هجرت و آغاز جدید در اسلام

«هجرت» در لغت
«هجرت» در لغت به معنای جدا شدن از چیزی است. به ترک وطن و کاشانه نیز به این جهت «هجرت» گویند که جدا شدن از خانه و سرزمین است. عوامل مختلفی می‏تواند موجب «هجرت» شود. امّا قرآن کریم از هجرتی به نیکی یاد می‏کند که برای رضایت خداوند و به سوی سرزمینی باشد که بتوان در آن، دین خویش را حفظ و آموزه‏های آن را اجرا کرد.
اسلام و «هجرت»در قرآن کریم «هجرت» امری واجب و مقدّس شمرده شده است. در آیه صدم از سوره نساء و دیگر آیات مربوط به هجرت، قرآن کریم به مسلمانان دستور می‏دهد که اگر در جامعه‏ای، نمی‏توانند وظیفه خویش را انجام دهند، باید به منطقه امن دیگر هجرت کنند؛ زیرا اسلام، محدود به مکان و محیطی معیّن نیست. بدین ترتیب، آشکار می‏شود که علاقه به زادگاه و امثال آن، نمی‏تواند عذری برای هجرت نکردنِ مسلمانان باشد.
بندگی خداوند، هدف اصلیِ «هجرت»هدف آفرینش انسان، بندگی خداوند است؛ بندگی‏ای که رمز آزادگی و سرفرازی و پیروزی انسان در تمامی امور است. بنابراین هرگاه این هدف اساسی در مکانی دست یافتنی نباشد، باید از آن‏جا هجرت کرد. چرا که زمین خدا وسیع است و باید به نقطه‏ای قدم نهاد که امکان دست‏رسی به این هدف میسر باشد و انسان هرگز نباید اسیر علایقی چون قبیله و وطن و خانه و کاشانه شود.امام علی علیه‏السلام در این‏باره می‏فرمایند: «بهترین شهرها شهری است که تو را پذیرا شود و وسائل پیش‏رفت تو را فراهم سازد».
هجرت، سنتی همیشگی«هجرت» قانونی همیشگی برای همه مکان‏هاست؛ بدین صورت که هرگاه در جایی، آزادی مسلمانان به طور کامل سلب شود و ماندن در آن‏جا نتیجه‏ای جز زبونی و ترک وظایف الهی نداشته باشد، وظیفه مسلمانان است که به مکان‏هایی هجرت کنند که در آنها آزادانه به آیین خویش بپردازند. خداوند مهربان، در آیه ۵۶ سوره عنکبوت بندگانش را چنین راهنمایی می‏کند: «ای بندگان من که ایمان آورده‏اید و هم‏اکنون برای انجام وظایف دینی خود، تحت فشار دشمن هستید، زمین من وسیع است. به جای دیگر هجرت کنید و تنها مرا بپرستید».
هنگام هجرتاز جمله نکاتی که می‏توان از آیه ۴۱ سوره نحل درباره «هجرت» برداشت کرد، این است که شخص مسلمان نباید میدان را خالی کند؛ بلکه باید تا آن‏جا که ممکن است در مقابل سختی‏ها ایستادگی کند و هرگاه که تحمّلِ آزار دشمن، ثمری جز جرأت یافتن و جسارت او و نیز تضعیف مسلمانان نداشت، باید هجرت کرد و با «هجرت» کسب قدرت بیشتر کرد و حق را برپا ساخت.
هجرتِ روح از تاریکی به نوراز نظر اسلام، «هجرت» تنها به هجرتِ مکانی خلاصه نمی‏شود؛ بلکه قبل از آن، باید هجرتی روحی داشت؛ هجرتی از تاریکی به سوی نور و دوری جستن از آنچه با کمالات انسانی مُغایر است. حضرت علی علیه‏السلام درباره مهاجر واقعی می‏فرماید: «مهاجران واقعی، آنانند که از گناهان، هجرت می‏کنند و مرتکب آن نمی‏شوند».
نقش «هجرت» و «جهاد» در تاریخ اسلامبررسی تاریخ اسلام نشان می‏دهد که دو مسئله «هجرت» و «جهاد»، عامل پیروزی اسلام در برابر دشمنان نیرومند، بوده است؛ «هجرت» سبب بقای اسلام و جهانی شدن آن و «جهاد» موجب بالندگی آن است. هم‏اکنون نیز «هجرت» در بسیاری از جوامع که امکان اجرای احکام اسلامی در آنها نیست می‏تواند در رساندن پیام اسلام به گوش جهانیان، رهگشا باشد.
