وحدت موضوعی سوره‌ها در تفسیر «تسنیم» (۲)

وحدت موضوعی سوره ها …(۲)

فضای نزول
همچنان‌که پیشتر رفت، یکی از راه‌های تشخیص هدف و جهت سوره،توجه به فضای نزول سوره است. گفتیم آیت‌الله جوادی آملی معتقد است که میان فضای نزول هر سوره‌ای و معارف آن،ارتباط تنگاتنگی برقرار است و نه تنها فضای نزول سوره بر جهت‌دهی معارف سوره اثرگذار است، بلکه متقابلاً معارف سوره نیز متناسب با فضای نزول سوره تفسیر و تبیین پیدا خواهند کرد. ایشان، با ظرافت منحصربه‌فرد خویش، به این نکته در بیان هدف سوره‌های قرآن‌کریم توجه کرده‌اند. ازجمله، در ذکر جهت و هدف سوره آل‌عمران نوشته‌اند: «قلمرو رسالت حضرت ختمی نبوّت«ص»، تمام منطقه‌های بشرنشین یعنی جهانی بود، هرچند رهنمودهای محلّی، منطقه‌ای و بین‌المللی آن حضرت، جداگانه تعلیم و اجراء می‌شود. چنین عنصری، در مقطع نزول سوره‌ای معیّن مانند «آل‌عمران»، فضای ویژه‌ای دارد… هرچند اتحاد،فضیلت خاص انسانی است،عنصر محوری آن توحید است که در مکه کانون شرک بدست نمی‌آمد؛ یا بسیار ضعیف بود، از این‌رو، دعوت آن جامعه به اتحاد دشوار به نظر می‌رسید؛ لیکن در مدینه که شرک برچیده شد یا رو به سستی و سقوط داشت، رهنمود اتحاد بی‌اثر نبود. تعامل فضای نزول این سوره با معارف آن را می‌توان از یکسو در تأسیس کانون وحدت محلّی میان مسلمانان مدینه و دستور به اعتصام همگانی به حبل متین الهی و ازسوی دیگر در تشکیل جبهه اتحاد منطقه‌ای بین امّت اسلامی و نصارا و یهود به باورکردن توحید و نفی شرک و نپرستیدن جز خدا و نفی رژیم ارباب و رعیتی بررسی کرد و تعامل فرهنگی متقابل را می‌توان در گفت‌وگو و گفتمان و مناظره و محاجّه‌های این سوره، مشاهده کرد.» (تسنیم، ۱۳/۴۴)
۴٫ صدر و ذیل سوره
آیت‌الله جوادی آملی در کشف هدف سوره بقره از روش کشف براساس انسجام و هماهنگیِ صدر و ذیل سوره بهره جسته‌اند. در این سوره، در اولین آیات آن، سخن از ایمان پرهیزکاران به غیب و کتاب‌های آسمانی و کفر و انکار کافران و منافقان نسبت به این حقایق است و در پایان سوره نیز سخن از ایمان رسول و مؤمنان به وحی،فرشتگان و رسولان الهی و عدم تفریق بین مرسلین است.(۱) ایشان، درجای دیگری براساس قاعده «ردّ العجز إلی الصدر»، به تبیین هدف سوره‌ی بقره پرداخته‌اند و افزوده‌اند: «قرآن‌کریم، معمولاً در پایان هر سوره، خلاصه آن را از باب «ردّ العجز إلی الصدر» بیان می‌کند، از این‌رو، دو آیه پایانی سوره «بقره»، چکیده و جمع‌بندی معارف سوره در سه اصلِ ایمان به خدا، باور معاد و قبول علمی و عملی همه کتاب‌های آسمانی و رسولان الهی است. برخی از مفسّران، آیه را ناظر به آیه قبل می‌دانند، ولی ضمن حفظ نظم و ارتباط با آیه سابق، پیوند آیه با آیات آغازین سوره روشن است، زیرا در نخستین آیات سوره «بقره» از ایمان به اصول و فروع سخن گفته شد و آیات پایانی،مصداق روشن متقیان را که در صدر بیان شده، رسول خدا و همراهان وی می‌داند و با مطرح کردن سه اصل ایمان به خدا، پیامبران و کتب آسمانی و معاد، به اصل عدل و امامت نیز به طور ضمنی می‌پردازد،چون اعتقاد به خدا و صفات او، باور به عدل را در پی دارد و ایمان واقعی به رسول خدا«ص»، مستلزم اعتقاد به امامت عترت طاهرین«ع» است.» (تسنیم، ۱۲/۶۸۵) آیت‌الله جواد آملی در کشف هدف سوره کهف نیز از همین روش بهره