پیامبر اکرم (ص) به چه دینی گرایش داشته است؟
در پاسخ به این سؤال احتمالهای زیر مطرح شده است:
احتمال یکم: از شریعت حضرت موسی یا حضرت عیسی پیروی میکرده است، زیرا تنها شریعت آسمانی آن زمان همین دو دین بوده و پیروی از آنها بر همه واجب بوده است.([۱])
اما این احتمال مردود است؛ زیرا اگر یهودی یا مسیحی بود، در مراسم دینی آنان نیز شرکت میکرد و با آنها معاشرت داشت و در تاریخ ثبت میشد. در صورتیکه چنین چیزی نه در تاریخ ثبت شده و نه یهودیان و مسیحیان مدعی آن بودهاند.
هم چنین بیان شد که حضرت محمد(صلی الله و علیه و آله) به مراسم و عبادتهایی تقید داشته که جزء این دو دین نیست؛ مانند: حج، طواف کعبه، نماز و اعتکاف در کوه حرا.([۲])
احتمال دوم: پیرو شریعت حضرت ابراهیم(علیه السلام) بوده است؛ زیرا حضرت ابراهیم توحید و خداپرستی را در حجاز پایهگذاری کرد. شریعت آن حضرت که «حنفیه» نامیده میشد، در میان مردم آن سرزمین رواج داشت. فرزندش اسماعیل نیز آن شریعت را ترویج میکرد. عربهای آن دیار که بیشتر از فرزندان اسماعیل بودهاند، شریعت جدشان حضرت ابراهیم(علیه السلام) را پذیرفته، از آن دفاع میکردند و تا مدتها، دین رسمی مردم جزیرهًْ العرب بود؛ اما با گذشت زمان، نه تنها قوانین و مراسم عبادی آن دین حنیف کم کم به فراموشی سپرده شد و جز مراسم خاصی از قبیل حج، وقوف در عرفات، مشعر و منی، قربانی، رمی جمرات، طواف کعبه، سعی بین صفا و مروه و چند عمل دیگر، چیزی از آن باقی نماند؛ بلکه با مرور زمان شرک نیز در عقاید مردم نفوذ کرد و با توجیهات غلط اشیا یا اشخاص دیگری را شریک خدا قرار داده، آن را پرستش مینمودند. با همه این انحرافات، باز هم خود را پیرو دین حضرت ابراهیم(علیه السلام) میدانستند!
بنابر آنچه از احادیث بر میآید، اجداد پیامبر نیز از دین حضرت ابراهیم پیروی میکردند.
به این روایت توجه کنید:
«عَنِ الأصْبَغِ بْنِ نُبَاتَهَ قَالَ سَمِعْتُ أمِیرَالْمُؤْمِنِینَ(علیه السلام) یَقُولُ وَ اللهِ مَا عَبَدَ أبِی وَ لا جَدِّی عَبْدُ الْمُطَّلِبِ وَ لا هَاشِمٌ وَ لا عَبْدُ مَنَافٍ صَنَماً قَطُّ قِیلَ فَمَا کَانُوا یَعْبُدُونَ قَالَ کَانُوا یُصَلُّونَ إِلَی الْبَیْتِ عَلَی دِینِ إِبْرَاهِیمَ(علیه السلام) مُتَمَسِّکِینَ بِهِ»
«اصبغ بن نباته میگوید: از امیرالمؤمنین(علیه السلام) شنیدم که میفرمود:
به خدا سوگند! پدرم و جدم عبد المطلب و هاشم و عبد مناف هیچگاه بت نپرستیدند. سؤال شد: پس چگونه عبادت میکردند؟ فرمود: بر طبق دین حضرت ابراهیم عمل میکردند و به سوی کعبه نماز میخواندند».([۳])
بنابراین احتمال، پیامبر اکرم(صلی الله و علیه و آله) قبل از بعثت، از دین و شریعت حضرت ابراهیم پیروی میکرده است.([۴])
دین، در لغت به معنای اطاعت، جزا، خضوع، تسلیم و غیره است.
