چارچوب نظری، زوایا و بایسته های آن(۳)

۵٫ راه های دستیابی به چارچوب نظری منطقی
اندیشمندان عرصه علوم اجتماعی پس از روبه رو شدن که با محدودیت ها و نارسایی ها چارچوب های نظری موجود در تبیین مسائل جدید پژوهشی، پیشنهادهایی به منظور حل این مشکل و دستیابی به چارچوب نظری مناسب برای هر مسئله ، ارائه کرده اند.آنان معتقدند که لزومی ندارد پژوهشگر خود را به نظریه های موجود، محدود کند، زیرا گزینش نظریه ای که از میان نظریه های موجود تنها یکی از راه های دستیابی به چارچوب نظری پژوهش است، بلکه پژوهشگر می تواند در این زمینه به صورت ابتکاری، چارچوب جدیدی ارائه کند و آن را در فرایند پژوهش به بوته آزمایش بگذارد.(۱) در عین حال، صاحب نظران به محققان تازه کار توصیه می کنند که، «ترجیحاً چارچوب نظری شناخته شده ای انتخاب کنند.» (2) و این در شرایطی است که برخی پژوهشگران حوزه علوم اجتماعی، هیچ قید و علاقه ای به نظریه های موجود ندارند، بلکه هر کدام، شخصا اقدام به نظریه پردازی می کنند. ترنر با لحنی انتقادی به این گروه از پژوهشگران می نویسد: نتیجه ای که این فرقه گری در ناحیه نظریه، برای جامعه شناسی دارد، آشکار کردن یک سری از رویکردهای نظری غالباً آزمایش نشده ولی جالب است که عینکی را برای نگریستن و تفسیر کردن حوادث در جهان اجتماعی فراهم می آورد.(۳) به هر حال، یکی از راه های برون رفت از تنگنای کمبود چارچوب نظری مناسب، پردازش نظریه جدید برای چارچوب نظری تحقیق است. گزینش چند نظریه یا بخش هایی از چند نظریه مناسب با مسئله مورد پژوهش و تلفیق آنها، شیوه دیگر دستیابی به الگوی نظری مناسب و منطقی است. إرل ببی می نویسد: هر یک از الگوهای تبیینی که مورد بررسی قرار دهیم، شیوه متفاوتی در باره نگریستن به زندگی انسان را نشان می دهد… به شما توصیه می کنم که هر یک را بررسی کنید و به جای اینکه بخواهید در باره غلط بودن یا درست بودن هر کدام حکم صادر کنید، ببنید که حوزه چه شناخت های تازه ای را بر روی شما می گشایند. و سرانجام، نمی توان الگوهای تبیینی را درست یا نادرست دانست؛ آنها به منزله شیوه های نگریستن، ممکن است کمابیش سودمند واقع شوند. سعی کنید ببینید که این الگوهای تبیینی به چه ترتیب ممکن است برایتان مفید باشند.(۴) إریک سلبین (۵) نیز که کتاب انقلاب های نوین در امریکای لاتین (۱۹۹۳م) از جمله آثار اوست، طی مقاله ای با عنوان «انقلاب در جهان واقعی» با نقد نظریه ساختارگرایی، پیشنهاد می کند که باید نظریه های جامعی تدوین گردد که طی آن، قدرت و اهمیت و نقش عوامل مختلف، به ویژه نقش مردم و گزینش های آگاهانه و ارادی آنان، و خصوصاً نقش نخبگان و قهرمانان در کنار قدرت و نقش ساختارهای اجتماعی در نظر گرفته شود.(۶) همچنین جان فورن به رغم تکیه بر نظریه «دولت محور» در تحلیل تحولات اجتماعی، (۷) خود اذعان می دارد که این الگوی تحلیلی، همه متغیرها و عوامل موثر در تحولات اجتماعی را پوشش نمی دهد؛ از این رو، گفته او، «در واقع، ممکن و گاهی هم مفید است که تحلیل های دولت محوری با برخی تحلیل های دیگر، مانند تحلیل [تضاد و کشمکش] طبقاتی به هم آمیخته شود.» (8) کم نیستند اندیشمندان دیگری که آنان نیز تلفیق نظریه های مختلف و استفاده از هر نظریه برای تحلیل بُعد یا ابعاد خاصی از پدیده های اجتماعی را توصیه می کنند. محمد امزیان دراین باره می نویسد: جامعه شناسی در قرن بیستم، دیگر، تفسیرهای تک بعدی را قبول نمی کند و از این مرحله گذر کرده است.