نیابت به معنای خلافت و جانشینی است و نیابت داشتن یعنی نایب بود ن و جانشین بود ن.(۱) معمولاً کسی که از طرف دیگری به نیابت انتخاب می شود، فردی امین، پرهیزکار و مورد اعتماد است.
نیابت خاص کسانی هم که از طرف امام زمان(عج)به نیابت انتخاب می شدند، این ویژگی را داشتند و در میان شیعیان معروف بودند.آن ها به عنوان نماینده و نایب خاص ایشان در بین مردم زندگی می کردند.نمایندگی و نیابت امام زمان(عج)با دو هدف عمده صورت می گرفت:۱-آماده کرد ن مرد م برای غیبت کبرا و عادت دادن تدریجی مردم به پنهان زیستی امام و جلوگیری ازغافل شدن مردم با غیبت امام.اگر امام به طور ناگهانی غیبت می کرد ممکن بودمردم وجود ایشان را انکار کنند.پس نمایندگی امام زمان (عج)در دوره غیبت کبرا، برای آماده کردن افکارعمومی بود.۲-رهبری دوستداران و طرف داران امام زمان(عج)و حفظ مسائل اجتماعی شیعیان.امام به این وسیله توانست در جامعه رهبری کند و از خسارت هایی که عد م حضور مستقیمش می توانست در جامعه داشته باشد، جلوگیری کند.(۲)
شمار نواب خاص در این که نایبان خاص امام زمان(عج)چند نفر بوده اند،اختلاف است،ولی نیابت چهارنفردر بین شیعیان معروف است:عثمان بن سعید، محمد بن عثمان، حسین بن روح و علی بن محمد سمری.هر یک از این نواب،خودشان در شهرهای مختلف نمایندگانی داشتند(۳)که به آنها وکیل می گفتند.پس نمایندگان اصلی امام همین چهار نفر بودند و افراد دیگر یا نماینده این چهارنفردرمناطق دیگربودند یا اگر نماینده امام بودند،ازطریق این چهار نفر مسائل را به امام می رساندند.(۴)این نایبان که رابطان میان امام و شیعیان بودند،از اصحاب امام هادی و امام حسن عسکری(ع)و مورد اعتماد آنان بودند.(۵)تعیین آنان به دست خود امام زمان (عج)بود.امام به وسیله توقیع که همان نامه است، در آخر عمر هر نایب، نایب دیگر را با اسم و ویژگی ها مشخص می کرد.(۶)
ملاک اصلی و اساسی در تعیین نایبان تقوا،زهد، لیاقت،درک صحیح و فهم دقیق مسائل اجتماعی و سیاسی، خوش نامی، شجاعت،قدرت،استقامت،شکیبایی در برابر پیش آمدهای غیر منتظره،دوستی و دشمنی در راه خدا و فدا کردن همه چیز در راه اجرای حق و تعلیمات اسلام،جزو اصلی ترین ویژگی نایبان بود.(۷)البته در این میان مدعیان دروغین زیادی هم پیدا می شدند که ادعا می کردند نایب امام هستند.مثلاًدرزمان محمد بن عثمان،دومین نایب امام زمان(عج)که پنجاه سال نیابت کرد،مدعیان دروغین زیادی پیدا شدند و به خاطر همین،یکی از کارها و فعالیت های مهم او مبارزه بااین مدعیان دروغین نیابت بود.(۸)پس نایبان خاص امام زمان(عج)درزمان نیابت خاص،نام و مکان امام را پنهان کردند.آنان از فرقه گرایی و تفرقه بین شیعیان جلوگیری و با مدعیان دروغین نیابت مبارزه کردند و به سؤال های فقهی،مشکلات علمی و عقیدتی شیعیان پاسخ گفتند.آنان اموال متعلق به امام زمان(عج)را ازمردم تحویل می گرفتند یا اموالی را از طرف امام به مردم می بخشیدند و بر کار وکیلان امام در شهرها نظارت داشتند.(۹)پس از مرگ چهارمین نایب خاص،یعنی علی بن محمد سمری، غیبت صغری پایان یافت.از آن روز غیبت طولانی امام آغاز شد و تا کنون نیز ادامه دارد.سمری چند روز پیش از وفاتش این توقیع امام را به بزرگان شیعه داد:«ای علی بن محمد سمری،خداوند اجر برادرانت را در سوگ تو بزرگ گرداند.تو تا شش روز دیگر حیات را وداع می گویی،پس به کارهای خود رسیدگی کن.به احدی وصیت نکن که مقام تو را در اختیار گیرد و به تحقیق که غیبت کبرا شروع شد…».(10)
پی نوشت ها :
1- فرهنگ معین.۲- مهدویت پیش از ظهور، رحیم کارگر،ص ۱۴۵ و۱۴۶.۳- دادگستر جهان،ابراهیم امینی، ص ۱۲۶ و مهدویت پیش از ظهور، ص ۱۴۷.۴- اعیان الشیعه، ج ۴، بخش ۳ و مهدویت پیش از ظهور، ص۱۴۷.۵- فرهنگ نامه مهدویت، خدامراد سلیمیان، ص۴۵۵.۶- امام مهدی در روایات و احادیث، سید فخرالدین موسوی، ص۸۹ و فرهنگ نامه مهدویت، ص۴۵۵.۷- مهدویت پیش از ظهور، ص ۱۵۰۸- همان، ص ۱۴۸.۹- پله پله مهربانی، مجید ملامحمدی، ص ۲۷۵.۱۰- کمال الدین و تمام النعمه،ج۲،ص۵۱۶ و مهدویت پیش از ظهور، ص۱۵۴ تا ۱۵۵. منبع:انتظار نوجوان شماره ۶۹
هیچ نظری وجود ندارد