اما در معنای اصطلاحی، دین حق ـ زیرا این نوشته تنها درصدد تبیین دین حق است، نه تعریفی که تمام مصادیق خارجی اعم از حق و باطل، الهی و بشری و… را در بر گیرد ـ عبارت است از مجموعه حقایق و ارزشهایی ـ معارف، عقاید، احکام، اخلاق و… ـ که از طریق وحی الهی برای هدایت و سعادت انسانها بر پیامبران نازل میگردد. بنابراین، یک رکن حقیقت دین، خداوند متعال است که نقش فاعلی در پیدایش دین دارد و رکن دیگر، انسان است که نقش قابلی را ایفا میکند و رکن سوم آن، پیامبر و عقل قطعی و فطرت و وجدان و سایر پیشوایان دیناند که نقش منبع را دارند.
شاید بهتر این باشد که گفته شود حقیقت دین یک چیز است؛([۵]) زیرا خداوند میفرماید:
{إِنَّ الدِّینَ عِندَاللهِ الأِسْلاَمُ}([۶])
و در سوره شوری نیز آنچه بر نوح و ابراهیم و موسی و عیسی و پیامبر اکرم(صلی الله و علیه و آله) فرستاده شده را یک دین میداند:
{شَرَعَ لَکُم مِّنَ الدِّینِ مَا وَصَّی بِهِ نُوحاً وَالَّذِی اَوْحَیْنَا إِلَیْکَ وَمَا وَصَّیْنَا بِهِ إِبْرَاهِیمَ وَمُوسَی وَعِیسَی اَنْ اَقِیمُوا الدِّینَ وَلاَ تَتَفَرَّقُوا فِیهِ کَبُرَ عَلـی الْمُشْرِکِینَ مَا تَدْعُوهُمْ إِلَیْهِ اللهُ یَجْتَبِی إِلَیْهِ مَن یَشَاءُ وَیَهْدِی إِلَیْهِ مَن یُنِیبُ}.([۷])
«آیینی را برای شما تشریع کرد که به نوح توصیه کرده بود و آنچه را بر تو وحی فرستادیم و به ابراهیم و موسی و عیسی سفارش کردیم این بود که دین را برپا دارید و در آن تفرقه ایجاد نکنید! و بر مشرکان گران است آنچه شما آنان را به سویش دعوت میکنید! خداوند هرکس را بخواهد برمیگزیند و کسی را که به سوی او بازگردد، هدایت میکند».
همه ادیان آسمانی توحیدی در اصول و کلیات با هم مشترکند؛ اما بر اساس مقتضیات زمان و مکان، و برای سعادت دنیوی و اخروی بشر، این دین واحد به تدریج از جانب خدای متعال تکامل یافته و به وسیلهی پیامبرانش آن را به مردم رسانده است.
با توجه به مطالب یاد شده، پیامبر بزرگوار اسلام(صلی الله و علیه و آله) امت هیچ کدام از انبیای سابق نبوده؛ بلکه دین مستقل داشته و از همان ابتدا خود نبی بوده است؛
«کُنْتُ نَبِیّاً وَ آدَمُ بَیْنَ الْمَاءِ وَ الطِّینِ… وَ إِنْ کَانَ آدَمُ(علیه السلام) أوَّلَ الأنْبِیَاءِ فَنُبُوَّهُ مُحَمَّدٍ أقْدَمُ مِنْهُ قَوْلُهُ کُنْتُ نَبِیّاً وَآدَمُ(علیه السلام) مَنْخُولٌ فِی طِینَتِهِ».([۸])
این روایت بیانگر آن است که پیامبر(صلی الله و علیه و آله) ـ حتی قبل از بعثت ـ دین و شریعت خاص خود را داشته است.
