پاسخ‏هایی از واپسین معصوم (علیه السلام)

در گذشته پاسخ‏هایی که بزرگان و دولتمردان ذیل سؤال‏ها و درخواست‏ها می‏نگاشتند، «توقیع‏» خوانده می‏شد . امضاء کردن نامه و فرمان و نشان کردن برنامه و منشور نیز از دیگر معانی توقیع شمرده شده است . (۱)توقیع نویسی از دیرباز بین فرمانروایان رواج داشته است . در آثار به جای مانده از گذشتگان، موارد بسیاری از توقیعات به چشم می‏خورد . در متون دینی و کتاب‏های روایی و فقهی و تاریخی شیعه، بخشی از دست نوشته ‏های ائمه اطهار باعنوان توقیعات ذکر شده است که بیش‏تر آن‏ها به واپسین پیشوای شیعیان، امام عصر (ع)، اختصاص دارد . شمار توقیعات آن حضرت به اندازه‏ای است که واژه «توقیع‏» به ندرت درباره دیگر امامان به کار می‏رود . دلیل این نوع ارتباط حضرت با خواص یارانش را می‏توان در فلسفه غیبت جست و جو کرد . با آغاز غیبت صغرای حضرت مهدی (ع)، صدور توقیع و نامه تنها راه هدایت‏شیعیان به شمار می‏آمد .البته نحوه صدور توقیعات و چگونگی ارتباط سفیران چهارگانه حضرت حجت (ع) در طول غیبت صغرا فاش نگردیده است; ولی بی‏تردید توقیعات از طرف خود حضرت و در بسیاری از موارد، به خط شریف وی صادر شده است . جمعی از محدثان بزرگ و وکلای حضرتش که خط وی را می‏شناختند، بر درستی این سخن گواهی داده‏اند . (۲)افزون بر این، همراهی برخی توقیعات با گونه‏ای اعجاز، اطمینان به صدور آن از طرف حضرت بقیه الله (ع) را فزونی می‏بخشید; برای نمونه، شیخ طوسی در کتاب الغیبه می‏نویسد: محمدبن فضل موصلی شیعه بود ولی نیابت‏حسین بن روح (سفیر خاص حضرت مهدی (ع)) را قبول نداشت . او با یکی از دوستانش به نام «حسن بن علی بن وجنا» بحث می‏کند و قانع نمی‏شود و سرانجام تصمیم می‏گیرند صحت نیابت‏حسین بن روح را بیازمایند . بدین منظور، کاغذی سفید آماده می‏کنند و با قلمی نوک تیز – بی آن که آن را در مرکب فرو برند – بر کاغذ چیزی می‏نویسند . پس آن رامهر کرده، توسط خدمتکار نزد حسین بن روح می‏فرستند .ظهر همان روز، در حالی که محمد بن فضل مشغول غذا خوردن بود، جواب نامه را دریافت کرد که فصل به فصل با مرکب نوشته‏های ناپیدای وی را پاسخ گفته بود . محمد بن فضل که سخت تحت تاثیر قرار گرفته بود، همراه حسین بن وجنا دمت‏حسین بن روح شتافت و عذرخواهی کرد . (۳)با توجه به این که در طول مدت نیابت‏سفیران چهارگانه این توقعیات به طور یکنواخت ظاهر می‏گشت، مردم به صدور آن‏ها از شخص امام (ع) یقین داشتند و افراد فرصت طلب و مغرض راه سود جویی نمی‏یافتند .البته توقیعات آراسته به خط امام را تنها افراد خاص و مورد اعتماد می‏دیدند . این گروه پس از رونویسی یا به خاطره سپردن مضمون توقیع، آن را به مخاطبان و شیعیان انتقال می‏دادند . اگر چه برخی از توقیعات نیز، به اقتضای مصلحت، میان شیعیان منتشر می‏شد .بنابراین، همه توقیعات حضرت مهدی (ع) تنها توسط نواب خاص آن حضرت برای افراد ظاهر می‏گشت و ارتباط کتبی با حضرتش تنها از طریق آن‏ها انجام‏پذیر بود . به گونه‏ای که حتی وکلای امام – افرادی که به دستور حضرت رابطه میان نواب و مردم بودند – نامه‏های خود و دیگر افراد را نزد نایب امام می‏فرستادند و از او پاسخ دریافت می‏کردند . این امر از ادعاهای بی‏اساس جلوگیری می‏کرد و راه هر گونه سودجویی را بر فرصت‏طلبان می‏بست .جمعی از دانشوران توقیعات را به زمان غیبت صغرا منحصر ندانسته، پس از این دوره نیز نامه هایی چند به آن حضرت نسبت داده‏اند . مرحوم طبرسی در کتاب احتجاج دو نامه از حضرت مهدی (ع) نقل کرده است . این نامه‏ها توسط شخص مورد اعتمادی که نامش ذکر نشده، به شیخ مفید رسیده است . همچنین برخی از معاصران پیامی راکه توسط شیخ محمد کوفی شوشتری از سوی آن حضرت برای مرحوم آیت الله سید ابوالحسن اصفهانی نقل شده، در شمار توقیعات ذکر کرده‏اند . (۴)درباره توقیعات قطعی، روش نایبان خاص حضرت مهدی چنان بود که پرسش‏ها و تقاضاهای مراجعه کنندگان را در ورقی می‏نوشتند و جواب آن‏ها را حداکثر ظرف سه روز یکجا دریافت می‏کردند . (۵) البته گاه جواب سؤالات شفاهی گفته می‏شد و در پاره‏ای از موارد – به جهت مصلحتی که حضرت می‏دانستند – اصلا پاسخ داده نمی‏شد . ناگفته پیدا است، گاه امام (ع) بی آن که سؤال و تقاضایی در کار باشد، برای نایبانش یا برخی از نیکان نامه می‏نوشت . این توقیعات زمان خاصی نداشت و بر اساس نظر شریف حضرتش صادر می‏شد .