوری بریتانیا بودند، سیاست های نسبتا آزادی خواهانه به اجرا گذاشته شد. اختیارات وسیع اولیه ی مأموران بریتانیایی به تدریج کاهش یافت. در ۱۹۲۴ م / ۱۳۴۳ هـ.ق، مجلس مؤسسان تشکیل شد و درسال بعد، پیمان انگلستان و عراق و تصویب و قانون انتخابات را تدوین کرد که به موجب آن وزرا در مقابل پارلمانی متشکل از دو مجلس مسئول شناخته می شدند. این پیمان که منافع مهم و انحصاری بریتانیا را در عراق تأمین می کرد، تحت فشار فراوان بریتانیا بر مخالفان تندرو، که استقلال بی قید و شرط کشور را می خواستند، به تصویب رسید.تا اواخر دهه ی ۱۹۲۰ م / ۱۳۳۹ – ۱۳۴۹ هـ.ق، بریتانیا حاضر بود قیمومیت را به شرط محفوظ ماندن منافع خود پایان دهد. ولی تصویب پیمان تازه، به علت ادامه مخالفت همیشگی ملی گرایان با تمام اشکال پنهانی و غیر مستقیم قیمومیت بریتانیا، مدت ها به طول انجامید. بعضی اعضای جامعه ی ملل هم به جد معتقد بودند که عراق هنوز آمادگی برخورداری از استقلال کامل را ندارند. (به خصوص فرانسه نگران بود که استقلال عراق موقعیت آن کشور را در مناطق تحت قیمومیتش به خطر اندازد.) سرانجام، در ۱۹۳۰م / ۱۳۴۹ هـ.ق، پیمان اتحاد بیست و پنج ساله ی انگلستان و عراق منعقد شد، که دو طرف متعهد شدند که برای هماهنگی در منافع مشترک و سیاست خارجی با یکدیگر مشورت کنند. بریتانیا حق استفاده از بعضی از پایگاه های هوایی و شبکه ارتباطی موجود عراق را داشت و در عوض یک هیئت نظامی برای کمک به آموزش ارتش عراق به این کشور اعزام می کرد.در ۱۹۳۲ م / ۱۳۵۱ هـ.ق، قیمومیت بریتانیا رسما پایان یافت؛ عراق مستقل شد و با کمک بریتانیا به عضویت جامعه ی ملل درآمد. فقط بخش مهمی از افکار عمومی در عراق ناراضی بودند و عقیده داشتند که کشورشان هنوز هم تحت سلطه ی بریتانیا است. به نظر آنها، به علت قدرت شرکت نفت عراق که منابع نفت عراق را در انحصار خود داشت وابستگی آنها از گذشته شدیدتر بود. در اوت ۱۹۳۳، در آستانه ی استقلال کشور واقعه ی ناخوشایند قتل سیصد نفر از روستاییان آسوری در شمال عراق توسط یک واحد نظامی اتفاق افتاد. قتل عام مورد تأیید و حمایت بخش بزرگ افکار عمومی قرار گرفت و سربازان خطاکار هرگز مجازات نشدند. بیشتر اسوری ها عراق را به مقصد سوریه ترک گفتند.ملک فیصل اول در ۱۹۳۳ م / ۱۳۵۲ هـ.ق ناگهان درگذشت و پسرش غازی به جای او به سلطنت رسید. غازی شخصیتی با وجهه ی ملی، زیبا و مشهور به ملی گرایی عربی بود، ولی قدرت پدر را نداشت، در ۱۹۲۷ م / ۱۳۴۶ هـ.ق، نفت در مقیاس تجاری در نزدیک کرکوک در شمال کشف شده بود که با شروع تولید از ۱۹۳۴ م / ۱۳۵۲ هـ.ق جریان درآمدهای نفتی، برای نخستین بار آغاز شد. شبکه های آبیاری، ارتباطات، و خدمات عمومی پیشرفت کرد – رشد و توسعه ی منابع عظیم و بالقوه ی کشور آغاز شده بود. با وجود این،غیبت ملک فیصل توسعه ی نظام پایدار سیاسی کشور را مشکل تر کرد. تنی چند از وزیران فداکار و توانا و کارمندان باقی مانده از دوران عثمانی ها کشور را اداره می کردند که شاخص ترین آنها نوری سعید بود. اما دموکراسی پارلمانی نتوانست ریشه بگیرد. احزاب سیاسی قدرتمند به هیچ رو نضج نیافتند. انتخابات کاملا تحت تسلط صاحبان منافع شخصی و طبقاتی محافظه کارانه ی مسلط بود. چند کابینه ی ضعیف، مرتجع و کاملا اقتدارگرا یکی پس از دیگری به قدرت رسید. سیاستمداران در تحریک شورش های قبیله ای که هرگز نمی شد آنها را کاملا مهار کرد، علیه حکومتی که رقیبانشان تشکیل داده بودند لحظه ای تردید به خود راه نمی دادند. اتحاد روشنفکران اصلاح طلب طبقه ی متوسط و افسران جوان و ملی گرای ارتش که از الگوی کمال آتاتورک الهام می گرفتند با سیاستمداران کهنه کار مخالف بود. آنها در ۱۹۳۶ م / ۱۳۵۵ هـ.