اینک تداخل نهادها و همکاری آنها امری کاملا روشن است، به گونه ای که نمی توان گفت یک نهاد یا یک عامل، موثر یا متغیر مستقل است و بقیه عوامل و نهادها، متغیرهای وابسته به شمار می روند.(۹) امزیان سپس به نقل از یکی از جامعه شناسان غربی به نام «لئوپلدفون ویژه» آورده است: میراث جامعه شناسی زیان بزرگی خواهد دید اگر تسامع را از دست بدهیم و حق هر صاحب حقی را در زمینه های خاص به او واگذار نکنیم. اگر فکر کنیم که با خاموش کردن تمام شمع های موجود در حاشیه یکی از حوزه های جامعه شناسی می توانیم به یک زمینه، نور بیشتری بتابانیم، اشتباه کرده ایم.(۱۰) ماکس وبر (۱۸۶۴- ۱۹۲۰م) نظر موافق نشان می دهد،(۱۱) روی هم رفته مخالف نظریه های تک عاملی از قبیل نظریه اقتصادی مارکس است(۱۲) و متقابلا به تأثیر عوامل متعدد و در واقع، تلفیق نظریه های مختلف در تحلیل پدیده های اجتماعی اعتقاد دارد، از این رو، گاهی از نظریه ماکس وبر، با عنوان «کثرت گرایی علی» (13) و«کنش متقابل علی» (14) یاد می شود.(۱۵) تالکوت پارسنز نیز معتقد است که هر نظریه تنها بخشی از واقعیت اجتماعی را منعکس می کند.(۱۶) همچنین او به متفکران قرن نوزدهم ایراد می گیرد که «آنها به سادگی فکر می کنند که تنها یک عامل (عامل اصلی) از قبیل وراثت، محیط جغرافیایی یا عامل اقتصادی قادر است مستقل از عوامل دیگر، نظام اجتماعی را زیر کنترل قرار دهد.» (17) طبعا برای تبیین همه ابعاد حیات اجتماعی یا باید به تلفیق نظریه های مختلف پرداخت و یا به تدوین نظریه ای جامع اقدام کرد که سهم همه عوامل دست اندرکار در واقعیت اجتماعی را ادا نماید. در این میان، پارسنز در دوره نخست تئوری پردازی هایش، (۱۸) در پی طرح نظری عامی بود که بتواند همه کنش های بشری را تبیین کند و او معتقد بود که نظریه او با عنوان «نظام اجتماعی» یا «کنش متقابل اجتماعی» و گاه با عنوان «متغیرهای الگویی» و «حق انتخاب ارزش ها» که طی آن، افراد در کنش های اجتماعی کم و بیش ارادی و اختیاری خود (۱۹) براساس یکی از انگیزه ها و ارزش های پنج گانه عمل می کنند،(۲۰) از کارایی عام برخوردار است،(۲۱) گرچه بر این ادعای پارسنز ایرادهایی نیز وارد شده است.(۲۲) راه حل دیگر برای دستیابی به چارچوب نظری منطقی در پژوهش، اصلاح و تکمیل نظریه گزینش شده براساس واقعیت ها و ویژگی های خاص مسئله پژوهش و ویژگی های محیط و بستر مربتط با مسئله است . فرامرز رفیع پور پس از اشاره به نارسایی های نظریه های موجود می نویسد: در نتیجه، برای تحقیق در کشورهای جهان سوم، اولا، چهارچوب تئوریکی تهیه شده نباید آنقدر تنگ و سفت و تغییرناپذیر باشد که توجه و بینش محقق به مسئله را محدود سازد و اجازه ورود علل دیگر را ندهد. ثانیاً برای درک شرایط محیط مورد تحقیق، تحقیقات مقدماتی موشکافانه لازم است.