جسته‌اند. عناصر محوری سوره مبارکه «کهف»، اصول دین یعنی توحید، وحی و نبوّت و معاد و خطوط کلّی اخلاق، فقه و حقوق است. صدر و ساقه این سوره درباره وحی و نبوّت است. اول این سوره، سخن از وحی است «الحمدلله الّذی أنزل علی عبده الکتاب ولم یجعل لّه عوجا» و آخر این سوره هم جریان وحی است که آخرین آیه سوره مبارکه «کهف» این است: «قل إنّما أنا بشرٌ مثلکم یحی إلی أنّما إلهکم إلهٌ واحدٌ». این همان ردّالعجز إلی الصدر است که از محسّنات بدیعی است.(۲) بنابراین، می‌توان گفت که هدف اصلی و جهت محوریِ سوره کهف، وحی و نبوت است. ایشان در بیان هدف سوره اسراء نیز از این شیوه استفاده کرده‌اند و در تفسیر آیات پایانی این سوره (آیات۱۱۱-۱۱۰) نوشته‌اند: «بخش پایانی سوره مبارکه «اسراء»، هم به بخش آغازینش برمی‌گردد، و هم عصاره مطالب این سوره را به همراه دارد. یکی از آن آیاتی که در بخش پایانی قرار گرفته، این آیه است: «قل ادعو الله أو ادعوا الرّحمن أیًّا ما تدعو فله الأسماء الحسنی ولا تجهر بصلاتک ولا تخافت بها وابتغ بین ذلک سبیلا، و قل الحمدالله الّذی لم یتّخذ ولداً لم یکن له شریکٌ فی الملک ولم یکن له ولیٌّ من الذّلّ و کبّره تکبیرًا» (111-110) (تفسیر سوره اسراء، ۱۳۸۶/۸/۲۸).»
۵٫ تکرار برخی مطالب در مضامین سوره
یکی دیگر از راه‌های کشف هدف سوره، تکرار هدف به صورت مستقیم یا غیرمستقیم ازطریق ذکر لوازم و شئونات- در آیات، بخش‌ها و مضامین سوره است. آیت‌الله جوادی آملی، باتوجه به این نکته درمورد تناسب آیات ۱۸۲-۱۷۸ سوره بقره با هدف این سوره نوشته‌اند: «… تقوا عنوان عام تربیت قرآنی و محور مهم سوره بقره است… در آیات ۱۷۹-۱۷۸ بیان شد که قصاصِ جانی، از عوامل تقوا در جامعه اسلامی است. در آیات مورد بحث نیز بیان می‌شود که اهل تقوا در مسئله وصیت و ارث نیز باید طبق حکم خدا عمل کنند. به دلالت این آیات،از صفات متّقین، هدایت‌پذیری از خدای متعالی در موضوع وصیت و ارث است. وصیت، باید برپایه تقوا و عدل انجام شود…» (تسنیم،۹/۲۰۹)
۶-حروف مقطعه و هدف سوره
نویسنده تفسیرتسنیم در تبیین نظریه هدفمندی سوره‌ها برای شفافیت بخشیدن به این نظریه، ضمن برشمردن زوایای ایجابی آن، گاه به ذکر نکاتِ سلبی درباره این نظریه نیز پرداخته‌اند تا درچارچوب تعریفِ خویش از دو ویژگیِ تعریف- جامعیت و مانعیت-نهایت استفاده را نموده باشند. به عنوان نمونه، ایشان در ردّ این قول که حروف مقطعه به منزله خلاصه و هدف اجمالی محتوای سوره‌اند، آورده‌اند: «در این‌صورت، باید سایر سوره‌ها نیز دارای چنین عنوانی باشد؛زیرا کتاب منسجمی مانند قرآن باید در این بخش نیز منسجم باشد؛ چنانکه خدای سبحان درباره همگونی همه اجزای قرآن می‌فرماید: الله نزّل أحسن الحدیث کتاباً متشابهاً مثانی.» هرچند آیت‌الله جوادی آملی،حروف مقطعه را به منزله هدف سوره ندانسته‌اند(سلبی)، اما از زاویه دیگری(ایجابی) معتقدند که میان حروف مقطعه مشترک میان برخی از سوره‌های قرآن‌کریم و هدفِ آن سوره‌ها، ارتباط برقرار است. در تأیید گفته خویش نیز، به آیات بعد از حروف مقطعه این سوره‌ها توجه داده‌اند که افزون بر اشتراک حروف مقطعه این‌گونه سوره‌ها؛آیات پس از حروف مقطعه در این سوره‌ها نیز عین هم و یا بسیار شبیه به هم است. مثلاً هفت سوره حوامیم که با «حم» شروع شده‌اند، هدف مشترکی دارند. این شروع مشترک، نشانگر مضمون مشترک و هدف ویژه‌ای است که این سوره‌ها دارند. سرآغاز این سوره‌ها، بیان تنزل وحی، دریافت وحی،و محتوای اجمالی وحی است.