مقدمهبررسی رفتار سیاسی ای که به پیدایش یک دسته، گروه یا فرقه می انجامد، در هر دوره زمانی، مستلزم شناخت زمینه ها و جنبه های روحی و روانی بروز این رفتار در آن است. تعامل و نیاز اجتماعی- زیستی، افراد را در محیط های جغرافیایی خاص به هم نزدیک می کند. همگرایی در روابط متقابل، به مرور زمان نوع رفتار و برخورد آ نان را در ارتباط با پدیده ها و رخداد های محیط پیرامون شکل می دهد. تأثیر این همگرایی در رفتار فرد به حدی است که فرد در تنهایی خود نیز از حضور افراد با پشتوانه رفتار یکسان در امان نبوده و به نوعی احساس تعلق خاطر در برآوردن خواسته های جمعی دارد.(۱)اهمیت تأثیر شرایط محیطی- اجتماعی می طلبد که محقق در پر داختن به وقایع صرف تاریخی با محک زدن مواد خام و اطلاعات اولیه، نوع نگرش به بازپروری حوا دث تاریخی را متحول کند. همه تاریخ نگاران اسلامی از خروج خیل عظیمی از سپاه علی (علیه السلام) در آستانه پیروزی در جنگ صفین خبر داده اند.(۲) و اینکه چگونه سران و قاریان، علی (علیه السلام) را مجبور کردند تا دستور متارکه جنگ را اعلام کند.(۳)چون علی ( علیه السلام) در برابر خواسته آنان تسلیم شد و بین طرفین قراردادی مبنی بر حل و فصل مسائل بسته شد، همین دسته فریادهای «لا حکم الّا لله» در اعتراض به پذیرش حکمیت سر دادند.بروز چنین رفتارهایی در شرایط بحرانی که جنبه محدود آن نزدیک بودن پیروزی عراق بر شام بود چه معنایی می دهد؟ در پاسخ به این سؤال کلی لازم است خواننده را به عمق فراتر از این زمان برد و پاسخ گویی به آن را در طرح مسائلی چون ساختار قبیله ای، شرایط زیست- محیطی، شرایط تربیتی و فرار از تمرکزگرایی جست و جو کرد از این رو باید بررسی شود: ۱٫ اکثر معترضان از چه قبایلی بودند؛ ۲٫ صرف نظر از چند سال توطنی که در شهرهای نوبنیاد کوفه و بصره داشتند، نوع معیشت آنان چگونه بود (بدوی یا حضری )؛۳٫عوامل محدود کننده ای که با ظهور اسلام اعراب را تحت فشار قرار می داد چه بودند؛۴٫ انحصار خلافت در قبیله قریش چگونه به این پدیده دامن زد؟۱٫ زمینه های قبیلهایبررسی های انجام شده در مورد خاستگاه قبیلهای خوارج از صفین تا پایان حاکمیت اموی، حضور قبایل بنی تمیم و بنی ربیعه با زیر شاخه های بزرگی چون بنی اسد، بنی بکر، بنی شیبان و بنی حنیفه را نشان می دهد؛ مسعر بن فدکی ، زید بن حصین، عبدالله بن کواء، عبدالله بن وهب راسبی و نافع بن ازرق از میان این قبایل برخاسته اند. محدوده زندگی این قبایل، شمال شرق شبه جزیره عربی از یمامه تا عراق بود.