نتایج هجرتمهم‏ترین نتیجه هجرت، دست‏یابی به مکانی است که بتوان در آن، خداوند را بندگی نمود و به وظایف خویش عمل کرد. از دیگر نتایج «هجرت» تحوّل، پیشرفت و باز شدن دروازه‏های تمدّن و اصلاحات و نیز رشد مادی در جوامع بشری است. هجرت در سرنوشت جوامع چنان جایگاهی دارد که درباره آن گفته‏اند: «در پسِ چهره هر مدنیّتی، مهاجرتی پنهان است و به سخن هر جامعه بزرگی که گوش می‏دهیم، به زبان تاریخ یا اساطیرش، از هجرتی حکایت می‏کند».
پیروزی «مهاجران»، امری حتمیآنچه انسان را در انجام دادن یک کار به تردید می‏اندازد، هراس از نرسیدن به نتیجه است و چه بسا این هراس، فرد را از انجام دادن کار، منصرف کند. امّا در مورد هجرت چنین نیست؛ زیرا «مهاجر» در هر صورت پیروز و رستگار است: اگر به هجرتگاه خود برسد، به مقصود خویش که بندگیِ پروردگار و گزاردن وظایف خویش است، رسیده و اگر در راه «هجرت»، جان دهد، خداوند وعده کرده است که به او پاداش شایسته دهد.
صفات مهاجرانهجرت همانند هر کاری نیاز به آمادگی‏ها و توان‏هایی دارد. همان‏طور که در آیه ۴۲ سوره نحل آمده، مهاجران باید به دو صفت «صبر» و «توکّل» مجهّز باشند؛ «صبر» در برابر خواسته‏های نفس برای آغاز هجرت و «توکّل» برای به پایان بردن آن. هر که می‏خواهد به هجرتی دست زند، باید نخست از علایق پست مادی دل کَنَد و سپس با توکل به خدا از پیش‏آمدها هراسی به دل راه ندهد.
نوید قرآن به مکان‏های امن و گسترده برای مهاجراندر قرآن کریم، خداوند مسلمانانی را که در صف کافران باقی مانده و تن به ذلّت داده‏اند، نکوهش کرده، مهاجرانِ برای خدا را به زندگی بهتر نوید می‏دهد و می‏فرماید: «کسی که [برای خدا] هجرت کند، مکان امن فراوان و گسترده‏ای در زمین می‏یابد».
«هجرت» موجب آمرزش گناهاندر قرآن کریم علاوه بر توبه، ایمان، عمل صالح، تقوا، انفاق پنهانی، پرهیز از گناهان کبیره، جهاد و شهادت، «هجرت» از جمله سبب‏های آمرزش گناهان شمرده شده است. خداوند در آیه ۱۹۵ سوره آل عمران می‏فرماید: «آنها که هجرت کردند و از خانه‏های خود بیرون رانده شدند، به یقین، گناهانشان را می‏بخشیم و آنها را در باغ‏های بهشتی که از زیر درختانش نهرها جاری است، وارد می‏کنم. این پاداشی از سوی خداوند است و بهترین پاداش، نزد پروردگار است».
هجرت اصحاب کهفمسئله «هجرت» تنها به آیین اسلام اختصاص ندارد. قبل از اسلام نیز «هجرت» وجود داشته است که از مشهورترین و مهم‏ترین آنها، می‏توان از «هجرت اصحاب کهف» نام برد. گروهی از جوان‏مردان موحّد، آن هم از طبقه درباریان، برای نجات خویش و یافتن محیطی آماده برای یکتاپرستی، تصمیم به هجرت گرفتند. آنان آنچه در توان داشتند، برای زدودن زنگار شرک از دل‏ها و نشاندن نهال توحید در قلب‏ها صرف کردند؛ امّا غوغای بت و بت‏پرستی در آن محیط، آن‏قدر بلند بود که نغمه‏های توحیدی، در گلویشان گم می‏شد. آنان دنیای آلوده را با تمام وسعتش، زندانی جان‏کاه و غار خشک و تاریک را در کنار بندگی خداوند، فضایی بی‏کران می‏دیدند.