(۳) جالب اینجاست که آیات پس از این حروف مقطعه با عبارت «تنزیل الکتاب من‌الله» و یا عبارت‌ها نزدیک به همین عبارت آغاز شده‌اند و یا سوره‌های مُصَدَّر به «الر» با «تلک آیات الکتاب» یا الفاظی که مفید همین مضمون است شروع می‌شود و یا در سوره‌هایی که با حروف مقطعه «الم» آغاز می‌شوند، در آغاز آن «نفی ریب از قرآن» مطرح شده است. براساس شواهد مذکور، می‌توان حدس زد که بین حروف مقطعه و مضامین سوره‌هایی که با حروف مزبور آغاز می‌شوند، پیوند خاصی است. یکی دیگر از شواهد این مدعا،این است که هرگاه سوره‌ای دارای حروف مقطعه دو سوره دیگر باشد، جامع محورهای اصلی محتوای آن دو سوره نیز خواهد بود؛چنان‌که سوره اعراف که با «المص» آغاز می‌شود،جامع محتوای سوره‌هایی است که با «الم» و «ص» آغاز می‌شود و یا سوره رعد که با «المر» آغاز می‌شود، جامع محتوای سوره‌هایی است که با «الم» و «الر» شروع می‌شود. نتیجه اینکه، حروف مقطعه، رموزی میان خدای سبحان و رسول‌اکرم«ص» است که بر اغیار مستور است و فهم‌های عادی را بدان راهی نیست. تنها نکته‌ای که از این حروف مقطعه برای ما روشن می‌شود، این است که بین حروف مزبور و بین مضامین سوره مُصَدّر، به آنها ارتباط خاص است.(۴) ایشان، درباره ارتباط حروف مقطعه و هدف سوره نوشته‌اند: «در ابتدای همه سوره‌هایی که با حروف مقطعه آغاز می‌شود، به استثنای سوره‌های چهارگانه مریم، عنکبوت، روم و قلم، واژه «کتاب» یا «قرآن» آمده است و در آغاز یا متن آنها سخن از وحی و عظمت قرآن است، لیکن با بررسی بیشتر، معلوم می‌شود که در آن چهار سوره نیز سخن از وحی و رسالت و قرآن مطرح است. در سوره قلم، آیاتی مانند «ما أنت بنعمه ربّک بمجنون» (آیه۲) آمده و در سوره مریم، قصّه بسیاری از پیامبران، مانند یحیی و عیسی«ع»، ذکر شده است. پس محور مطالب سوره مریم نیز نبوت عامه و برخی از نبوت‌های خاصه است؛چنانکه عصاره مطالب سوره عنکبوت و روم نیز وحی و نبوت و اعجاز است. حاصل اینکه، ۲۹سوره‌ای که حروف مقطعه دارد، ازجمله حوامیم سبعه و طواسین، در آغاز یا متن آنها سخن از وحی و نبوت و کتاب است و درنتیجه، یکی از مطالب مشترک بین سوره‌های دارای حروف مقطعه، نبوت و رسالت الهی است.» (تسنیم، ۲/۶۶) این نکته را نیز بیفزاییم که حروف مقطعه، در راستای تشخیص هدف سوره،به عنوان ابزار تحدیدکننده ی هدف سوره،مورد استفاده قرار می‌گیرند و روشن است که این حروف،باتوجه به ماهیت رمزگونه بودنشان، نقش تعیین‌کننده درمورد هدف سوره ندارند.
نمونه‌ها
آیت‌الله جوادی آملی،در تفسیر گرانسنگ خویش و نیز در درس تفسیری خود در موارد متعددی به تطبیق نظریه هدفمندی سوره‌ها برسوره‌های گوناگون پرداخته‌اند. توجه به کاربردهای این نظریّه در آثار ایشان از یک سو،خوانندگان عزیز را با دیدگاه ایشان درباره این نظریّه بیشتر آشنا می‌سازد و ازسوی دیگر،مقایسه نظرات ایشان را با دیدگاه‌های دیگر مفسران درخصوص هدفمندی یک سوره امکان‌پذیر می‌سازد. و ازسوی سوم،زمینه را برای نقد و داوریِ عالمانه فراهم می‌سازد. از این‌رو،درادامه به گزارش نظرات ایشان درباره هدف و جهت برخی از سوره‌ها می‌پردازیم.
