ویژگی ها و ارزش تفسیری دوران صحابه

۱٫ مصادر تفسیرمأخذ و مصدر تفسیر را در دوره صحابه، که از آن بهره می بردند و کلام خود را بدان مستند می کردند، می توان به این ترتیب بیان کرد:
الف‌ )‌ قرآن:نخستین مصدر در تفسیر، خود قرآن بود، صحابه تلاش می کردند تا تفسیر بسیاری از مجملها و تبیین بسیاری از پرسشهای خود را از قرآن دریابند؛ به عنوان مثال، در آیه اول سوره مائده آمده است: « أُحِلَّتْ لَکُمْ بَهِیمَهُ الْأَنْعَامِ إِلاَّ مَا یُتْلَى عَلَیْکُمْ» ( مائده/۱ )؛ « برای شما، [ گوشت ] چهارپایان حلال گردیده، جز آنچه [ حکمش ] بر شما خوانده می شود. » ( یعنی مگر آنچه برای شما استثنا شود ).در آیه سوم به مورد استثنا اشاره کرده است: « حُرِّمَتْ عَلَیْکُمُ الْمَیْتَهُ » ( مائده/۳ )؛ « مردار بر شما حرام شده است. »از طرفی،‌از پیامبر صلی الله علیه و آله چنین نقل شده: « إنَّ القرآن لم یُنْزَل لیکذّب بعضه بعضاً و لکن نزّل یُصدّق بعضه بعضاً؛ یعنی، قرآن نازل نشده تا برخی از آن به تکذیب برخی دیگر بپردازد؛ بلکه نازل شده تا یکدیگر را تأیید و تصدیق کند.» (1)
ب ) سنت پیامبر صلی الله علیه و آله:دومین منبع تفسیری در عصر صحابه، کلام و سنت پیامبر صلی الله علیه و آله بود. در قرآن، درباره پیروی و منزلت اطاعت از پیامبر صلی الله علیه و آله آمده است: « مَا آتَاکُمُ الرَّسُولُ فَخُذُوهُ وَ مَا نَهَاکُمْ عَنْهُ فَانْتَهُوا» ( حشر/۷ )؛ « آنچه را پیامبر صلی الله علیه و آله به شما داد، آن را بگیرید و از آنچه شما را بازداشت، باز ایستید. »صحابه برای تبیین مجملات و ابهامات در تفسیر آیات، پس از قرآن، به پیامبر صلی الله علیه و اله و گفته های او مراجعه می کردند و پاسخ آن را درمی یافتند.همان طور که اشاره شد، پیامبر صلی الله علیه و آله نیز براساس وظیفه الهی به تبیین و تفسیر آیات پرداخته بود. پس از پیامبر صلی الله علیه و آله نقش حضرت علی علیه السلام در تبیین و تفسیر آیات برای دیگر صحابه، انکار ناپذیر است. ابن عباس و دیگر صحابه نیز در صورت امکان، به حضرت علی علیه السلام مراجعه می کردند.
ج ) شأن نزول:بهره بردن از شأن نزول آیات که صحابه برای یکدیگر نقل می کردند، در فهم معانی و بیان مصادیق آیات بسیار اهمیت داشت. صحابه با بیان شأن نزول، برای آیات دارای شأن نزول خاص به تفسیر آیه می پرداختند.
د ) اجتهاد و استنباط به کمک شعر و لغت:صحابه، پس از مراجعه به قرآن و سنت، اگر همچنان از تفسیر آیه بازمی ماندند، سعی می کردند معانی و مفاهیم آن را با کمک شعر و لغت، استنباط و با تدبّر در معنی آیات، هرچند اندک و ابتدایی، از آنها استفاده کنند. گرچه آن اجتهادها و استنباطها مختصر و ابتدایی بود و همه صحابه چنین شیوه ای نداشتند اما آغازی برای تفسیر اجتهادی به حساب می آمد. لذا تفاسیر اجتهادی به استناد اشعار از ابن عباس گزارش شده است. آنجا که می گوید: « اگر چیزی از کلمات قرآن از نظر معنی، مبهم و نامعلوم است، به شعر نظر نمایید، زیرا شعر، عربی است. » (2)استشهاد به شعر و اجتهاد در آنها را، سیوطی و زرکشی نیز بیان کرده اند. (۳) خلیفه دوم هم صحابه را در تفسیر آیات، برای اجتهاد و دریافت معانی آنها، به شعر عرب ارجاع می داد و می گفت: « دیوان خود را حفظ کنید تا گمراه نشوید. » پرسیدند: « دیوان ما کدام است؟ » گفت: « شعر جاهلیت، زیرا تفسیر کتاب شما ( ‌قرآن ) و معانی گفتارتان در آن موجود است. » (4)
هـ ) اخبار اهل کتاب:برخی از صحابه در مواردی، برای توضیح و اطلاع از برخی جزئیات که قرآن، تورات و انجیل، به بیان آنها پرداخته بودند، به اهل کتاب مراجعه می کردند، اهل کتابی که اسلام آورده و از تورات و انجیل هم اطلاعات وافر داشتند.البته روشن است چنین مراجعاتی، در دوران صحابه، زیاد نبوده و غالباً در مواردی رجوع می کردند که به دیگر منابع و مصادر دسترسی نداشتند. این مصدر در زمان تابعیان گسترش یافته است.