(۴) مدت ها قبل از ظهور اسلام، قبایل مذکور به دلایلی، چون افزایش جمعیت، قحطی و گرسنگی، کمبود منابع، حوادث طبیعی و جنگ، ناخواسته موطن اولیه خویش یعنی منطقه داخلی شبه جزیره (تهامه) را ترک کرده و به نواحی شمالی مهاجرت کردند. مناطق حوالی بین النهرین با توجه به موقعیت جغرافیایی و پیوندی که با شبه جزیره عربی داشت، در طول اعصار گذشته جاذبه خاصی برای اعراب داشت. تنگی معیشت مهاجران را به مناطق ییلاقی، چون شام، عراق و بحرین هدایت کرد. گروه اخیر اتحادیه قبیله ای تنوخ را بر اساس تعهد قبایل به یاری همدیگر در مسائل و مشکلات ایجاد کردند.(۵)۲٫ تأثیر نوع معیشت (بدوی یا حضری) بر پدیده خروجنوع معیشت قبایل تمیم و ربیعه و سایر اعراب ساکن در شبه جزیره، کوچ نشینی و رمه گردانی بود. زندگی بدوی چنان در وجود آ نان ریشه دوانده بود که حتی سرزمین های خوش آب و هوای جنوب بین النهرین که جایگاه مناسبی برای یکجانشینی بود جذبشان نکرد. بنا براین شهرنشینی قبل از اسلام به جز منطقه حیره که بیشتر به پادگان نظامی در برابر تهاجمات اعراب شبیه بود، معنایی نداشت. مهاجرت اعراب از مناطق مرکزی به نواحی خوش آب و هوا ی شمال شرق شبه جزیره جهت تغییر شیوه زندگی از بدوی به حضری نبود، بلکه بهره مندی بیشتر از خوان نعمتی بود که در این صفحه گسترده شده بود. ضعف حاکمیت سیاسی ایران و اختلافات داخلی این کشور، شرایط لازم را برای این بهره مندی فراهم کرد. این گروه با ورود به بین النهرین، مناطقی بین انبار و حیره را برای زندگی انتخاب کرده اند و به معیشت بدوی خود در خیمه ها ادامه دادند. آنان چون این شیوه زندگی را تغییر ندادند و از همنشینی با شهریان سرباز زدند به «عرب بیرونی» معروف گشتند. (۶)تأثیر روحیه بدوی و شرایط زیست- محیطی شبه جزیره، پدیدهای تحت عنوان ستیز از نوع متعارض را در میان آنان به وجود آورد که همواره زندگی این جماعات را تهدید می کرد. پیوستن قبایل به تشکل ها و اتحادیه های قبیلهای از دو جهت حائز اهمیت بود: یکی، گروه های معارض که رو در روی این تشکل ها قرار می گرفتند و دیگری، نامنسجم، غیر قابل اعتماد بودن و شکنندگی تعهدات اخلاقی افرادی که این تشکل ها را به وجود می آوردند. به دلیل ویژگی های فوق، اعراب حتی اتحادیه ها یا تشکل های قبیلهای که براساس نیاز به منبع مادی چون آب، علف، دفاع از جان و ناموس به وجود می آمد را نیز در شرایط خاص محکوم به فروپاشی می کرد. (۷) سرکشی آنان طوری بود که در برابر هرگونه قیدی که آزادی و لجام گسیختگی شان را محدود می کرد به شدت مقاومت می کرد. (۸) همین تقید نداشتن به زمین بر گستاخی اعراب در عدم تمرکزپذیری می افزاود. (۹)ویژگی مهم دیگری که در این زمینه شایان ذکر است، فرهنگ حاکم بر روحیه بدوی اعراب بود؛ فرهنگی که از پس واژه جنگ زاییده می شد. دلاوری، شجاعت، حمیت، خشم، خشونت، افتخار، سرشکستگی، غارت و اسارت واژه هایی بودند که با زندگی شان عجین شده بودند. هر موضوع پیش پا افتادهای ممکن بود خشم آنان را بر افراوخته و منجر به وقوع جنگ های طولانی شود. تعصب اعراب در حفظ حرمت قبیلهای تحمل نکردن قدرت برتر، انتقام جویی از قبایل رقیب و جبران کمبودهای اقتصادی از مؤلفه هایی بودند که بروز تنش و سرانجام جنگ را در میان همپیمانان مجاور اجتناب ناپذیر می کرد.