ابوطالب نیز در خطبه معروفش ـ که بنابر قول مشهور پانزده سال قبل از بعثت ایراد کرد ـ میگوید:
«وله ـ ورب هذا البیت ـ حظ عظیم، ودین شائع، ورأی کامل».([۹])
از بعضی از روایات چنین بر میآید که حضرت محمد(صلی الله و علیه و آله) قبل از بعثت، در شناخت مکارم و التزام بدانها همواره از تأییدات الهی نیز برخوردار بوده است.([۱۰])
امیرالمؤمنین(علیه السلام) در این باره میفرماید:
«وَ لَقَدْ قَرَنَ اللهُ بِهِ(صلی الله و علیه و آله) مِنْ لَدُنْ کَانَ فَطِیماً أعْظَمَ مَلَکٍ مِنْ مَلائِکَتِهِ یَسْلُکُ بِهِ طَرِیقَ الْمَکَارِمِ وَمَحَاسِنَ أخْلَاقِ الْعَالَمِ لَیْلَهُ وَ نَهَارَهُ»
«از همان زمانی که محمد(صلی الله و علیه و آله) از شیر گرفته شد، خدا به بزرگترین فرشته خود مأموریت داد تا شب و روز مراقب او باشد و او را به سوی کردار و اخلاق نیک هدایت کند».([۱۱])
علامه مجلسی مینویسد:
«رُوِیَ أنَّ بَعْضَ أصْحَابِ أبِی جَعْفَرٍ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیٍّ الْبَاقِرِ(علیه السلام) سَألَهُ عَنْ قَوْلِ اللهِ تَعَالَی إِلاّ مَنِ ارْتَضی مِنْ رَسُولٍ فَإِنَّهُ یَسْلُکُ مِنْ بَیْنِ یَدَیْهِ وَ مِنْ خَلْفِهِ رَصَداً فَقَالَ(علیه السلام): یُوَکِّلُ اللهُ تَعَالَی بِأنْبِیَائِهِ مَلائِکَهً یُحْصُونَ أعْمَالَهُمْ وَ یُؤَدُّونَ إِلَیْهِمْ تَبْلِیغَهُمُ الرِّسَالَهَ وَ وَکَّلَ بِمُحَمَّدٍ مَلَکاً عَظِیماً مُنْذُ فُصِلَ عَنِ الرَّضَاعِ یُرْشِدُهُ إِلَی الْخَیْرَاتِ وَ مَکَارِمِ الأخْلاقِ وَ یَصُدُّهُ عَنِ الشَّرِّ وَ مَسَاوِی الأخْلاقِ وَ هُوَ الَّذِی کَانَ یُنَادِیهِ السَّلامُ عَلَیْکَ یَا مُحَمَّدُ یَا رَسُولَ اللهِ وَ هُوَ شَابٌّ لَمْ یَبْلُغْ دَرَجَهَ الرِّسَالَهِ»([۱۲])
«روایت شده که بعضی از اصحاب امام محمد باقر(علیه السلام) درباره آن حضرت از تفسیر آیه {إِلاَّ مَنِ ارْتَضَی مِن رَّسُولٍ فَإِنَّهُ یَسْلُکُ مِن بَیْنِ یَدَیْهِ وَمِنْ خَلْفِهِ رَصَداً}([۱۳]) سؤال کردند، حضرت در جواب فرمود: خدا فرشتگانی را مأمور پیامبرانش مینماید تا مراقب عملهای آنان باشند و در تبلیغ رسالت به آنان کمک نمایند. فرشته بزرگی را مأموریت داد تا از همان زمان که محمد(صلی الله و علیه و آله) از شیر باز گرفته شد، مراقب او باشد، به کارهای خیر و اخلاق نیک هدایتش کند و از بدیها باز بدارد. این فرشته همان کسی است که به پیامبر میگفت: «السلام علیک یا محمد رسول الله» در زمانی که هنوز به رسالت مبعوث نشده بود».