۱٫سوره حمد
هرچند آیت‌الله جوادی آملی درمورد هدف سوره حمد به دو هدف اشاره کرده‌اند؛اما لحن نوشتار، روشن می‌سازد که منظور از دو هدفِ مذکور، دو هدف اصلیِ سوره نیست، بلکه درحقیقت هر هدفی ناظر به یک بخش از سوره است. با این توضیح که سوره حمد، از دو بخش تشکیل شده است: یکی بخش نخست که ناظر به اظهار بندگی است و دیگری بخش دوم سوره که ناظر به استعانت است. آیت‌الله جوادی آملی، برای هر بخش یک هدف فرعی ذکر کرده‌اند که قابل جمع با یکدیگرند. به دیگر سخن، هردو هدف، دو روی یک سکّه و دو سر یک پیکان‌اند، یک طرف خداوند است و طرف دیگر بندگان. با این توضیح، می‌توان گفت هدف سوره حمد،تعلیم بندگی و استعانت از خداوند است. آیت‌الله جوادی آملی در این مورد می‌فرمایند: «با بررسی خطوط کلّی معارف سوره حمد و مباحث محوری آن،روشن شد که هدف این سوره، تعلیم و آموزش ادب تحمید و شیوه اظهار بندگی در برابر خدای سبحان است. تعلیم شیوه استعانت و طلب هدایت از خداوند و آشنایی به کیفیت پیمودن راه نیز،هدف دیگر این سوره است. (تسنیم، ۱/۲۷۳) چنین به نظر می‌رسد که ازجهت حکمت نظری، مضمون خبری آیه مبارکه «الحمدلله ربّ العالمین» و ازجهت حکمت عملی، مضمون خبری آیه کریمه «إیّاک نعبد و إیّاک نستعین» از غرر آیات سوره حمد محسوب می‌شود. (تسنیم، ۱/۲۷۰) براساس حدیثی قدسی، سوره مبارکه حمد، که در مقام تعلیم ادب تحمید و شیوه اظهار بندگی است، بین خدای سبحان و عبد سالک تقسیم شده است؛ بخش اول آن که پنج آیه دارد و مشتمل برحمد و ثنای الهی و خشوع و خضوع دربرابر اوست، از آنِ خداست و بخش پایانی سوره که دو آیه دارد و مشتمل بر دعا و طلب است، سهم عبد سالک است.» (تسنیم، ۲۷۲-۱/۲۷۱)
۲٫ سوره بقره
آیت‌الله جوادی آملی به صورت مفصل در تفسیرِ بخش‌های گوناگون سوره بقره، به بررسی هدف اصلی این سوره پرداخته‌اند و نکات بسیاری درباره هدف آن نوشته‌اند. ایشان در تبیین پیام اصلی این سوره،از ترکیب راه‌های پیش‌گفته بهره جسته‌اند و دیدگاه خود را درباره هدف واحد این سوره، استحکام بخشیده‌اند. گاه از تعامل فضای نزول سوره و هدف آن یاد کرده‌اند، گاه ازطریق برقراری ارتباط میان صدر و ذیل سوره اشاره کرده‌اند،درجایی دیگر خواننده را ازطریق انضمام اهداف فرعیِ بخش‌های سوره به هدف اصلی رهنمون ساخته‌اند، گاه نیز از راه بررسیِ اسماء الحسنای آیات گوناگون سوره،برای دستیابی به هدف سوره بهره جسته‌اند. ایشان، نخست سوره را به یک مقدمه و چند فصل و یک خاتمه تقسیم کرده‌اند تا زمینه برای رصد هدف سوره فراهم شود، و سپس به گزارش تناسب فصول با یکدیگر در راستای هدف نهایی سوره همّت گماشته‌اند. رهاورد این تلاش‌ها و کوشش‌ها، ارائه هوشمندانه هدف سوره است به طوری ‌که می‌توان هر آیه این سوره،به زبان بی‌زبانی آن هدف را فریاد می‌کند. آیت‌الله جوادی آملی، درباره هدف سوره بقره نوشته‌اند: «اگر موضوع اصلی در سوره «بقره» تسلیم و عبودیت محض نسبت به خداوند و گریز از هوای نفسانی است، و به بیان دیگر اگر موضوع اصیل این سوره «هدایت متقین»؛ «ذلک الکتاب لا ریب فیه هدی للمتَّقین و دعوت به «تقوا» است، این موضوع، یک مقدمه، چند فصل و یک خاتمه دارد؛ مقدمه آن، تقسیم مردم به سه گروه پرهیزکاران، کافران و منافقان