(۲۳) وی در عین حال، پردازش چارچوب نظری جدید و حتی تلفیق چند نظریه و ارائه نظریه جامع الاطرافی را نیز رد نمی کند و می نویسد: برقرار کردن ارتباط بین یک مسئله جدید و تئوری های موجود دشوار است و باید به تئوریهای کم و بیش هم جوار و یا حتی دورتر نیز مراجعه کرد و از این طریق، تئوری های موجود را گسترش داد و یا تئوری های جدید به وجود آورد… این فرایندی است پایان ناپذیر.(۲۴) در مجموع می توان گفت که از دیدگاه صاحب نظران عرصه علوم اجتماعی، پژوهشگر در تعیین چارچوب نظری تحقیق خود، چهار گزینه پیش رو دارد: انتخاب یکی از نظریه های موجود به طور کامل و بدون هیچ گونه تصرف در اصول وآموزه های آن، اصلاح و تکمیل یک نظریه پس از انتخاب، تلفیق چند نظریه و در نهایت، ارائه نظریه ای جدید براساس مطالعات تجربی یا بر اساس مبانی فرهنگی و سنت ها و ارزش های پذیرفته شده خود و به بوته آزمایش گذاشتن آن برای اولین بار در حین پژوهش مورد نظر. البته در صورت انطباق و سازگاریی یکی از نظریه های موجود با مسئله مورد پژوهش، ترجیح با انتخاب آن نظریه است، چرا که چنین نظریه ای پیش از این نیز کم و بیش تجربه شده و استحکام و واقع نمایی مطمئن تری دارد. آنچه در این میان حائز اهمیت بسیار است، توجه به انطباق یک نظریه با مسئله پژوهش و روابط متغیرهای مستقل و وابسته آن به طور کامل و فراگیر و در عین حال به صورت طبیعی و منطقی و به دور از هر گونه تحمیل و تعصب است.
۶٫ بومی سازی چارچوب نظری
چنان که ذیل دو عنوان پیشین و در لابه لای دیدگاه رفیع پور و امزیان ملاحظه کردید، از جمله کاستی ها و مشکلات نظریه های موجود جامعه شناسی، خاستگاه فرهنگی و ارزشی و فکری این نظریه ها و نوع روابط علی موجود میان متغیرها براساس شرایط و ویژگی های جامعه مبدأ و خاستگاه این نظریه هاست که طبعا این ویژگی ها، نظریه های مزبور را از حالت دستاورد علمی محض و کلی که در مورد همه محیط ها و جوامع به طور یکسان قابل تطبیق باشد، خارج می کند. چنین وضعیتی، حتی اگر در حد احتمال هم باشد، پژوهشگر را ملزم می کند تا در صورت انتخاب یکی از نظریه های موجود برای چارچوب نظری تحقیق، با رویکردهای انتقادی با آن نظریه برخورد کند و طبعا ابعادی از نظریه انتخاب شده را که با مبانی مسلم فکری و فرهنگی و ارزشی جامعه خودی (جامعه خاستگاه مسئله تحقیق) و نوع روابط علی میان متغیرها و جامعه خاستگاه مسئله تحقیق، همخوانی ندارد، به نقد بکشد و به اصطلاح، نظریه گزینش شده را «بومی سازی» کند.(۲۵) همان گونه که ملاحظه شد، شکی نیست که آنچه از نظر علمی باید در خصوص نقد و اصلاح یک نظریه صورت گیرد، «بومی سازی» نظریه به معنای دقیق این کلمه است تا بتواند به راستی منعکس کننده کم و کیف روابط میان متغیرها در جامعه خاستگاه مسئله تحقیق باشد و این اقدام، وظیفه و حق هر پژوهشگری در هر جغرافیای سیاسی و فرهنگی است.