ق با رهبری ژنرال باقر صدقی قدرت را به دست آوردند. این نهضت ده ماه بعد همان طور که با یک کودتای نظامی و قتل و کشتار، شروع شده بود، به پایان رسید. علت شکست نهضت این بود که عناصر اصلاح طلب به زودی کنار زده شدند، ارتش تجزیه شد و توده ی مردم با حاکمان تازه بیگانه بودند. این کودتا حادثه ی بسیار مهمی بود، زیرا مبنا و سابقه ی کودتاهای بعدی در جهان عرب شد. به رغم آن که شکست خورده بود، ارتش عراق اعتماد به نفس تازه ای پیدا کرد و طعم دخالت در زندگی سیاسی کشور را چشید.دار و دسته ی نظامی که باقر صدقی را از قدرت انداخت، در پشت صحنه قدرت را در اختیار داشت، و می توانست کابینه تشکیل دهد یا کابینه ای را از کار بیندازد. در ۱۹۳۸ م / ۱۳۵۷ هـ.ق، این گروه، که به «گروه هفت» معروف بودند، در روی کار آوردن یک غیر نظامی به نام نوری سعید نقش اصلی داشت. نوری سعید محافظه کار و طرفدار انگلستان با شخصیت قوی و مهارت سیاسی خود مقدر بود تا بیست سال بعد زمام امور عراق را در اختیار داشته باشد.
۳) عراقکشور عراق دارای ۴۳۷،۳۷۰ کیلومتر مربع مساحت، و جمعیتی معادل ۲۴،۶۸۳،۳۱۳ می باشد. کشورهای همسایه آن در شمال ترکیه، در غرب سوریه و اردن، در جنوب عربستان سعودی، کویت و منطقه بی طرف و در شرق ایران می باشد. مرز عراق با ایران طولانی ترین مرز آن با یک کشور همسایه و طول آن ۱۱۸۰ کیلومتر است. همچنین عراق تنها کشور عربی است که با ایران دارای مرز زمینی مشترک است.از لحاظ قومی جمعیت عراق به طور عمده مرکب از اعراب، کردها، ایرانیان، آشوریان، ارامنه، ترکمن ها و ترک ها می باشد. قوم عرب که از نژاد سامی است (مانند یهودیان و آشوریان) ۷۰% جمعیت آن کشور را تشکیل می دهند و اکثریت آنها شیعه می باشند. کردها که از نژاد آریایی هستند و در طول تاریخ، سنت ها، آداب، فرهنگ و زبان خود را حفظ نموده اند، در منطقه کوهستانی شمال عراق سکونت دارند و حدود ۱۸% جمعیت عراق را تشکیل می دهند. اکثر آنان سنی شافعی و گروهی نیز شیعه می باشند. ترکمن ها بیشتر در ناحیه کرکوک و موصل زندگی می کنند. آشوریان، حکوانیان، و ارامنه که اقلیت مسیحی آن کشور را تشکیل می دهند و حدود ۵% جمعیت عراق می باشند، عموما در شمال آن کشور اقامت دارند. یهودیان بیشتر در شهرها و مخصوصا در بغداد ساکن هستند. پس از جنگ اعراب و اسرائیل در ۴۹ – ۱۹۴۸ یهودیان به طور گروهی به اسرائیل مهاجرت کردند و در سرشماری سال ۱۹۷۵ تعداد آنان کمتر از پنج هزار نفر بوده است.شیعیان عرب و ایرانی به طور عمده در جنوب عراق سکونت دارند. وجود شهرهای مذهبی شیعیان مانند کربلا، نجف، سامره و کاظمین در عراق موجب شده است که تعداد زیادی از ایرانیان در طی قرون به این کشور مهاجرت و در اطراف شهرهای مذهبی اقامت کنند. ایرانیان با وجودی که اقلیت کوچکی را تشکیل می دهند، مانند کردهای عراقی، فرهنگ و آداب و سنن خود را حفظ کرده اند. سرزمین عراق بیش از دو هزار سال، قرن ها قبل و بعد از اسلام، با ایران دارای تاریخ مشترک می باشند و اکثریت جمعیت آن نیز مانند ایرانیان شیعه هستند. به علاوه وجود مقبره امامان شیعه در آن کشور از جاذبه نیرومندی برای ایرانیان شیعه برخوردار است.