اما از آنجا که عربها و اهل سایر ادیان علاقه خاصی به ابراهیم نشان میدادند و حتی آیین خود را به عنوان آئین ابراهیم معرفی میکردند و برحقانیت او اتفاق نظر داشتند، دین پیامبر هم توصیف به دین و ملت ابراهیم شده است.([۱۴])
{وَقَالُواْ کُونُواْ هُوداً اَوْ نَصَارَی تَهْتَدُواْ قُلْ بَلْ مِلَّهَ إِبْرَاهِیمَ حَنِیفاً وَمَا کَانَ مِنَ الْمُشْرِکِینَ}.([۱۵])
«(اهل کتاب) گفتند: «یهودی یا مسیحی شوید، تا هدایت یابید!» بگو: «(این آیینهای تحریف شده، هرگز نمیتواند موجب هدایت گردد،) بلکه از آیین خالص ابراهیم پیروی کنید! و او هرگز از مشرکان نبود!»
آئین واقعی ابراهیم همین است که من به سوی آن دعوت میکنم، نه آنچه شما به او بستهاید؛ همان ابراهیم که از آئین خرافی زمان و محیط، اعراض کرد و به حق یعنی آئین یکتاپرستی روی آورد.([۱۶])
گویا این تعبیر (در آیه مبارکه) پاسخی است به مشرکان که مخالفت پیامبر(صلی الله و علیه و آله) را با آئین بتپرستی که آئین نیاکان عرب بود، نکوهش میکردند. پیامبر(صلی الله و علیه و آله) در پاسخ آنها میگوید:
این سنت شکنی و پشت پا زدن به عقاید خرافی محیط، تنها کار من نیست بلکه این ملت ابراهیم است که مورد احترام همه ماست و تنها ملّتی است که تمام انبیا، ابراهیم و غیر ابراهیم بر آن بودند و این دین، دینی فطری است که هیچ گونه افراط و تفریطی در آن نیست.([۱۷])
پاک از آنچه مورد تنفّر است
همانطور که عصمت از گناه و خطا در تبلیغ و اجرای احکام و اعتقادات بر انبیا لازم است تا وثوق تام به قول و فعل آنها حاصل و هدف بعثت تأمین گردد، به همین دلیل سزاوار است که انبیا از هر صفتی که موجب تنفر مردم میشود نیز منزه بوده و هر چیزی را که موجب جذب آنان میشود دارا باشند.
محقق بحرانی مینویسد:
«ینبغی ان یکون منزّها عن کل امر تنفر عن قبوله اما فی خُلقه کالرذائل النفسانیه من الحقد و البخل و الحسد والحرص و نحوها، او فی خَلقه کالجذام و البرص، او فی نسبه کالزنا و دناءه الاباء، لان جمیع هذه الامور صارف عن قبول قوله و النظر الی معجزته، فکانت طهارته عنها من الالطاف التی فیها تقریب الخلق الی طاعته واستماله قلوبهم الیه».([۱۸])
«سزاوار است پیامبر از هر امری که مردم را از پذیرش حرفش متنفر کند، منزه باشد. چه آن امر در خُلقش باشد مانند رذائل نفسانیه از قبیل کینه، بخل، حسد و حرص و مانند آنها یا در خلقتش باشد مانند جذام و برص یا در نسبش باشد مثل زنا و پستی پدرانش؛ زیرا تمام این امور مردم را از پذیرش سخن و معجزه اش منصرف میکند. پس طهارت پیامبر از این اوصاف از الطافی است که موجب نزدیکی مردم به سوی طاعتش و متمایل شدن قلبهای آنها به سوی او میشود».
محمد بدر الدین زرکشی در کتاب «البحر المحیط فی اصول الفقه»، اعتقادش را درباره عصمت پیامبر چنین بیان میکند:
«فالذی یجب اعتقاده تنزیه النبی عن أن یقع خبره فی شیء من ذلک کله بخلاف مخبره لا عمدا ولا سهوا ولا غلطا وأنه معصوم من ذلک کله فی کل حال رضاه وغضبه ومزاحه لاتفاق المسلمین والصحابه علی تصدیقه فی جمیع أحواله وتلقیه بالقبول والعمل»([۱۹])
مرحوم مظفر مینویسد:
«یجب ان یکون منزّهاً حتی عمّا ینافی المروه کالتبذل بین الناس من الاکل فی الطریق او ضحک عال و کل عمل یستهجن فعله عند العرف العام».([۲۰])
[۱]) پیامبری و پیامبر اسلام، ص ۱۵۳٫
[۲]) ر.ک: همان.