هجرت حضرت ابراهیم علیه‏السلامدر میان پیامبران پیشین نیز هجرت مطرح بوده است. از جمله هجرت‏های پیامبران، هجرت حضرت ابراهیم علیه‏السلام است که در قرآن کریم به آن اشاره شده است. حضرت ابراهیم علیه‏السلام هنگامی که پیشرفت دعوتش را در منطقه دیگری ممکن دید به همراه همسرش ساره و حضرت لوط علیه‏السلام به سرزمین بابل هجرت کرد تا دعوت توحید را در آن‏جا بگستراند. حضرت ابراهیم علیه‏السلام ، انگیزه خود را از هجرت چنین بیان می‏کند: «من به سوی پروردگارم هجرت می‏کنم؛ چرا که این راه، راه پروردگار و نیز راه رضای او و راه آیین او است».
نخستین هجرت در اسلامنخستین هجرتی که در اسلام صورت گرفته، هجرت گروهی از مسلمانان، اعم از زن و مرد، به سرزمین حبشه در سال‏های نخستین دعوت عمومی پیامبر صلی ‏الله‏ علیه‏ و‏آله‏ وسلم (در سال پنجم بعثت) بود. آنان برای رهایی از چنگال مشرکان قریش و به جا آوردن وظایف دینی خود، به دستور پیامبر صلی ‏الله‏ علیه‏ و‏آله‏ وسلم مکّه را به قصد حبشه ترک کردند و همان‏گونه که پیش‏بینی می‏کردند، توانستند در آن‏جا در آرامش زندگی کنند و به خودسازی و تکالیف خود بپردازند. این هجرت، به نام «هجرت اوّل» معروف است.
هجرت، مبدأ تاریخ مسلمانانهر قوم و ملیّتی، یک مبدأ تاریخ خاص را برای خود انتخاب می‏کنند. مبدأ تاریخ مسلمانان نیز در زمان حکومت خلیفه دوم، تعیین شد. هرچند در اسلام، حوادث مهمی چون ولادت پیامبر صلی ‏الله‏ علیه‏ و‏آله‏ وسلم ، مبعث پیامبر صلی ‏الله‏ علیه‏ و‏آله‏ وسلم ، فتح مکّه و رحلت پیامبر صلی ‏الله‏ علیه‏ و‏آله‏ وسلم وجود داشت، ولی با پیشنهاد حضرت علی علیه‏السلام و به دلیل اهمیّت فراوان هجرت پیامبر صلی ‏الله‏ علیه‏ و‏آله‏ وسلم از مکّه به مدینه، این رویداد، به عنوان مبدأ تاریخ مسلمانان برگزیده شد.
اهمیّت هجرت پیامبر صلی ‏الله‏ علیه‏ و‏آله‏ وسلم در پیش‏رفت اسلامبا هجرت پیامبر صلی ‏الله‏ علیه‏ و‏آله‏ وسلم از مکّه به مدینه، فصل نوی از تاریخ اسلام آغاز شد. قبل از هجرت پیامبر صلی ‏الله‏ علیه‏ و‏آله‏ وسلم ، مسلمانان فاقد قدرت اجتماعی و سیاسی بودند، امّا پس از هجرت پیامبر صلی ‏الله‏ علیه‏ و‏آله‏ وسلم ، بلافاصله دولت اسلامی تشکیل شد و با سرعت فراوانی در تمام بخش‏ها پیش‏رفت کرد. هجرت پیامبر صلی ‏الله‏ علیه‏ و‏آله‏ وسلم و دیگر مسلمانان به مدینه، موجب شد که اسلام از خطرِ نابودی در محیط خفقان‏آور مکّه نجات یابد.