و ویژگی‌های آنان است. که بیست آیه آغازین این سوره را تشکیل می‌دهد و خاتمه آن نیز،جمع‌بندی و بیان اجمالی از تفاصیل سوره است که در دو آیه پایانی این سوره آمده است.» (تسنیم، ۶/۴۲۴) آیت‌الله جوادی آملی درباره هدف سوره بقره که بزرگترین سوره و به لحاظ موضوعات،متنوع‌ترین سوره است، به یک هدف کلّی اشاره کرده‌اند و نوشته‌اند: «گرچه آیات این سوره به تدریج نازل شده و مشتمل بر موضوعات گوناگون است، ولی از آنجا که هر سوره به منزله فصلی از فواصل قرآن‌کریم و درنتیجه دارای هدف و پیام واحد است،این سوره نیز دارای غرض واحد و جامعی خواهد بود. هدف واحدی که می‌توان از مباحث متنوع این سوره انتزاع کرد،این است که مقتضای بندگی خدای سبحان، ایمان به همه پیامبران و همه کتاب‌های آسمانی است و بر این اساس، کافران و منافقان را براثر نداشتن ایمان، مذمّت می‌کند و اهل کتاب را به خاطر بدعت‌هایشان، ازجمله تفرقه در دین خدا و فرق گذاشتن بین پیامبران، ملامت می‌کند و احکامی را که ایمان به آنها مقتضای اسلام است، بیان می‌کند.» (تسنیم، ۲/۳۳) آیت‌الله جوادی آملی، پس از گزارش اجمالی تقسیم‌بندی سوره، به ذکرارتباطات میان بخش‌های آن می‌پردازند و براساس هدف سوره یعنی دعوت به تقوا و هدایت متقین، میان آن دسته از آیات که به اوصاف غیرمتقین می‌پردازند و دسته دیگری از آیات که به اوصاف متقین می‌پردازند، پلی برقرار می‌سازند و از رهگذر آن، هدف سوره را استحکام بیشتری می‌بخشند. درمقدمه سوره بقره،انسان‌ها به دو گروه کلّی تقسیم شده‌اند: متقیان و غیرمتقیان، و تنها راه سعادت، حرکت در مسیر متقیان و خسران و ضلالت در دو کژراهه منافقان و کافران معرفی شده است. سپس با خطاب «یا أیّها النّاس اعبدوا ربّکم الّذی خلقکم والّذین من قبلکم لعلّکم تتّقون» در آیه۲۱ و با اشاره به شمّه‌ای از نعمت‌های الهی و تثبیت حقانیت رسول مکرّم و آنچه برآن حضرت نازل شده، ازطریق تحدّی و با اشاره به عاقبت سوء انکارها، لجاجتها، پیمان‌شکنی‌ها و بعضی دیگر از معاصی و اشاره به خاتمت نیکوی ایمان و عمل صالح، بر لزوم پیروی ازطریق گروه اول- پرهیزکاران- تأکید می‌کند و گویا می‌فرماید: با این نعمت، کفر و نفاق چرا؟ و این بخش تا انتهای آیه۲۹ ادامه می‌یابد. از آیه۳۰ تا انتهای آیه۳۹، گویا با مطرح ساختن داستان خلافت، به کرامت انسانی و با طرح قصه آدم،به آسیب‌پذیری انسان و درعین‌حال، باز بودن راه توبه و امکان بازگشت، اشاره دارد و بدین‌طریق، درعین‌حال که بر تقوا و لزوم پیمودن راه متقیان تأکید می‌شود، خطرها و آسیب‌های این راه گوشزد می‌گردد. از آیه۴۰ تا انتهای آیه۱۲۳، نمودار روشنی از بی‌تقوایی را درضمن قصه طولانی و پرفراز و نشیب بنی‌اسرائیل برای پیمان‌شکنان و طاغیان و بی‌تقوایان بیان می‌دارد و از آیه۱۲۴ تا انتهای آیه۱۶۷، مثال روشن و نمودار شفافی برای متقیان و عابدان و راست‌قامتان در راه حق ذکر می‌گردد و درواقع، با ذکر این دو قصه طولانی، دو روی سکه اختیار و آزادی کسی که از جریان خلافت طرفی می‌بندد با شفافیت کامل نمایان می‌شود؛ قصه بنی‌اسرائیل برای آن روی سکه که مورد توجه استفهامی فرشتگان بود و با «قالو أتجعل فیها من یفسد فیها…» به آن اشارت رفت و قصه ابراهیم و فرزندان پیامبر او برای