[۳]) بحار الأنوار، ج ۱۵، ص ۱۴۴٫
[۴]) حضرت رسول اکرم(صلی الله و علیه و آله) از صراط مستقیمی تبعیت میکردند که شالوده آن همان روش حضرت ابراهیم در مبارزه با شرک و بت پرستی بوده و آیاتی در قرآن به این معنا اشاره دارد:
ـ {و قالوا کونوا هوداً أو نصاریٰ تهتدوا قل بل مله ابراهیم حنیفاً و ما کان من المشرکین} (البقره / ۱۳۵)؛ {قل انی هدانی ربّی الیٰ صراط مستقیم دیناً قیماً مله ابراهیم و ما کان من المشرکین} (الانعام/ ۱۶۱)؛ {ثم أوحینا الیک ان اتبع ملّه ابراهیم حنیفاً و ما کان من المشرکین} (النحل / ۱۲۳)؛ {قل صدق الله فاتبعوا ملّه ابراهیم حنیفاً و ما کان من المشرکین} (آل عمران / ۹۵)؛ {و من احسن دیناً ممن اسلم وجهه لله و هو محسن و اتّبع ملّه ابراهیم حنیفاً و اتخذ الله ابراهیم خلیلاً} (النساء / ۱۲۵).( محقق کتاب)
[۵]) مفردات، واژه دین؛ ر.ک: عبدالحسین خسرو پناه، گستره شریعت، ص ۳۰ـ۳۱ و ۱۴۴، تهران: دفتر نشر معارف، چ ۱، ۱۳۸۲ ش.
[۶]) آل عمران/ ۱۹٫
[۷]) شوری / ۱۳ ـ ترجمه آیت الله مکارم شیرازی.
[۸]) بحارالانوار، ۱۶، ص ۴۰۲٫
[۹]) الصحیح من سیرهًْ النبی الأعظم(صلی الله و علیه و آله)، ج ۲، ص ۱۱۰ـ ۱۱۲٫
[۱۰]) پیامبری و پیامبر اسلام، ص ۱۵۱ـ ۱۵۷
[۱۱]) نهج البلاغه، ترجمه محمد دشتی، خ ۱۹۲، ش ۱۱۸، ص ۳۹۸٫
[۱۲]) بحارالانوار، ج ۱۵ ص ۳۶۲٫
[۱۳]) الجن/۲۷٫
[۱۴]) ر.ک: محمد بن حسن طوسى، التبیان، ج۴، ص۳۳۴؛ طبرسى فضل بن حسن، مجمع البیان، ج۴، ص ۶۰۴؛ کاشانى ملا فتح الله، زبده التفاسیر، مؤسسهًْ المعارف الإسلامیهًْ، قم،۱۴۲۳ ق، چ ۱، ج۲، ص ۴۸۷، تفسیر نمونه، ج۶، ص ۶۰؛ المیزان، ج۱، ص ۳۱۱؛ الصحیح من سیرهًْ النبی الأعظم(صلی الله و علیه و آله)، ج ۲، ص ۱۱۰ـ۱۱۲٫
[۱۵]) بقره/۱۳۵ ـ ترجمه آیت الله مکارم شیرازی.
[۱۶]) ر.ک: التبیان، ج۴، ص ۳۳۳٫
[۱۷]) ر.ک: تفسیر نمونه، ج۶، ص۶۰؛ المیزان، ج۱، ص۳۱۱٫
[۱۸]) قواعد المرام، ص ۱۲۷٫
[۱۹]) البحر المحیط فی اصول الفقه، ج ۳، ص ۲۴۶٫
[۲۰]) محمد رضا المظفر، عقائد الامامیهًْ (نجف: منشورات الحیدریهًْ، بی تا)، ص ۵۴٫
منبع : اختصاصی مجمع جهانی شیعه شناسی
هیچ نظری وجود ندارد