هجرت پیامبر اکرم در کلام وحیدر پایان سال سیزدهم بعثت، پیامبر صلی ‏الله‏ علیه‏ و‏آله‏ وسلم در پیِ نقشه کفّار قریش برای قتل ایشان و به فرمان الهی، از مکّه به مدینه هجرت فرمود. خداوند متعال در آیه چهلم از سوره توبه از این هجرت و نیز از امدادهای خود به پیامبرش، چنین یاد می‏کند: «[ای کسانی که ایمان آورده‏اید] اگر پیامبر را یاری نمی‏کنید، [بدانید که] خداوند او را [در مشکل‏ترین لحظات] یاری کرد، آن هنگام که کافران، او را [از مکّه] بیرون کردند، در حالی که دومین نفر بود [و تنها یک همراه داشت]. در آن هنگام که آن دو (پیامبر صلی ‏الله‏ علیه‏ و‏آله‏ وسلم و ابوبکر) در غار بودند، پیامبر به همراهش می‏گفت: «غم مخور. خدا با ماست». در این موقع، خداوند، سکینه و آرامش خود را بر او فرستاد و او را با لشکرهایی که مشاهده نمی‏کردید.، تقویت کرد و گفتار کافران را پایین قرار داد. و سخن خدا بالاست و خداوند، عزیز و حکیم است».
گردهم‏آیی بزرگان قریش، پس از پیمان عقبه دومپس از این که گروهی از مردم مدینه در پیمان «عقبه دوّم» با پیامبر صلی ‏الله‏ علیه‏ و‏آله‏ وسلم عهد بستند که از جان ایشان حفاظت کنند، آزارها و فشارهای مشرکان بر مسلمانان مکّه افزایش یافت. به همین دلیل، پیامبر صلی ‏الله‏ علیه‏ و‏آله‏ وسلم آنان را به هجرت به مدینه فرمان داد. آنان در گروه‏های چندنفره و برخی به صورت فردی، مخفیانه و آشکارا به مدینه هجرت کردند. قریش احساس خطر کرد و منافع خویش را در معرض تهدید مسلمانان دید. از همین‏رو برای چاره‏جویی، چهل نفر از بزرگان قریش در محلّی به نام «دارُالندْوَه (محلّ برپایی جلسات مشورتی بزرگان مکّه)» گرد هم آمدند. سخنان ابوجهل در این گردهم‏آیی، حاکی از نگرانی قریشیان است. او گفت: «هیچ کدام از قبایل عرب، عزیزتر از ما نیست. عرب در هر سال دوبار با ما پیمان می‏بسته و ما را اکرام می‏کرده است. پیوسته چنین بوده تا این که محمّد امین، ادّعای نبوت نمود…».
طرح نقشه قتل پیامبر اکرم در گردهم‏آیی بزرگان قریشمهاجرت مسلمانانِ مکّه به مدینه به دستور پیامبر صلی ‏الله‏ علیه‏ و‏آله‏ وسلم برای رهایی از فشارهای مشرکان و ادامه روند اسلام آوردنِ مردم، منافع مشرکان قریش را تهدید می‏کرد. از همین‏رو چهل نفر از بزرگان قریش که سنّ هیچ‏یک، از چهل سال کم‏تر نبود، در محلّی به نام «دارُالنُدْوه» گرد آمدند. در این گردهم‏آیی، ابتدا ابوجهل پیشنهاد کرد که یک نفر پیامبر صلی ‏الله‏ علیه‏ و‏آله‏ وسلم را بکشد و چنانچه بنی‏هاشم به خون‏خواهی او برخیزند، ده دیه به آنها پرداخت شود. فرد دیگری پیشنهاد حبس پیامبر صلی ‏الله‏ علیه‏ و‏آله‏ وسلم و شخص دیگری تبعید وبیرون کردن پیامبر صلی ‏الله‏ علیه‏ و‏آله‏ وسلم را از مکّه پیشنهاد دادند؛ ولی هیچ‏کدام از این پیشنهادها پذیرفته نشد. در این هنگام، کسی پیشنهاد داد که از هر قبیله، مردی دلاور انتخاب شود و سپس به اتّفاق، با شمشیرهایشان بر پیامبر صلی ‏الله‏ علیه‏ و‏آله‏ وسلم حمله کنند و او را در بسترش، شبانه به قتل برسانند که در این صورت، عشیره پیامبر صلی ‏الله‏ علیه‏ و‏آله‏ وسلم توانایی مقابله با تمام قبیله‏ها را نخواهند داشت و لاجَرَم به دیه او راضی می‏شوند. این پیشنهاد پذیرفته شد. افرادی مشخصّ شدند و زمان اجرای نقشه، شب اوّل ربیع الاوّل مقرّر شد.