روی دیگر سکه که در جواب فرشتگان و با جمله «إنّی أعلم ما لا تعلمون» از آن خبر داده شد. به این ترتیب، پیوند مجموعه‌ای از آیات (۱۲۴ تا ۱۶۷) با مجموعه‌ای دیگر از آیات (۴۰ تا ۱۲۳) که خطاب (یا بنی‌اسرائیل…) در صدر آن واقع شده، روشن می‌گردد؛ اولی نمایانگرخط استقامت و عبودیت است و درضمن آن، قصه تقوا و هدایت و توحید و استواری در راه حق، برجسته می‌شود، و دومی بیانگر خط انحراف و ضلالت است و درضمن، آن قصه کژیها و بی‌وفایی‌ها و پیمان‌شکنی‌ها ظهور و بروز می‌یابد.(۵) این نکته نیز قابل توجه است که هرچند ایشان به ظاهر به دو هدف،یکی «هدایت متقین و دعوت به تقوا» و دیگری «مقتضای بندگی خدای سبحان، ایمان به همه پیامبران و همه کتاب‌های آسمانی» اشاره کرده‌اند؛ اما روشن است که هردو هدف مذکور درحقیقت در طول یکدیگرند. به این معنی که ایمان به همه پیامبران و همه کتاب‌های آسمانی نخستین شرط تقواست و مؤمنی که این مرحله را پشت سر بنهد، صلاحیت پیدا می‌کند که به متقین بپیوندد و در مسیر هدایت ویژه قرار گیرد. بنابراین، هردو هدف به یک نکته- تقوا و هدایت متقین- اشاره دارند، اما یک هدف به مرتبه نخست و شرط ورود در جرگه متقین اشاره دارد، و دیگری به مرتبه نهایی آن یعنی هدایت متقین اشاره می‌کند.
۳٫ سوره آل‌عمران
آیت‌الله جوادی آملی، هدف اصلی سوره آل‌عمران را براساس جمع میان دو روش کشف هدف سوره- توجه به فضای نزول و آیات غرر-، «توحید حق و به ویژه توحید افعالی» دانسته‌اند و نوشته‌اند: «محور اصلی سوره «آل‌عمران»، باتوجه به فضای نزول این سوره و آیات آن، توحید است و محتوای غرر آیات این سوره نیز مباحث توحیدی است. این آیات، افزون بر داشتن فضائل یادشده، در حکم واسطه العقد این سوره و دارای برجستگی خاصی‌اند و نشان می‌دهند خط اصلی و محوری این سوره تبیین توحید حق، به ویژه توحید افعالی اوست.» (تسنیم، ۳/۳۴) محتوای آیاتی چون «شَهِدَ الله» و «قل اللّهمَّ مالک الملک» که از جایگاهی ویژه برخوردارند، می‌تواند خط اصلی حاکم بر این سوره و به سخن دیگر، هدف سوره را بشناساند، زیرا آیه «شَهِدَ الله» در این سوره مانند «آیه‌الکرسی» در سوره «بقره»، در برابر دیگر آیات به خوبی می‌تابد و نشان می‌دهد که خط اصلی در این سوره،بیان توحید حق،به ویژه توحید افعالی اوست؛یعنی حضور و ظهورخدای سبحان را در همه امور برمی‌شمرد. (تسنیم، ۱۳/۵۴۹) سوره آل‌عمران در فضای نازل شد که از یک سو مسلمانان در حوزه داخلی،گرفتار منافقان و نیز ساده‌لوحانی بودند که به آنان گوش فرا می‌دادند یا شایعاتی را دامن می‌زدند که از ناحیه دشمنان برای براندازی نظام اسلامی و بی‌اثر کردن دعوت اسلام،القاء می‌شد، و ازسوی دیگر، در حوزه خارجی نیز با اجماع جهانی و شورش همگانی مشرکان و اهل‌کتاب، برای مقابله با اسلام‌خواهی روبه‌رو بودند که از بکارگیری هر نوع امکاناتی برای خاموش کردن نوراسلام دریغ نداشتند. در چنین فضایی و برای اصلاح امور مسلمانان و قطع ریشه فساد داخلی و هجوم خارجی، سوره «آل‌عمران» نازل شد و همه را به توحید کلمه و صبر و پایداری، فراخواند. با روشن‌سازیِ فضای نزولِ سوره آل‌عمران، هدف اصلی این سوره که همان توحید افعالی است، چهره می‌گشاید. آیت‌الله جوادی آملی،در تأئید هدف