تحرک پذیری، عدم پایبندی به سرزمین ثابت و ناامنی، اعراب را همواره در معرض خطرات و ناملایماتی قرار می داد. این ویژگی ها افراد را ناگزیر به داشتن روحیات خشن با عکس العمل های شدید در مقابل محرک یا خطر می کرد؛ احساس ناامنی، عدم اطمینان به آینده و عوامل متعدد دیگری که شرایط محیطی- اجتماعی بر سر راه او قرار می داد، در بروز این روحیه ناخوشایند مؤثر بود. ستیز و کشمکش ناشی از عدم تحمل رقیب در کنار خویش، برتری نیرومند بر ضعیف، دفاع از موجودیت قبیله، تهاجم و غارت بر زندگی اعراب عموماً و اعراب بدوی خصوصاً از پیامدهای این شرایط بود.۳٫ تأثیر محدودیت های ناشی از پذیرش اسلام در بروز پدیده خروجتوجه به ساختار اجتماعی و ویژگی روحی- روانی اعراب، این پرسش را مطرح می سازد که آیا گروه های مورد نظر شرایط لازم را برای پذیرش اسلام داشتند که تحولات عمده و بنیان براندازی برایشان رقم زد؛ این دگرگونی ها از یک سو با واژه بیگانه «حرمت» برخی از اعمال و افعالی که سال ها فرهنگ غالب اعراب را تشکیل می دادند، مورد هجوم قرار می داد و از دیگر سو سروری قبیلهای که با استناد به این تحول عمده واژه حاکمیت داشتن بر سایر قبایل را بیان می کرد. برای پاسخ گویی به این پرسش لازم است اندکی به عقب برگردیم و واکنش این دسته از اعراب در برابر تحول بزرگی چون ظهور اسلام را بررسی کنیم. صرف نظر از گروش فردی قبل از فتح مکه و فراگیر شدن دعوت پیامبر (ص) شاهدی برای گروش دستجمعی اعراب در شکل قبیلهای تا این زمان به اسلام به چشم نمی خورد. یک سال بعد از فتح مکه در سال نهم، هجوم نمایندگان و سران قبایل عرب از جمله تمیم و ربیعه برای پذیرش اسلام به مدینه چنان چشمگیر است که در تاریخ از آن سال به «عام الوفود» یاد می شود. (۱۰)مسلمان شدن اکثر قریب به اتفاق اعراب در واقع تسلیم شدن و تن دادن آنان به شرایط موجود بود. خداوند پذیرش وضعیت موجود توسط اعراب را در قرآن بدین شکل بیان می کند. «اعرابی ایمان نیاورد، بلکه تسلیم شد» دیدگاه اعراب به اسلام بر خلاف پیام این دین، غلبه یافتن قریش بر سایر اعراب تلقی می شد؛ بنابراین تحول عمدهای که در صورت پذیرش اسلام در ساختار اجتماعی- فرهنگی اعراب ایجاد می شد در واقع پشت پا زدن به دستاوردهای آنها در سایه تقید ناپذیری و عدم تمرکزگرایی در نظر گرفته شد؛ از این رو تسلیم در برابر این شوک عجیب تا رحلت پیامبر (ص) بیشتر دوام نیاورد و از زمان رحلت آن حضرت، افرادی را تحت عنوان مدعیان نبوت به رقابت با حاکمیت مرکزی واداشت.