آگاه شدن پیامبر اکرم از نقشه مشرکانبا گسترش اسلام و هجرت مسلمانان به مدینه، منافع مشرکان مکّه تهدید می‏شد. به همین سبب آنان در یک گردهم‏آیی، تصمیم گرفتند که پیامبر صلی ‏الله‏ علیه‏ و‏آله‏ وسلم را در بسترش به قتل برسانند. حضرت علی علیه‏السلام درباره چگونگی اطّلاع یافتن پیامبر صلی ‏الله‏ علیه‏ و‏آله‏ وسلم از نقشه مشرکان می‏فرماید: «… جبرئیل بر پیامبر صلی ‏الله‏ علیه‏ و‏آله‏ وسلم نازل شد و او را از نقشه، آگاه ساخت. [هم‏چنین [او را از شبی که آنان گِرد هم می‏آیند و از ساعتی که بر بسترش هجوم می‏آورند، خبر داد. [سپس [پیامبر صلی ‏الله‏ علیه‏ و‏آله‏ وسلم را به بیرون رفتن از خانه به سوی غار در وقت معیّن، فرمان داد». خداوند در آیه سی‏ام از سوره انفال درباره تدبیر خود برای نجات پیامبرش، می‏فرماید: «[به خاطر بیاور [هنگامی را که کافران نقشه می‏کشیدند که تو را به زندان بیفکنند، یا به قتل برسانند یا [از مکّه] خارج سازند. آنها چاره می‏اندیشندند، خدا هم تدبیر می‏کرد و خدا بهترینِ چاره‏جویان و تدبیرکنندگان است».
کفّار قریش در جست‏وجوی پیامبر صلی ‏الله‏ علیه‏ و‏آله‏ وسلمکفّار قریش برای اجرای نقشه قتل پیامبر صلی ‏الله‏ علیه‏ و‏آله‏ وسلم شبانه خانه او را محاصره کردند و صبح‏دم بر آن یورش بردند. امّا حضرت علی علیه‏السلام را در بستر پیامبر صلی ‏الله‏ علیه‏ و‏آله‏ وسلم یافتند و از هجرت پیامبر علیه‏السلام مطّلع شدند. آنها تمام توان و امکانات خود را برای یافتن پیامبر صلی ‏الله‏ علیه‏ و‏آله‏ وسلم به کار گرفتند. تنها ابوجهل، صد شتر با ارزش را به عنوان جایزه یابنده پیامبر صلی ‏الله‏ علیه‏ و‏آله‏ وسلم یا خبردهنده از مخفیگاه ایشان، قرار داد. قریشیان از بهترین ره‏یاب آن ناحیه ـ که «ابو کرزه» نام داشت ـ استفاده کردند. او ردّ پای پیامبر صلی ‏الله‏ علیه‏ و‏آله‏ وسلم را تا در غاری که پیامبر صلی ‏الله‏ علیه‏ و‏آله‏ وسلم در آن بود، دنبال کرد. امّا کفّار با دیدن تار تنیده بر دهانه‏های غار و لانه کبوتر در پایین آن، از رفتن به درون آن صرف‏نظر کردند و این‏چنین جان پیامبر صلی ‏الله‏ علیه‏ و‏آله‏ وسلم از خطر مصون ماند. کفّار سه روز در پیِ پیامبر صلی ‏الله‏ علیه‏ و‏آله‏ وسلم بودند و چون او را نیافتند، از جست‏وجو دست کشیدند.
هجرت پیامبر صلی ‏الله‏ علیه‏ و‏آله‏ وسلم به مدینه از غار ثوریک شب پس از آن‏که پیامبر صلی ‏الله‏ علیه‏ و‏آله‏ وسلم خانه خویش را ترک کرده و به غار ثور (در جنوب مکّه) رفته بود، حضرت علی علیه‏السلام و هندبن ابی هاله، به خدمتش رسیدند. پیامبر صلی ‏الله‏ علیه‏ و‏آله‏ وسلم به علی علیه‏السلام فرمان داد که برای هجرت به مدینه، برای ایشان و همراهانشان شتر بخرد. در این هنگام ابوبکر اظهار داشت که من قبلاً چنین کرده‏ام. هرچند ابوبکر اصرار داشت که شترانش را رایگان، در خدمت پیامبر صلی ‏الله‏ علیه‏ و‏آله‏ وسلم بگذارد، امّا پیامبر صلی ‏الله‏ علیه‏ و‏آله‏ وسلم شترها را از او خریدند. پیامبر صلی ‏الله‏ علیه‏ و‏آله‏ وسلم رسیدگی به تمام امورش در مکّه و بازگرداندن امانت‏های مردم را به حضرت علی علیه‏السلام سپردند. پیامبر صلی ‏الله‏ علیه‏ و‏آله‏ وسلم سه روز در غار ثور ماندند و روز چهارم به همراه ابوبکر و غلام او (عامر بن فُهیره) روانه مدینه شدند.
