وضعيت شيعه در عصر غيبت صغرى

الف: وضعيت فكرى
در عصر غيبت صغرى از نظر پايگاه فكرى، شعيه در وضعيت بهترى قرار داشت. شيعيان توانستند در اين دوره علماى بزرگى در رشته هاى مختلف فكرى و علمى اسلامى، به جهان اسلام تحويل دهند. چرا كه شيعيان با غيبت امام مهدى _عجل الله تعالى فرجه _ مواجه شدند و دريافتند كه بيش از دوره هاى گذشته به حفظ و حراست از ميراث فرهنگى و روايات پيامبر ـ صلّى الله عليه و آله ـ و اهل بيت آن حضرت نيازمندند.
به همين جهت در اين دوره 70 ساله«غيبت صغرى» كتاب هاى پرارزشى را به نگارش درآوردند.
در اين عصر،«قم» و«كوفه» دو مركز مهم علم و حديث شيعى بود. عالمان بزرگ شيعى؛ مانند اشعرى ها، حميرى ها، ابن بابويه ها، فرات بن ابراهيم و احمد بن محمد خالد برقى، در اين دو شهر، دانش اندختند و كتاب هاى با ارزش گوناگونى نوشتند. اينك به طور مختصر به بيان برخى از نويسندگان شيعى اين دوره، و كتاب هاى آنان مى پردازيم:
1. ابى القاسم، فرات بن ابراهيم بن فرات كوفى(از اعلام غيبت صغرى) نويسنده كتاب«تفسير فرات».
2. محمد بن مسعود بن عياشى تميمى كوفى سمرقندى(از علماى اواخر قرن سوم هجرى) نويسنده كتاب«تفسير عياشى».
3. محمد بن يعقوب كلينى، متوفاى سال(329 هـ) نويسنده كتاب هايى؛ همانند«اصول كافى»، «فروع كافى»، «روضه كافلى» و چند اثر ديگر.
4. ابو على، محمد بن ابى بكر همام(258 ـ 332 يا 336 هـ ) نويسنده كتاب هايى؛ همانند«الانوار فى تاريخ الائمه ـ عليهم السّلام ـ »، «التمحيص فى بيان موجبات تمحيث ذنوب المؤمنين» و …[1]
5. احمد بن واضح يعقوبى، متوفاى(284هـ ) نويسنده كتاب تاريخ، مشهور به«تاريخ يعقوبى».
6. محمد بن حسن بن فروخ صفار، متوفاى(290هـ ) نويسنده كتاب«بصائر الدرجات».
7. احمد بن محمد بن خالد برقى، متوفاى(274 يا 280 هـ ) نويسنده كتاب«المحاسن».
8. على بن حسين بن موسى بن بابويه قمى، پدر شيخ صدوق(260 ـ 328 هـ ). ابن نديم مى نويسد: فرزندش«ابى جعفر، محمد بن على» مى گويد پدرش حدود 200 كتاب نوشته است.«نجاشى» در«الفهرست» اسم 18 كتابش را يادآور شده است.[2]
9. سعد بن عبدالله بن ابى خلف اشعرى قمى، متوفاى(300هـ ) او كتاب هاى متعددى نوشته است؛ مانند«كتاب الرحمه» و«مناقب شيعه».[3]
10. ابوالعباس حميرى قمى، عبدالله بن جعفر از اعلام غيبت صغرى كتاب هاى زيادى نوشت از جمله كتاب«قرب الاسناد».
11. ابوجعفر حميرى قمى، محمد بن عبدالله بن جعفر برخى نوشته اند كه كتاب«قرب الاسناد» را«ابوجعفر حميرى» نوشته است.
12. ابو زينب، محمد بن جعفر نعمانى، از شاگردان ثقه الاسلام محمد بن يعقوب كلينى، نويسنده كتاب«الغيبه».
ب: وضعيت سياسى
در بغداد، مركز خلافت عباسى، در عصر غيبت صغرى(مانند دوره گذشته)، شيعه از پايگاه سياسى محروم بود. حكومت در دست عباسيان قرار داشت و آنان نسبت به«آل ابوطالب» به ويژه«آل على ـ عليه السّلام ـ » و شيعيان آن حضرت، حساسيت خاصى داشتند.
اين حساسيت و ضديت با شيعيان در برخى از موارد به اوج خود مى رسيد و گاهى نيز فروكش مى كرد. در زمان خلافت«معتضد» عباسى(279 ـ 289 هـ ) دشمنى نسبت به شيعيان بيش از زمان ديگر خلفاى اين دوره بود.
او در دوره 10 ساله خلافت خود به ايجاد جو اختناق بر ضد شيعيان به نحود گسترده اى اقدام نمود و به تعبير«شيخ طوسى» در زمان او از شمشيرها خون مى چكيد.[4]
اما اين وضع در زمان خلافت«مقتدر» عباسى(295 ـ 320 هـ ) تا حدودى دگرگون شد و در برخى موارد چرخش سياست به نفع شيعه شد و شيعيان توانستند در مركز خلافت، در تشكيلات سياسى نفوذ و نقشى داشته باشند.
اين دگرگونى با نفوذ خاندان«بنو فرات» شيعى در دستگاه خلافت آغاز شد.[5]
«ابوالحسن، على بن محمد» ابن فرات، 3 بار به مقام وزارت رسيد:
1. از سال(296 ( 299 هـ )
2. از سال(304 ـ 306 هـ )
3. از سال(311 ـ 312هـ )
در خلال سال هاى وزارت«على بن فرات» شيعى، براى شيعيان آزادى نسبى به وجود آمد و آنان از اين فرصت پيش آمده در جهت احياى مرام شيعى بهره بردند.