۲٫ بساطت، ایجاز و دوری از تطبیقدومین ویژگی در تفسیر صحابه، بساطت، روانی و ایجاز تفسیرهاست. مفسران به شرح و گزارش اجمالی و کوتاه آیات اکتفا می کردند. غالب تفسیرها کوتاه و در حد معنی لغوی بوده و در طولانی ترین شکل بیش از چند کلمه نبوده است. لذا هنگامی که از معنی تجانف و اثم در آیه « غَیْرَ مُتَجَانِفٍ لِإِثْمٍ » (5) ( مائده/۳ ) سؤال می شد، چنین جواب می دادند: تمایل نداشتن به گناه (۶)؛ و یا در معنی ابّاً در آیه « فَاکِهَهً وَ أَبّاً » (7) به همین مقدار اکتفا می شد که بگویند: ابّاً، یعنی چراگاه (۸). از طرفی چون تفسیرها کمتر با غیر مورد نزول تطبیق می شد، در مورد بیشتر آیات مصداق نزول آنها تفسیر می شد، مگر آنکه بر تطبیق آن تصریح کرده باشند.
۳٫ سلامت تفسیرها از جدلدر دوره صحابه، آرای کلامی جز در مسئله خلافت گسترش نیافته بود، لذا قرآن با اسلوبهای کلامی، ادبی، فلسفی و عرفانی تفسیر نمی شد، چون این گونه ضوابط به صورت علمی و مدوّن، در دوره صحابه شکل نگرفته بود. از این رو، تفسیرها از جدل و تضارب آرای ناشی از گرایشهای بین مفسران به دور مانده بود. احتجاجهای فقهی و کلامی بر آیات، که هریک مذهب و رأی خویش را تأیید و رأی دیگری را تخطئه می کردند، هنوز رایج نشده بود. می توان گفت که صحابه در دوره تفسیری خود از مذهب، نحله و گرایش تفسیری خاصی جانبداری نمی کردند، بلکه غالباً همسان می اندیشیدند. (۹)
۴٫ صیانت تفسیر از رأیتفسیر در دوران صحابه، به دلیل محدود بودن در نقل روایات، از ورود به میدان رأی، نظر و استنباطهای فردی بدون دلیل، به دور بود. کمتر مفسری به خود اجازه می داد تا در تفسیر آیات، به رأی و برداشتهای خود متمایل شود و آنها را به عنوان تفسیر آیات بیان کند. عمده برداشتها، منحصر به تفسیر آیه به آیه، یا آیه به روایت بود. (۱۰)
۵٫ صیانت تفسیر از اسرائیلیاتمقصود از اسرائیلیات، اخبار اهل کتاب در تفسیر آیات است که نهی شده بود. صحابه به علت بی نیازی، به ندرت از آنها کمک می گرفتند. تفسیرها نیز از افسانه ها و قصص غیرمستند، به ویژه در ذیل قصص قرآنی بری بودند. (۱۱)
۶٫ عدم تفکیک تفسیر از حدیثتفسیر در دوره صحابه، شاخه ای از حدیث به شمار می رفت و احادیث تفسیری از غیر آن، مجزا نشده بود. بین محدثان و مفسران نیز پیوند عمیقی وجود داشت و بخش مهمی از احادیث، روایات تفسیری بود. (۱۲)
۷٫ عدم تدوین تفسیراز آنجا که در قرن اول تفسیر جزئی از حدیث به شمار می آمد و در تدوین حدیث، محدودیتهایی وجود داشت؛ تفسیر در دوران صحابه، به صورت مدوّن، شکل نگرفت. در واقع، کتابت و تبویب آنها براساس ترتیب آیات شکل نگرفته بود و خود، علمی مستقل به حساب نمی آمد و همچنان در دایره نقل روایات محدود می شد. در دوران صحابه، جز خود قرآن، کتاب مستقلی به نام تفسیر قرآن که شامل تفسیر مدوّن و جامعی باشد، یافت نمی شد. گرچه آثاری به صورت پراکنده فراهم شده بود اما در غالب موارد، تفسیر آیات به صورت شفاهی، نقل و مبادله می شده است. (۱۳)
۸٫ تعمیم ندادن تفسیرتفسیر در دوره صحابه، چنان که گذشت، محدود بود و تمامی آیات قرآن را به صورت کامل فرا نمی گرفت، بلکه فقط پاسخی برای آیه مورد سؤال فراهم می آورد. در آن زمان، تفسیر ترتیبی و تفسیر موضوعی کامل برای تمامی آیات، شکل نگرفته بود.
۹٫ قلّت واسطه ها در تفسیرتفسیر در دوره صحابه با کمترین واسطه به پیامبر صلی الله علیه و آله می رسید و نسبت به دوره های بعد، راویان کمتری داشت. غالب مفسران به علت دریافت تفسیر از شخص پیامبر صلی الله علیه و آله، کمتر از دیگران نقل قول می کردند.
۱۰٫ قریب به قطعی بودن تفسیرتفسیر در دوره صحابه به دلیل نبود واسطه ها، گستره محدود آراء و نظریات مفسران و عدم اشاعه اسرائیلیات، به قطعیت و اعتبار نزدیک تر بود. لذا غالب تفاسیر از هرگونه شک و تردید به دور بود. به ویژه آنکه ناقلان اندک آن مثل ابن عباس عمدتاً شناخته شده و از معروفیت و اعتبار خاصی برخوردار بودند. (۱۴)
ارزش و منزلت تفسیر صحابیبا توجه به ویژگیهای تفسیر در دوره صحابه، مانند قلّت واسطه ها، صیانت از تفسیر به رأی و اسرائیلیات و سلامت تفسیر از جدل، تفسیر صحابی از منزلتی ارزشمند، برخوردار بود. خصوصاً اینکه تفسیر آنها اغلب هماهنگ با روایات مأثور بود و مفسّران گرانقدری، مانند ابن عباس، عبدالله بن مسعود، ابی بن کعب و… که هرکدام چهره های ممتازی در تاریخ اسلام بودند و در تفسیر، افتخار شاگردی حضرت علی را داشتند.از این رو، تفسیر صحابی اگر به واسطه راویان معتبر و مستند به پیامبر صلی الله علیه و آله بوده باشد، ارزشمند است اما در مواردی که استناد آنها بر پیامبر صلی الله علیه و آله قطعی نیست و به صورت موقوف یا مرفوع نقل شده، اگر از صحابی مفسر قابل اعتماد و ثقه در نقل باشند، تفسیر آنها گرچه حجت نیست ولی می تواند معتبر باشد. آنها در غالب موارد، کلام معصوم را نقل می کنند اما اگر تفسیرشان به نقل از دیگر صحابه باشد، تفسیر منقول معتبر نبوده و در خور بررسی و تأمل است.از طرفی، عدالت صحابه به معنی دوری از هرگونه گناه و وثاقت همه آنها در نقل، پذیرفتنی نیست و نمی توان، آنچنان که گفته شد (۱۵)، تفسیر صحابه را به دلیل اینکه راوی آن صحابی است، پذیرفت؛ بلکه شناخت آن صحابی از نظر عدالت و وثاقت، لازم است. از طرف دیگر، گرچه آنها به لحاظ زمانی، پیامبر صلی الله علیه و آله را درک کرده و به قول سید رضی از نظر علم به زمان نزول، آشناترند، (۱۶) اقوالشان بدون استناد به پیامبر صلی الله علیه و آله کلامی موقوف است و نمی تواند هم ردیف تفسیر پیامبر صلی الله علیه و آله و حضرت علی علیه السلام باشد.
پی‌نوشت‌ها:
۱٫ سیوطی، الدر المنثور، ج۲، ص ۸٫۲٫ طبری، جامع البیان، ج۱۷، ص ۱۲۹٫۳٫ سیوطی، الاتقان، ج۲، ص ۶۷؛ زرکشی، البرهان، ج۱، ص ۲۹۱٫۴٫ ذهبی، التفسیر و المفسرون، ج۱، ص ۷۴٫۵٫ اشاره به حالت اضطرار است که هرکس در حالت اضطرار نیازمند غذا باشد و متمایل به گناه نباشد.۶٫ طبرسی، مجمع البیان، ج۲، ص ۲۴۲، ذیل بحث اللغه.۷٫ عبس، ۳۱٫ اشاره به نعمتهای الهی در دنیاست از میوه و چراگاه.۸٫ طبرسی، مجمع البیان، ج۵، ص ۶۶۷، ذیل بحث اللغه.۹٫ معرفت، التفسیر و المفسرون، ج۱، ص ۳۰۸٫۱۰٫ همان.۱۱٫ همان، ص ۳۰۹٫۱۲٫ همان،ص ۳۰۸٫۱۳٫ همان، ص ۴۳۳ و ج۲، ص ۱۱٫۱۴٫ همان، ص ۳۰۹٫۱۵٫ قول به عدالت صحابه، نظر جمعی از اهل سنت است و برخی از آنها معتقدند که آنها همه معصوم و به دور از گناه هستند و سنت آنها مورد عمل است و حجیت دارد و مستند آنها برخی از روایات مانند « اصحابی کالنجوم بایّهم اقتدیم، اهتدیتم » می باشد و برخی هم عدالت تعدادی از صحابه را به معنی وثاقت در نقل آنها می دانند ( الشاطبی، الموافقات، ج۴، ص ۷۴-۷۹؛ حکیم، الاصول العامه، ص ۱۲۹-۱۳۷ ).۱۶٫ ابن طاووس، سعدالسعود، ص ۱۷۴٫منبع مقاله :مؤدب، سیدرضا؛ (۱۳۹۲)، روشهای تفسیر قرآن، تهران: سازمان مطالعه و تدوین کتب علوم انسانی دانشگاهها(سمت)، چاپ اول