چنان که اشاره شد، موضوعات مندرج در توقیعات گستره‏ای بس وسیع داشت . فهرست اجمالی آن‏ها بدین قرار است .الف) مباحث عقیدتی: در زمینه‏های مختلف توحید، نبوت، امامت، معاد و غیره .ب) مباحث اجتماعی: شامل مسائل اخلاقی، تربیتی واقتصادی و مشکلات مالی .ج) وظایف و تکالیف شیعیان در عصر غیبت: بخشی از توقیعات چگونگی توجه به خداوند و ایجاد زمینه‏های خودسازی، چگونگی ارتباط با آن حضرت و پیروی از وی و روش کسب آمادگی برای بر پایی حکومت عدل جهانی حضرتش را بیان می‏کند .د) احکام و مسائل فقهی: احکام نماز، روزه، حج، نذر، خمس، ازدواج و . . . که شیعیان بدان نیاز داشتند، در بخشی از توقیعات بیان شده است . (۶)ه) مطالب شخصی: قسمتی از توقیعات به درخواست‏های شخصی افراد مانند نام گذاری فرزند، انتخاب دوست، اجازه مسافرت و غیره اختصاص دارد . (۷)و) امور مربوط به نواب و وکلا و مدعیان دروغین و منحرفان (۸) : امام (ع) در شماری از توقیعات به نصب و تایید نواب و وکلایش پرداخته، تزویر مدعیان دروغین را افشا و منحرفان را طرد و لعن کرده است .ز) دفع خطر از نیکان و شیعیان: گاه توقیع تنها برای دفع خطر از شیعیان صادر می‏شد . این کار به ویژه در عصری که حاکمان ستمگر در جهت‏شناسایی و نابودی شیعیان می‏کوشیدند، بسیار سودمند بود . برای نمونه، نزد خلیفه عباسی گروهی را که در شمار وکیلان امام غایب (ع) جای داشتند، به نیابت و وکالت امام مهدی (ع) متهم کردند . وی، برای شناسایی و دستگیری آنان، دستور داد افراد ناشناسی پول هایی نزد آنان برند و آن را از اموال امام (ع) بخوانند . اگر کسی از آن‏ها چیزی پذیرفت، بی درنگ دستگیر شود .در این هنگام، از طرف حضرت مهدی (ع) خطاب به همه وکلا توقیعی صادر شد . در این توقیع آمده بود: وکلا از هیچ کس چیزی نپذیرند و خود را بی اطلاع نشان دهند . (۹)همه توقیعات حضرت مهدی (ع) در کتابی ویژه گردنیامده است; ولی در منابع اولیه حدیثی و تاریخی شیعه مانند کافی، کمال الدین، ارشاد وغیبت طوسی و نیز مجموعه‏های بزرگ حدیث و کتب معتبر متاخرین مانند بحارالانوار، وسائل الشیعه وافی، مستدرک الوسائل، الصحیفه المهدیه توقیعات بسیاری ذکر شده است . در عصر حاضر نیز آثاری ارزشمند در این زمینه انتشار یافته است .در پایان اشاره به بخشی از توقیعی که به نام اسحاق بن یعقوب صادر شده، سودمند می‏نماید:«. . . در خصوص علت غیبت‏سؤال کرده بودید . خداوند متعال در قرآن کریمش می‏فرماید: ای کسانی که ایمان آورده‏اید، از چیزهایی که اگر برای شما آشکار گردد شما را اندوهناک می‏کند، مپرسید .. . . وقتی قیام می‏کنم بیعت هیچ یک از گردنکشان و طاغوت‏های زمان را برگردن ندارم .اما وجه استفاده و انتفاع از وجود من در زمان غیبت همانند استفاده از خورشید است آن هنگام که ابرها آن را از دیدگان پوشیده‏اند .آگاه باشید، وجود من موجب امنیت اهل زمین است; آن گونه که ستارگان سبب امنیت اهل آسمانند . . . (۱۰)
پی ‏نوشت‏ها:

۱ . لغتنامه دهخدا .۲ . کتاب الغیبه، شیخ طوسی، ص ۲۸۵; کمال الدین، شیخ صدوق، ج ۲، ص ۱۶۰ .۳ . کتاب الغیبه، ص ۳۱۵ .۴ . جهان بعد از ظهور، ص ۸۳ .۵ . ر . ک: کتاب الغیبه، ص ۳۷ و الخرایج و الجرایح، ج ۱، ص ۴۷۹ .۶ . احتجاج، طبرسی، ج ۲، ص ۳۰۹ .۷ . کتاب الغیبه، ص ۳۰۸ .۸ . احتجاج، طبرسی، ج ۲، ص ۴۷۳ .۹ . کافی، کلینی، ج ۱، ص ۵۲۵ .۱۰ . کتاب الغیبه، ص ۲۹۲ .