روابط ایران و عراق قبل از کودتای عبدالکریم قاسم در سال ۱۹۵۸ و حاکمیت پادشاهی در عراق، دوستانه و هر دو عضو پیمان بغداد بودند. در دوران حکومت بعثی ها تا عقد قرارداد سال ۱۹۷۵، روابط دو کشور توأم با تنش و درگیری بود. از ۱۹۷۵ تا پیروزی انقلاب روابط دو دولت تا حدودی بهبود یافت. بهبود روابط فی ما بین ایران و عراق در این دوران نه به سبب صمیمیت و تاریخ مشترک، بلکه به دلیل داشتن منافع مشترک دو دولت بوده است. از جمله دیدگاه های مشترک در مورد مسائل شاخ آفریقا و اپک بود.قبل از عقد قرار داد ۱۹۷۵ الجزایر، حزب بعث برای سرکوب شیعیان این کشور از بهانه وابستگی به دولت ایران استفاده می کرد. در این دوران شیعیان مخالف به طور مخفیانه در دادگاه ها محکوم شده و به اتهام وابستگی به دولت ایران اعدام می شدند. حزب بعث حتی خرابکاری های دیگر را نیز به آنان نسبت می داد. اختلاف های رژیم ایران و بعث عراق این فرصت را به این دولت داده بود که مخالفان را با نام جاسوسان ایرانی محکوم کند.پس از امضای قرارداد ۱۹۷۵ علیرغم بهبود روابط دو دولت، تأثیری در وضعیت شیعیان و یا علمای شیعه که همیشه در عراق تحت فشار بودند، بر جای نگذاشت و فعالیت های ایشان همچنان تحت نظر بود؛ حتی در بعضی از موارد دو رژیم برای محدودیت علما در یک جبهه قرار می گرفتند.مهم ترین مورد را می توان در مورد امام خمینی (ره) پس از تبعید به عراق عنوان کرد. ایشان همیشه تحت نظر بودند و مأموران امنیتی عراق با دقت فراوان رهبریت شیعه را تحت نظر داشتند و مانع ارتباط ساده و مستقیم امام خمینی با دیگر شیعیان عراق و جهان می شدند و برای ایشان محدودیت های فراوانی ایجاد می کردند.هنگامی که دولت عراق متوجه شد که از هیچ طریقی نمی تواند با حضرت امام به تفاهم برسد و یا این که ایشان را کاملا محدود کند، ضمن هماهنگی با دولت ایران و هیأت اعزامی از ساواک، تصمیم به اخراج امام (ره) از عراق گرفت. در تاریخ ۱۳۵۷/۷/۱۲ امام خمینی (ره) از عراق اخراج شدند و به کویت عزیمت کردند، ولی دولت کویت از ورود ایشان به خاک این کشور جلوگیری نمود. امام خمینی (ره) از عراق به پاریس عزیمت کرده و رهبری مبارزات مردم ایران علیه رژیم شاه را با جدیت و قاطعیت وصف ناپذیری بر عهده گرفتند. (۲)
پی نوشت :

۱٫ صالح زکی، مجمل تاریخ العراق الدولی فی العهد العثمانی، ص ۷ – ۱؛ «التنظیم الحزبی فی العراق قبل الحرب العالمیه الاولی»، مجله دراسات عربیه، ش ۱۲، سال ۱۹۷۲ م، ص ۳۲؛ مجله مکتب اسلام، سال ۴۵، ش ۳۸، ص ۳۷ – ۳۴؛ فوبلیکوف و دیگران، تاریخ معاصر کشورهای عربی، ترجمه محمد حسین روحانی، ص ۱۳۳٫۲٫ علی ایرانلو، از جنگ جهانی دوم تا جنگ ایران و عراق.

فهرست منابع:

۱) گلی زواره، غلامرضا: جغرافیای جهان اسلام، انتشارات مؤسسه آموزشی و پژوهشی، امام خمینی، چ اول، ۱۳۸۵، صفحات ۲۰۲ – ۲۰۵٫۲) متسفیلد، پیتر: تاریخ خاورمیانه، ترجمه عبدالعلی اسپهبدی، شرکت انتشارات علمی و فرهنگی، تهران، ۱۳۸۵، صفحات ۲۲۸ – ۲۳۵٫۳) محمدی، منوچهر: بازتاب جهانی انقلاب اسلامی، پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه ی اسلامی، چاپ اول، تهران، ۱۳۸۵، صفحات ۱۳۶ – ۱۳۸٫