طبعا بومی سازی به هیچ وجه مرادف با «اسلامی سازی» نیست، و چنین برداشتی محدود از عنوان «بومی سازی» پذیرفته نبوده و نیست، هر چند که بومی سازی یک نظریه در خصوص مسائل اجتماعی جوامع اسلامی تا حد زیادی به اسلامی کردن آن نیز منجر می شود، چرا که، اولا: اندیشه های اسلامی نوعاً مبنای تعاملات اجتماعی مسلمانان است، ثانیاً: اندیشه ها و مفاهیم اجتماعی اسلام در واقع، منعکس کننده کم و کیف تعاملات اجتماعی انسان ها و چگونگی نقش آفرینی برخی عوامل اجتماعی در مقیاس کلان است. به هر حال، در زمینه بومی سازی چارچوب نظری پژوهش – چنان که گذشت – پیشنهاد رفیع پور این است که در صورت کاربرد یک نظریه پیش ساخته در پژوهش جدید، برای درک شرایط حاکم بر محیط مربوط به تحقیق جدید، باید پژوهش های مقدماتی موشکافانه صورت گیرد تا مشخص شود که آیا بستری که چارچوب نظری اقتباس شده در آن شکل گرفته، با محیطی که خاستگاه مسئله پژوهش جدید است، هماهنگی و سازگاری دارد یا خیر. به طور مثال، باید بررسی شود که آیا کم و کیف روابط علی میان متغیر وابسته با متغیرهای مستقل در پژوهش حاضر و نیز نظام فکری- فرهنگی و ارزشی حاکم بر خاستگاه مسئله پژوهش، به همان گونه است که در چارچوب نظری گزینش شده ترسیم شده یا خیر.(۲۶) طبعاً در صورت وجود تفاوت های محسوس میان نوع روابط علی حاکم میان متغیرها در جامعه مبدأ نظریه الگو، با نوع روابط علی حاکم میان متغیرها در جامعه خاستگاه مسئله پژوهش و نیز در صورت ناسازگار بودن خاستگاه فرهنگی و فکری و ارزشی نظریه گزینش شده که به گونه ای در آموزه ها و اصول نطریه انعکاس یافته، اصلاح و تعدیل و منطقی ساختن نظریه مأخوذ، براساس اصول فرهنگی- فکری و ارزشی جامعه خاستگاه مسئله پژوهش، ضروری است.
پی نوشت ها :

. ریمون کیوی و لوک وان کامپنهود، روش تحقیق در علوم اجتماعی، ص ۸۹،۸۸،۸۱؛ احد باقر زاده ، روش تحقیق در علوم اجتماعی، ص ۹۹٫ ۲٫ همو، روش تحقیق درعلوم اجتماعی ، ص۹۶٫ ۳٫ اچ. ترنر جاناتان، مفاهیم وکاربردهای جامعه شناسی، ص۵۱٫ ۴٫ ارل ببی، روش های تحقیق درعلوم اجتماعی ، ج۱، ص۹۸٫ ۵٫ Ericeselbin 6. اریک سلبین، «انقلاب درجهان واقعی»، به نقل از : جان فورن، نظریه پردازی انقلاب ها ، ترجمه فرهنگ ارشاد، ص۱۶۹٫ ۷٫ جان فورن، نظریه پردازی انقلاب ها، ترجمه فرهنگ ارشاد ،ص۲۸٫ ۸ همان، ص۴۰٫ ۹٫ محمد محمد امزیان، علوم اجتماعی از اثبات گرایی تا هنجار گرایی، ص ۱۱۳٫ ۱۰٫ همان، ص۱۱۷٫ ۱۱٫ اچ. ترنر جاناتان، مفاهیم وکاربردهای جامعه شناسی، ص ۳۴، ۳۵؛ برایان اس. ترنر، وبر و اسلام، ترجمه حسین بستان و دیگران، ص ۴۹، ۶۸٫ ۱۲٫ برایان اس. ترنر، وبر و اسلام، ترجمه حسین بستان و دیگران ، ص ۴۹٫ ۱۳٫ causal pluralism. 14. casual interactionism 15. برایان اس. ترنر، وبر و اسلام، ص۴۶، ۵۲٫ ۱۶٫ غلام عباس توسلی. نظریه های جامعه شناسی، ص۲۴٫ ۱۷٫ همان، ص ۲۴۱،۲۴۲٫ ۱۸٫ همان، ص ۲۴۵؛ جورج ریتزر، نظریه های جامعه شناسی، ترجمه محمد صادق مهدوی وهمکاران ، ص۶۰٫ ۱۹٫ غلام عباس توسلی، نظریه جامعه شناسی، ص ۲۴۰، ۲۴۲، ۲۴۵؛ ریتزر، نظریه های جامعه شناسی، ص ۶۵، ۶۸٫ ۲۰٫ توسلی، همان، ص۲۴۲، ۲۴۳٫ ۲۱٫ همان، ص ۲۳۹،۲۴۴،۲۴۵،۲۴۸٫ ۲۲٫ همان، ص۲۴۵٫ ۲۳٫ فرامرز رفیع پور، تکنیک های خاص تحقیق در علوم اجتماعی ، ص۱۵٫ ۲۴٫ همان، ص۱۴،۱۳٫ ۲۵٫ همان، ص ۱۵،۱۴٫ ