وظایف نوّاب خاصّه

انتخاب نواب خاص از سوی امام دوازدهم، در واقع ادامه و توسعه فعالیت شبكه ارتباطی «وكالت» بود كه گفتیم از زمان پیشوای نهم به صورت فعّال در آمده، و در زمان امام هادی و امام عسگری – علیهما السلام – گسترش چشمگیری یافته بود، و اینك در زمان امام قائم – عجل الله تعالی فرجه – به اوج رسیده بود. وظایف و فعالیت های اساسی نوّاب خاص را می‏توان در چند مورد زیر خلاصه كرد:
الف – پنهان داشتن نام و مكان امام
گرچه امكان رؤیت حضرت مهدی – عجل الله تعالی فرجه – در دوران غیبت صغری برای نوّاب خاص و برخی از شیعیان وجود داشت و گه گاه دیدارهایی صورت می‏گرفت [1]امّا به دلیل مشكلات سیاسی، هر یك از نواب اربعه در زمان خود موظف بودند از بردن نام حضرت و افشای محل او در سطح عمومی خودداری ورزند. زیرا در غیر این صورت، جان امام از سوی حكومت وقت به خطر می‏افتاد. این سیاست استتار و پنهان كاری، دقیقاً بر اساس دستور و راهنمایی خود امام صورت می‏گرفت. چنانكه روزی ابتدأ او بدون اینكه سؤالی از حضرت در این باره شده باشد، توقیعی به این مضمون خطاب به محمد بن عثمان (سفیر دوم) صادر شد: كسانی كه از اسم (من) می‏پرسند، باید بدانند اگر سكوت كنند بهشت، و اگر حرفی بزنند جهنم (در انتظار آنان) است. چه، اینان اگر بر اسم واقف شوند، آن را فاش می‏سازند و اگر از مكان آگاه شوند، آن را نشان می‏دهند. [2] همچنین روزی عبید الله بن جعفر حمیری و احمد بن اسحق اشعری، كه هر دو از بزرگان اصحاب امامان و از شیعیان برجسته و صمیمی بودند، در دیداری كه با عثمان بن سعید (سفیر اوّل) داشتند از وی پرسیدند: آیا جانشین امام عسگری – علیه السلام – را دیده است؟ وی پاسخ مثبت داد. از نام آن حضرت پرسش كردند، وی از گفتن آن خودداری كرد و گفت: بر شما حرام است كه در این باره پرسش كنید، و من این سخن را از پیش خود نمی‏گویم – چون اختیاری ندارم كه حلالی را حرام یا حرامی را حلال كنم – بلكه این، به دستور خود اوست، زیرا حكومت (عباسی) بر این باور است كه امام عسگری – علیه السلام – در گذشته و فرزندی از خود باقی نگذاشته است، و به همین دلیل نیز ارثیه او را بین كسانی تقسیم كردند كه وارث آن حضرت نبودند (جعفر كذاب و مادر حضرت عسگری) و این موضوع با صبر و سكوت امام روبرو گردید، و اینك كسی جرأت ندارد با خانواده او ارتباط برقرار كند یا چیزی از آنها بپرسد، و اگر اسم امام فاش شود مورد تعقیب قرار می‏گیرد. زینهار! زینهار! خدا را در نظر بگیرید و از این بحثها خودداری كنید. [3]در زمان نیابت ابوالقاسم حسین بن روح، از ابوسهل نوبختی كه از بزرگان شیعیان بود، سؤال كردند كه چگونه تو، به این سِمَت انتخاب نشدی و حسین بن روح انتخاب شد؟ وی پاسخ داد: آنان كه او را به این مقام برگزیده‏اند، خود داناترند. كار من، بر خورد و مناظره با مخالفان و دشمنان است. اگر من همانند حسین بن روح مكان امام را می‏دانستم، شاید اگر در فشار قرار می‏گرفتم، محل او را نشان می‏دادم، ولی اگر اما زیر عبای ابو القاسم پنهان شود، چنانچه او را قطعه قطعه هم كنند، هرگز لباس خود را كنار نمی‏زند! [4]
ب – سازماندهی وكلا
چنان كه گفتیم نمایندگان و وكلای محلی امام در عصر غیبت – با اختیارات گوناگون و حوزه‏های فعالیت متفاوتی كه داشتند – در مناطق تمركز شیعیان مستقر بودند و هر چند در زمان پیشوای دهم و یازدهم این دسته از وكلا معمولاً توسط وكیل اوّل با امام تماس می‏گرفتند، امّا در هر حال امكان ارتباط مستقیم با خود امام نیز برای آنان وجود داشت، ولی در عصر غیبت صغری امكان ارتباط مستقیم كلاً قطع گردید و وكلای فرعی و منطقه‏ای امام در بلاد مختلف كه اسامی گروهی از آنان قبلاً گذشت – [5] ناگزیر منحصراً زیر نظر نایب خاصّ، انجام وظیفه می‏كردند و نامه‏ها و سؤالات و وجوه شرعی شیعیان را توسط نایب خاص به محضر امام غایب می‏رساندند. چنانكه قبلاً اشاره كردیم، در زمان سفارت ابو جعفر محمد بن عثمان، تنها در بغداد حدود ده نفر زیر نظر او فعالیت می‏كردند. [6] نوّاب خاصّ، در مقابل دریافت وجوه و اموال، قبض نمی‏دادند ولی شیعیان از وكلای دیگر قبض مطالبه می‏كردند. بنا به نقل شیخ طوسی، در اواخر عمر محمد بن عثمان، شخصی به توصیه او، اموال مربوط به امام را به حسین بن روح می‏پرداخت، و از او قبض مطالبه می‏كرد. به دنبال شكوه حسین بن روح از این بابت، محمد بن عثمان دستور داد كه از وی قبض مطالبه نشود و افزود: هر چه به دست ابو القاسم برسد، به دست من رسیده است.[7]
ج – اخذ و توزیع اموال متعلق به امام
نواب خاص امام، هر كدام در دوران سفارت خود، وجوه و اموال متعلق به آن حضرت را كه شیعیان مستقیماً یا توسط وكلای محلی می‏پرداختند، تحویل می‏گرفتند و به هر طریقی كه ممكن بود به امام می‏رساندند، یا در مواردی كه امام دستور می‏داد مصرف می‏كردند. در روزهای شهادت امام عسگری – علیه السلام – گروهی از شیعیان قم و بعضی دیگر از مناطق ایران وارد سامرأ شدند و در آنجا از در گذشت امام آگاه گشتند. این گروه، اموالی را از طرف شیعیان مناطق خود آورده بودند تا تحویل امام بدهند و وقتی از جانشین امام عسگری پرسش كردند، بعضی ها جعفر (كذاب)، برادر امام، را نشان دادند. آنان طبق روال معمول، نشانی و خصوصیات پولها و اموال را از جعفر پرسیدند تا معلوم شود كه وی دارای علم امامت است یا خیر؟ وقتی كه جعفر از پاسخ درماند، از تحویل اموال به وی خودداری كردند و ناگزیر به عزم بازگشت به وطن، از سامرا خارج شدند. در بیرون سامرأ، پیك سرّی حضرت بقیه الله – عجل الله تعالی فرجه الشریف – آنان را به محضر امام راهنمایی كرد و پس از تشرّف به حضور امام، بعد از آنكه حضرت خصوصیات تمامی پولها و امول را بیان فرمود، اموال را تحویل ایشان دادند. آنگاه امام فرمود: بعد از این چیزی به سامرأ نیاورید. من شخصی را در بغداد معیّن می‏كنم، اموال را به او می‏دهید و توقیع توسط او صادر می‏گردد.[8] از آن به بعد بود كه امام، عثمان سعید را به نیابت خاص منصوب كرد و او در بغداد وظایف خود را آغاز كرد.