چرا هجرت به مدینه؟از جمله دلایلی که موجب شد تا پیامبر صلی ‏الله‏ علیه‏ و‏آله‏ وسلم مدینه را هجرتگاه خویش برگزیند به این موارد می‏توان اشاره کرد:الف. پیوند فامیلی پیامبر صلی ‏الله‏ علیه‏ و‏آله‏ وسلم با برخی از قبیله‏های مدینه (زیرا مادر عبدالمطلّب (جدّ پیامبر) اهل مدینه بود)؛ب. موقعیّت جغرافیایی مدینه (؛ زیرا راه مکّه از مدینه می‏گذشت)؛ج. آبادانی و ثروت مدینه (؛ زیرا مدینه، شهری با زراعت و رونقدار بود)؛د. آمادگی ذهنی مردم مدینه برای پذیرش رسالت ایشان (؛ زیرا یهودیان مدینه به آمدن پیامبر اسلام بشارت داده بودند)؛ه. نیاز مردم آن روز مدینه به آرامش و مردی صلح‏جو (؛ زیرا آنان از جنگ‏های پی‏درپی دو قبیله اوس و خزرج خسته بودند)؛و. متمدّن و با فرهنگ بودن مردم مدینه (؛ زیرا آنان ریشه یمنی داشتند).
فرود آمدن پیامبر صلی ‏الله‏ علیه‏ و‏آله‏ وسلم در «قُبا»در ماجرای هجرت پیامبر صلی ‏الله‏ علیه‏ و‏آله‏ وسلم از مکه به مدینه، پس از این‏که پیامبر صلی ‏الله‏ علیه‏ و‏آله‏ وسلم چندین روز را در راه مدینه بودند، در نزدیکی مدینه به محلّی به نام «قُبا» رسید. ایشان در آن‏جا فرود آمدند و نامه‏ای برای علی علیه‏السلام نوشتند و او را به سوی خود فرا خواندند و خود و همراهانشان به انتظار او نشستند. حضرت علی علیه‏السلام با دریافت نامه پیامبر صلی ‏الله‏ علیه‏ و‏آله‏ وسلم ، آماده شد و در تاریکی شب به همراهی فاطمه علیهاالسلام همسرش، فاطمه بنت اَسَد مادرش و فاطمه بنت زبیر و نیز اُمَ ایمن کنیز پیامبر صلی ‏الله‏ علیه‏ و‏آله‏ وسلم و ابوواقد (آورنده نامه پیامبر صلی ‏الله‏ علیه‏ و‏آله‏ وسلم برای علی علیه‏السلام )، و به اتّفاق جمعی از مستضعفان مکّه به سوی پیامبر صلی ‏الله‏ علیه‏ و‏آله‏ وسلم شتافت و در قُبا، به پیامبر صلی ‏الله‏ علیه‏ و‏آله‏ وسلم ملحق شد.
سرانجام هِجرت پیامبر صلی ‏الله‏ علیه‏ و‏آله‏ وسلمپیامبر صلی ‏الله‏ علیه‏ و‏آله‏ وسلم که به فرمان خداوند از مکّه هجرت فرمودند، پس از روزها پیمودنِ راه و نیز پس از پیوستن علی علیه‏السلام و همراهانش به ایشان در «قُبا»، در روز جمعه شانزدهم ربیع الاوّل، در میان استقبال پرشور مردم مدینه وارد این شهر شدند و این‏چنین برگ زرّینی در تاریخ اسلام ورق خورد. در همین روز، اوّلین نماز جمعه تاریخ اسلام به امامت شخص پیامبر صلی ‏الله‏ علیه‏ و‏آله‏ وسلم برگزار شد.
منبع: پایگاه حوزه