عوامل محدود کننده را که به خروج منتهی می شدند می توان در دو مورد دینی و قبیلهای جست وجو کرد. با توجه به ساختار اجتماعی، پذیرش ایدئولوژی پویای اسلام، مبنای ایدئولوژی اعراب را که برگرفته از عقاید سنتی بود در هم می پیچید و عدم تمکین آنان را به مخالفت با هر گونه تغییر و تحول در جامعه وادار می کرد. (۱۱) بنابراین احکام دینی و حاکمیت سیاسی ناشی از آن را می توان دو شاخص مهم در ایجاد محدودیت در این جامعه سنتی به حساب آورد از سوی دیگر از دیدگاه عرب قبل اسلام، پذیرش حاکمیت یک قبیله بر سایرین تحمل ناپذیر بود؛ بنابراین تنش و برخوردهای قبایل عدنانی- قحطانی از یک سو و عدنانی – قریشی از سوی دیگر دور از انتظار نبود. این شرایط شبه جزیره را آبستن حوادثی کرد که حتی در زمان حیات پیامبر (ص) نیز جامعه عرب را درگیر خود نمود.مدعیان نبوّت با روان شناسی اجتماعی خاص که از مردم داشتند به راحتی به نقاط حساسی که روح این مردم را می آزرد پی بردند. شناخت محدودیت جامعه و انگشت گذاشتن بر آنها، در این مقطع خاص زمانی، ابزار کار آمدی در جمع کردن طرفداران بود. مدعیان به خوبی دریافتند که اعراب با پذیرش اسلام دچار چه محدودیت هایی شدند؛ از این رو به رفع این محدودیت ها از میان قوم خویش پرداختند.خیزش اعراب سراسر شبه جزیره به خصوص نواحی شمال و شمال شرق، در قالب جنگ های رده، تلاشی برای اعاده اوضاع خوب از دست رفته بود. تشکیل حاکمیت اسلام با مرکزیت مدینه و فرمانروایی قریش برای اعراب بدوی به سان به بند کردن اسب چموشی بود که تن به سواری نمی داد. احکام و قوانین اسلام توسط قریشیان از مدینه بر قبایل عرب جاری شد و این با تمکین ناپذیری عرب منافات داشت. محدودیت هایی چون پرداخت زکات، رعایت حقوق دیگران، حرام شمردن زنا و شراب از این جمله بودند؛ اعمالی که اعراب رنج و سختی زندگی بیابانگردی خویش را با ارتکاب به آنها بر خود هموار می کرد. برای اعراب غیر قابل تحمل بود که روزانه پنج بار در برابر خدایی کرنش و تعظیم کنند که او را نمی بینند. طلحهًْ بن خویلد اسدی معتقد بود که خداوند راضی نیست بندهاش با این ذلت و خواری در برابر او به خاک افتاده و او را عبادت کند، بلکه عبادت باید ایستاده و با ادب به جا آورده شود. (۱۲) سجاح در تشویق سپاهیان خود به جنگ در سخنان سجع گونهای که مدعی بود به او وحی می شود، حرمت غارت اموال و کشتن افراد را برای رسیدن به خواسته ها و منافع قومی خود برداشت. (۱۳) مسیلمه حنفی از پیروان خویش زحمت خواندن نماز و حرمت شراب و زنا را برداشت؛ (۱۴) وی برای توجیه غارت اموال به دست پیروان خود در یمامه، حرمی چون مکه ایجاد کرد که قبایل همجوار بعد از غارت اموال ساکنان آن ناحیه به آن حرم پناه می بردند و مسیلمه از آنان حمایت می کرد. او با سخنانی که مدعی بود جبرییل بر او می خواند حکم شرعی برای این عمل می تراشید و مال باختگان را آرام می کرد. (۱۵) در عمان طایفه مهره از بنی قضاعه در پرداخت زکات سرباز زدند.