مذکور برای سوره آل‌عمران به سخنان دیگر مفسران نیزاستناد می‌کنند و از امین‌الاسلام طبرسی«رحمه‌الله» نقل می‌کنند که بیش از هشتاد آیه ابتدایی سوره، درباره ورود هیئتی از نصارای نجران به مدینه و مناظره آنان با رسول‌خدا«ص» است که از سخنان پیامبر«ص» در آن مناظره، محور بودن توحید در این سوره روشن می‌شود. افزون بر این، صاحب تفسیر مجمع‌البیان تصریح می‌کند که چون سوره «بقره» با توحید و ایمان پایان می‌یابد، سوره «آل‌عمران» نیز با توحید و ایمان شروع شده است و باز ذیل آیات ۲۰، ۱۸، ۶ و۳۰ نیز هدف این سوره را توحید دانسته است.(۶) از فحوای سخنان ایشان،‌این نکته برمی‌آید که هدف سوره با همه آیات سوره ارتباط دارد. به دیگرسخن، هدف سوره مانند بندی است که مرواریدهای آیات آن سوره را به یکدیگر متصل می‌سازد و چترخویش را بر سر هر آیه‌ای می‌گستراند. از این‌رو، باید در هر آیه‌ای به دنبال رنگ و بویی از هدف سوره بود و آیه را در راستای هدف سوره تفسیر کرد. آیت‌الله جوادی آملی،ضمن بحث از تناسب میان آیات یک سوره و تقسیم سوره به بخش‌های جزئی‌تر، پیوسته به ارتباط و پیوندِ میان تناسب و هدف فرعیِ یک بخش از سوره با هدف اصلی مجموع سوره، اشاره می‌کنند و هر بخشی را در ارتباط با هدف اصلی، هدفگذاری می‌کنند. به عنوان نمونه، هنگامی که از تناسب میان آیاتِ ۲۶ و۲۷ سوره آل‌عمران سخن می‌گویند، به تناسب میان این دو آیه با پیام کلّ سوره اشاره می‌کنند و این‌گونه توضیح می‌دهند: «محتوای این دو آیه با مجموعه پیشین یعنی آیات ۵۲-۹۱ که ناظر به اهل کتاب، خصوصاً رفتار مغرضانه یهود با اسلام بود، بی‌ارتباط نیست،زیرا در بردارنده تهدید سلب مُلک از آنها و ذیل و خوار کردن آنان تا قیامت است. افزون بر این، با غرض سوره نیز هماهنگ است، چون غرض سوره فهماندن این مطلب است که خدا قائم برخلق جهان و تدبیر آن است، پس او مالک مُلک و عطاکننده خیر است و اوست که هر خیر و عزتی را به هرکه بخواهد می‌دهد.» (تسنیم، ۱۳/۵۴۸) آیت‌الله جوادی آملی در جای دیگری به خطوط کلّی سوره آل‌عمران اشاره می‌کنند و براساس فضای نزول سوره به تبیین هدف آن می‌پرازند: «بعید نیست این سوره یکجا نازل شده باشد، زیرا میان آیات پیوند و نظم خاص و هدف واحدی حاکم است. هنگام نزول این سوره بر پیامبر«ص» مواضع اجتماعی- سیاسی آن حضرت هنوز به خوبی تثبیت نشده بود، چون ماجرای غزوه احد، مباهله با نصارای نجران، گزارشی از کار یهود، برانگیختن مسلمانان بر ضد مشرکان، دعوت مسلمانان به صبر و توصیه یکدیگر به شکیبایی، از مسائلی است که در این سوره آمده است و نشان می‌دهد همزمان با نزول این سوره مسلمانان با همه نیروهای خود گرفتار دفاع از حوزه اسلام بودند. از سویی، یهود و نصارا با فتنه‌گری پراکندگی و سستی را میان آنها رواج می‌دادند و مسلمانان می‌بایست در برابرشان مقاومت می‌کردند و با گفتگو و استدلال از عهده القائات مسموم آنان برآیند و ازسویی دیگر با مشرکان کارزار کنند و زندگی آنها به جنگ و ناامنی سپری شود. در این روزها بود که آوازه اسلام در همه جا پیچیده و اجماع جهانیِ یهود، نصارا و مشرکان بر ضدمسلمانان شکل گرفته بود و در آن سوی مرزها نیز روم و عجم و… در کمین نشسته بودند. خدای سبحان در این سوره به مؤمنان