د – پاسخگویی به سؤالات فقهی و مشكلات عقیدتی
حوزه فعالیت نواب اربعه تنها به مواردی كه شمردیم محدود نمی‏شد، بلكه دایره فعالیت آنها شامل پاسخگویی به همه گونه سؤالات فقهی و شرعی، حل مشكلات عقیدتی و نیز مبارزه علمی با شبهاتی می‏شد كه مخالفان مطرح می‏كردند و از این راه در تضعیف عقاید و پریشانی فكری شیعیان می‏كوشیدند. نواب خاصّ، این وظایف را با استفاده از آموزشهای امام و دانش بسیار بالایی كه داشتند، به بهترین وجهی انجام می‏دادند. نگاهی گذرا به كارنامه سفارت این چهار شخصیت بزرگ، ابعاد گسترده كوششها و موفقیهای آنان را در این زمینه نشان می‏دهد. آنان از یك سو، وسوسه‏های مربوط به انكار وجود امام را، از راههای گوناگون خنثی می‏كردند و در این راستا، گاه ناگزیر، پرده از دیدارهای سرّی خود با امام بر می‏داشتند [9] و گاهی نیز توقیعی از سوی حضرت در این باره صادر می‏شد و امام در دفع شبهات مزبور به كمك آنان می‏شتافت.[10] از سوی دیگر، سؤالات فقهی و شرعی شیعیان را به عرض امام رسانده پاسخ آنها را می‏گرفتند و به مردم ابلاغ می‏كردند. به عنوان نمونه، می‏توان از توقیعی نام برد كه توسط محمد بن عثمان صادر شده و طی آن به پرسشهای «اسحاق بن یعقوب» در زمینه‏های گوناگون پاسخ داده شده است. [11]همچنین می‏توان توقیع مفصلی یاد كرد كه در پاسخ به سؤالات نماینده مردم قم، «محمد بن عبدالله بن جعفر حمیری»، صادر گردید. [12] از این گذشته، گاه، نواب خاصّ، مناظراتی با مخالفان انجام داده و آنان را محكوم می‏ساختند و تأكید می‏كردند كه این پاسخها را از امام آموخته‏اند. چنانكه حسین بن روح، در یك مجلس مناره، پاسخ شخصی را كه شبهه‏ای در مورد شهادت امام حسین – علیه السلام – مطرح كرده بود، به صورت گسترده بیان نمود و فردای آن روز با اشارهبه پاسخ مزبور، به یكی از شیعیان – كه فكر می‏كرد پاسخها تراوش فكری خود اوست – اظهار داشت: اگر از آسمان سقوط كنم و طعمه مرغان هوا شرم یا باد تندی مرا به محل دروری پرتاب كند، در نظرم بهتر از این است كه در دین خدا رأی و نظریه شخصی خود را اظهار كنم. مطالبی كه دیروز شنیدی از حجت خدا شنیده شده است. [13] همچینین وی در پاسخ پرسش یكی از متكلّمان وقت در مورد عامل شهادت امام موسی بن جعفر – علیه السلام – و اینكه آیا پیشوایان معصوم همه، با شمشیر یا با مسمومیّت در گذشته‏اند و نیز راز برتری حضرت فاطمه – علیها السلام – نسبت به دختران دیگر پیامبر اسلام ـ صلی الله علیه و آله و سلم ـ توضیحات روشن و قانع كننده‏ای داد كه تحسین دانشمند مزبور را بر انگیخت و گفت: در این باره پاسخی از این بهتر و كوتاهتر از كسی نشنیده‏ام[14].