(۱۶)عدم پذیرش سروری قریش بر سایر قبایل موجب پدیدهای تحت عنوان مدعیان نبوت گردید. اهداف عمده اکثر این مدعیان جبران امتیازی بود که در لوای نبوت به قریش داده شد. مدعی حنفی از شاخه ربیعه در یمامه، قریش را کمتر از آن می دانست که بر بنی حنفیه حاکم شود، چرا که آنان از جهت شجاعت، وسعت سرزمین و اموال بر قریش برتری داشتند. او مدعی بود که جبرائیل چون محمد (ص) بر او نیز نازل می شود. (۱۷) سران قبایلی که دعوت او را پذیرفته بودند با وجود وقوف برکذب بودن ادعای مسیلمه، به گفته خودشان دروغگوی ربیعه را بر راستگوی مضری ترجیح می دادند. (۱۸)طلیحهًْ بن خویلد اسدی تمیمی در خروج علیه حاکمیت قریش تا نزدیکی های مدینه پیش آمد. (۱۹)سجاع بنت حادث بن سوید تمیمی مدعی نبوت بود که دامنه نفوذش از تهامه تا جزیره بود.بر این اساس گرچه خیزش اعراب در برابر قدرت گرفتن قریش همگانی بود، اما حضور قبایل تمیم و ربیعه در میان آنان پررنگ تر از سایرین بود.
پی نوشت ها :
۱٫ کریمی، روان شناسی اجتماعی (تهران: ارسباران، ۱۳۷۸) ص ۹-۸٫۲٫ ابن مزاحم منقری، وقعهًْ صفین، تحقیق عبداسلام محمد هارون (قاهره: موسسه العربیه الحدیثه، ۱۳۸۲ ق) ص ۴۸۹٫۳٫ محمد بن جریر طبری، تاریخ الطبری، تحقیق محمد ابوالفضل ابراهیم (بیروت: دارالتراث، ۱۹۶۷ م) ج ۵، ص ۴۹٫۴٫ عمررضا کحاله، معجم قیائل العرب و القدیمه و الحدیثه (بیروت: موسسه الرساله، ۱۹۹۴ م) ج ۱، ص ۱۲۶٫۵٫ محمد بن عمر واقدی، الرده مع نبذه من فتوح العراق و ذکر مثنی بن حارثه الشیبانی، تحقیق یحیی الجبوری (بیروت: دارالغرب الاسلامی، ۱۹۹۰ م) ص ۲۱۶؛ طبری، پیشین، ج ۱، ص ۶۰۹- ۶۱۰؛ ابن اثیر، الکامل فی التاریخ (بیروت: دارالکتب العلمیه، بی تا) ج ۱، ص ۳۴۰٫۶٫ طبری، پیشین، ج ۱، ۶۱۲٫۷٫ بلاشررژی، تاریخ ادبیات عرب، ترجمه آذرتاش آذرنوش (تهران: موسسه مطالعات و تحقیقات فرهنگی، ۱۳۶۳) ج ۱، ص ۱۴٫۸٫ جواد علی، تاریخ مفصل عرب قبل از اسلام، ترجمه حسین روحانی (بابل: کتابسرای بابل، ۱۳۶۷) ج ۱، ص ۲۵۷٫۹٫ همان، ص ۲۵۴٫۱۰٫ ابن سعد، الطبقات الکبری، تحقیق عبدالقادر (بیروت: دارالکتب الاسلامیه، ۱۹۹۰) ج ۱، ص ۲۲۳- ۳۶۹٫۱۱٫ حسین بشیریه، انقلاب و بسیج سیاسی (تهران: دانشگاه تهران، ۱۳۸۲) ص ۱۵٫۱۲٫ ابن اثیر، پیشین، ج ۲، ص ۳۴۵٫۱۳٫ همان، ص ۳۵۴- ۳۵۵٫۱۴٫ ابن هشام، السیرهًْ النبویه، تحقیق مصطفی السقا (بیروت: دارالمعرفه، بی تا) ج ۲، ص ۵۷۷ و طبری، پیشین، ج ۳، ص ۱۳۷٫۱۵٫ طبری، پیشین، ج ۳، ص ۲۸۳٫۱۶٫ احمد بن جابر بلاذری، فتوح البلدان، (بیروت: بی نا، ۱۹۹۶ م) ج۳، ص ۸۴٫۱۷٫ محمد بن عمر واقدی، پیشین، ص ۱۰۸ و ابن اثیر، پیشین، ج ۲، ص ۱۳۴٫۱۸٫ طبری، پیشین، ص ۲۸۵٫۱۹٫ ابن اثیر، پیشین، ص ۳۴۳- ۳۴۴٫ منبع: تاریخ اسلام- ش ۳۸
هیچ نظری وجود ندارد