حقایق دینشان را یادآور می‌شود؛آیینی که بشر را به سوی آن هدایت فرمود و حقایقی که مایه پاکدلی و دلگرمی آنان می‌گردد و آلودگی شبهات و وسوسه‌های شیطانی و نیرنگ‌های اهل کتاب را از دلهایشان می‌زداید؛و نیز برای آنان بیان می‌دارد که خدای سبحان از تدبیر ملک خویش غافل نیست و آفریده‌هایش او را ناتوان نتوانند کرد.» (تسنیم، ۳۸-۱۳/۳۷) ایشان، آیات ۱۸۹ و۲۰۰ سوره آل‌عمران را که از آیات پایانی قرآن‌کریم محسوب می‌شوند، براساس فنون بلاغت، خلاصه معارف سوره برشمرده‌اند و باتوجه به فضای نزول و صدر و ذیل سوره و اسماءالحسنایِ پایان آیه، دوباره بر هدف این سوره یعنی توحید افعالی تأکید کرده‌اند. همچنان که پیشتر رفت در سوره مبارکه «آل‌عمران» صحنه‌هایی گوناگون از ناهنجاری‌های اهل کتاب و نیز کارشکنی‌های منافقان ارائه شده است. وجه مشترک همه آن ناهنجاری‌ها و کارشکنی‌ها، رویارویی آنها با اساس اسلام و جلوگیری از نشر و گسترش آیین محمدی«ص»، بوده است. دراین سوره، به مؤمنان اطمینان داده می‌شود که دشمنان اسلام در رویارویی با اسلام و جلوگیری از نشر و گسترش آیین محمدی«ص»، کاری از پیش نخواهند برد، چون مالکیت و فرمانروایی آسمان‌ها و زمین از آن خدا و قدرتش بر همه مخلوقات، نافذ است.(۷) دربخش پایانی سوره و پس از بیان رفتارهای ناپسند، حیله‌ها، نیرنگ‌ها و خباثت‌های اهل‌کتاب و منافقان درباره اسلام و مسلمانان،گویا جمع‌بندی مجموعه معارف مطرح شده در سوره را در پیش چشم خوانندگان می‌نهد و با ذکر دو صفت از صفات الهی،مضامین آیات پیشین را جمع‌بندی و تعلیل می‌کند. به دیگر سخن، آیه پایانی سوره آل‌عمران با مجموع آیات این سوره ارتباط و پیوند مفهومی دارد و درواقع، راه دستیابی به همه معارف سوره است،چون در این سوره اصول معارف دینی مانند آیات توحیدی «شهد الله أنّه لا إله إلا…» و «قل اللّهمّ مالک الملک» و بسیاری از مسائل فروع‌دین مانند آیات مربوط به وحی و رسالت، آیه مباهله و آیه «لقد منّ الله علی المؤمنین إذ بعث فیهم رسولا من أنفهسم…» و آیات جهاد آمده است، که لازمه فراگیری آنها، داشتن ملکه صبرو استقامت است، از این‌رو، خداوند در آیه پایانی سوره به صبر،مصابره، مرابطه و تقوا فرمان داده است، بنابراین، این آیه به منزله ارائه راه‌حل برای نیل به هدف این سوره است.(۸)
نتیجه‌گیری
۱٫هدف سوره در فهم و تفسیر آیات سوره تأثیرگذار است. ۲٫هر سوره‌ای، دارای یک هدف اصلی است. ۳٫هدف، کشف‌کردنی است و از راه‌های گوناگون می‌توان هدف سوره را کشف کرد. ۴٫دستیابی به هدف اصلی همه سوره‌های قرآن‌کریم امکان‌پذیر است.
پی نوشت ها:

۱٫جهت اطلاع بیشتر ر.ک. تسنیم، ۲/۳۳٫ ۲٫جهت اطلاع بیشتر ر.ک. تفسیر سوره کهف، جلسه دوم، ۱۳۸۷/۱۰/۲۴٫ ۳٫جهت اطلاع بیشتر ر.ک. تفسیر موضوعی، ۱/۲۷٫ ۴٫جهت اطلاع بیشتر ر.ک. تسنیم، ۲/۹۹٫ ۵٫ جهت اطلاع بیشتر ر.ک. تسنیم، ۴۲۵-۶/۴۲۴ نیز همان، ۸/۴۸۰٫ ۶٫جهت اطلاع بیشتر ر.ک. تسنیم، ۱۳/۳۹٫ ۷٫جهت اطلاع بیشتر ر.ک. تسنیم، ۱۶/۵۹۱٫ ۸٫ جهت اطلاع بیشتر ر.ک. تسنیم، ۷۸۰-۱۶/۷۷۱٫
منابع و مأخذ: ۱٫جوادی آملی، عبدالله؛ تسنیم تفسیر قرآن‌کریم، مرکز نشر اسراء، قم، جلد یکم تا شانزدهم، سال‌های گوناگون. ۲٫سایت مؤسسه تحقیقاتی اسراء.منبع:نشریه پژوهشهای قرآنی،شماره ۵۷٫