اين دوره كه با سفارت«حسين بن روح نوبختى» همزمان بود، فرصت خوبى شد تا او بتواند بهتر سازمان مخفى سفارت و وكالت را رهبرى كند. «حسين بن روح» در زمان«ابن فرات» در ميان رجال سياسى از موقعيت خوبى بهره مند شد و از اين فرصت براى بهبود وضع شيعيان استفاده كرد.
ج: وضعيت اجتماعى
در مركز خلافت عباسيان و نيز در مناطقى كه حكومتهاى عباسى نفوذ و حضور اجتماعى گسترده اى داشت، شيعه در اين دوره در تمامى اين مناطق از نفوذ قابل توجهى برخوردار بود. اما على رغم اين نفوذ گسترده، چند عامل زير باعث محدوديت، آزار و رنجش شيعيان، در اين دوره شده بود:
1. سياسيت ضد شيعى حاكمان عباسى.
2. پيروزى و غلبه مكتب اشعرى بر عليه(معتزله و شيعه).
3. جنايات وحشيانه«قرامطه» و«زنگيان» كه با تبليغات گسترده، مسؤوليت اينها را متوجه شيعيان نمودند.
از اين رو وقتي«قرمطيان» در سال(311هـ ) به كاروان زائران خانه خدا حمله كردند و جنايات وحشتناكى مرتكب شدند، با تبليغات گسترده كوشيدند تا شيعيان را مسبب اين جنايات قرار دهند، مردم بغداد بر ضد وزير شيعى،«على ابن فرات شعار دادند». به دنبال اين،«ابن فرات» و پسرش از وزارت و مقام ادارى خلع شدند و سپس دستگير، محاكمه و اعدام گرديدند.
در هيمن ارتباط«حسين بن روح نوبختى»، سومين نايب خاص امام مهدى(عجل الله تعالى فرجه) نيز دستگير و روانه زندان شد.
اما در خارج از قلمرو حكومت عباسيان، در مناطق خودمختار و يا مستقل، به ويژه در مناطقى كه حكومت هاى انقلابى شيعى برقرار بود، شيعيان در وضعيت اجتماعى بهترى قرار داشتند.
خلاصه: در عصر«غيبت صغرى» حكومت و خلافت در اختيار 6 تن از خلفاى عباسى بود. اوضاع سياسى و ويژگى هاى آن در امتداد ويژگى هاى دوره قبل از عصر غيبت بود و به موازات گذشته، استيلاى موالى و به ويژه تركان، ضعف رو به ازدياد حكومت مركزى و قدرت طلبى و اليان ادامه داشت.
در اين دوره، مركز خلافت از سامرا به بغداد منتقل شد.‌‌ آشوب هاى متعددى به راه افتاد. قيام هاى برخى از علويان، تشكيل دولت ها و حكومت هاى مستقل و خودمختار از ويژگى هاى سياسى اين دوره است.
وضعيت اجتماعى نيز در ادامه وضع اسفناك و ناهنجار دوره گذشته بود. اختلافات فرقه اى، مذهبى و قومى، شكاف عميق بين فقرا و اغنياء، خوشگذرانى، اسراف و تبذير خلفا، وزرا، اعيان و اشراف از ويژگى هاى اجتماعى اين دوره است.
در زمينه فكرى نيز، شكل گيرى مكتب فكرى اشعرى و غلبه آن بر مكتب اعتزال و تدوين كتب روايى از ويژگى هاى اين عصر است.
امام مهدى(عجل الله تعالى فرجه) در دوره غيبت صغرى، چهار سفير و نايب خاص داشتند، اين چهار تن به «نواب اربعه» معروفند كه به ترتيب عبارتند از:«ابو عمرو، عثمان بن سعيد عَمْرى»، «ابو جعفر، محمد بن عثمان بن سعيد عَمْرى»، «ابوالقاسم، حسين بن روح نوبختى» و«ابوالحسن على بن محمد سمرى» كه در اين مدت 70 ساله«غيبت صغرى» عهده دار امر نيابت و سفارت بودند.
كيفيت ارتباط سفيران با شيعيان به دو صورت بود، با واسطه وكيل و بدون واسطه وكيل، اما اصل در«سازمان وكالت» ارتباط با واسطه بود.
وظايفى كه«نواب اربعه» بر عهده داشتند، عبارتند از:
1. زدودن شك و حيرت مردم درباره وجود امام مهدى(عجل الله تعالى فرجه).
2. حفظ امام از راه پنهان داشتن نام و مكان امام مهدى(عجل الله تعالى فرجه).
3. سازمان دهى و سرپرستي«سازمان وكالت».
4. پاسخ گويى به پرسش هاى فقهى، مشكلات و شبهات عقيدتى و … .
5. آماده سازى مردم براى پذيزش«غيبت كبرى».
از ميان اين وظايف، اولين وظيفه، بيش از همه بر دوش«عثمان بن سعيد» سنگينى مى كرد و آخرين آن، بر دوش«سمرى»آخرين سفير امام مهدى(عجل الله تعالى فرجه) بود. در اين فصل همچنين مرورى داشتيم بر: نصب وكلاى عام در اين دوره، اسامى برخى از وكلاى خائن و مدعيان دورغين وكالت، و وضعيت فكرى، سياسى و اجتماعى شيعه در اين دوره.
پى نوشتها:[1] . بحار الانوار، ج50، ص 226 ـ 232.[2] . همان، ص 82 ـ 83.[3] . همان، ص 186 ـ 187.[4] . الغيبه، شيخ طوسى، ص 179.[5] . ر.ك: دائره المعارف بزرگ اسلامى، ج4، ص 382 ـ 392.
منبع : تاريخ عصر غيت، سيد مسعود پورسيدآقايي ، ص207