ه – مبارزه با مدّعیان دروغین نیابت
مبارزه با غلات و مدّعیان دروغین بابیّت و نیابت و وكالت و افشای ادعاهای باطل آنان را نیز باید به فعالیتهای نواب اربعه افزود. چنانكه درسیره امام هادی توضیح دادیم، گروهی از افراد منحرف و جاه طلب با طرح مطالب بی اساس از قبیل ربوبیت والوهیت ائمه، مقاماتی برای خود ادعا می‏كردند و به نام امام از مردم خمس یا وجوه دیگر را می‏گرفتند و این موضوع موجبات بد نامی شیعه را فراهم ساخته و مشكلاتی برای ائمه ایجاد می‏كرد. در عصر غیبت صغری، علاوه بر اینها، افراد دیگری پیدا شدند كه به دروغ مدعی سفارت و نیابت خاص امام بودند و در اموال متعلق به امام تصرفات بیمورد نموده و در مسائل فقهی و اعتقادی، سخنان گمراه كننده بر زبان می‏راندند. اینجا بود كه نواب خاصّ، با رهنمود امام، به مقابله با آنان بر می‏خاستند و گاه رد طرد و لعن آنان از ناحیه حضرت، توقیع صادر می‏شد. ابو محمد شریعی، محمد بن نصیر نمیری، احمد هلال كرخی، ابو طاهر محمد بن علی بن بلال، حسین بن منصور حلاّج و محمد بن علی شلمغانی از این گروه بودند.[15] شلمغانی قبلاً از فقهای شیعه شمرده می‏شد و حتی كتابی به نام «تكلیف» نوشته بود، ولی بعدها به غلوّ و انحراف كشیده شد و افكاری كفرآمیز مطـرح كـرد. از آن جمله، بر روی نظریه حلول تأكید می‏كرد و می‏گفت: روح پیامبر اسلام ـ صلی الله علیه و آله و سلم ـ در پیكر محمد بن عثمان (سفیر دوم)، روح امیر مؤمنان – علیه السلام – در كالبد حسین بن روح (نایب خاص سوم) و روح حضرت فاطمه – علیها السلام – در بدن ام كلثوم، دختر محمد بن عثمان حلول كرده است. حسین بن روح، این عقیده را كفر و الحاد معرفی كرده آن را از نوع عقاید مسیحیان در مورد حضرت مسیح شمرد و او را طرد نمود و افشاء افكار باطلش او را در میان قومش رسوا ساخت. با توجه به نقش تخریبی شلمغانی بود كه در ذیحجه سال سیصد و دوازده، توقیعی توسط حسین بن روح در لعن و تكفیر و ارتداد او صادر گردید و سر انجام در سال 323 كشته شد. [16]
کتاب سیره پیشوایان صفحه 683 —————————————- [1] . طوسى،، همان كتاب، ص 222 و 246 – صدوق، كمال ادین، قم، مؤسسه النشر الاسلامى (التابعه) لجماعه المدرسین بقم المشرفه، 1405 ه. ق، ص .44 . [2] . طوسى،، همان كتاب، ص .222 [3] . طوسى،، همان كتاب، ص 146 و .219 [4] . طوسى،، الغیبه، ص 240 – مجلسى،، بحار الأنوار، ج 51، ص .359 [5] . مرحوم طبرسى،، فهرست جالبى از این دسته وكلا، با ذكر محل مأموریتشان، ذكر كرده است (اًعلام الورى، ص 4). [6] . طوسى،، همان كتاب، ص .225 [7] . طوسى،، همان كتاب، ص 225 و .226 . [8] . طوسى،، همان كتاب، ص 225 و .226 [9] . صدوق، كمال الدین، قم، مؤسسه النشر الاسلامى (التابعه) لجماعه المدرسین بقم المشرفه، 1405 ه. ق، ص 440 – .441 [10] . طوسى،، همان كتاب، ص 176 – .177 [11] . طبرسى،، همان كتاب، ص 452 – .453 [12] . طوسى،، همان كتاب، ص 229 – .236 [13] . طوسى،، همان كتاب، ص 198 – .199 [14] . طوسى،، همان كتاب، ص 238 – .239 [15] . طوسى،، همان كتاب، ص .244 [16] . طوسى،، همان كتاب، ص 248 – 254 ور. ك به: دكتر حسین، جاسم، تاریخ سیاسى غیبت امام دوازدهم، ص 200 – .205 مسعودى، قتل او را در سال 322 دانسته است (التنبیه والاشراف، قاهره، دار الصاوى للطبع والنشر و التألیف ص 343).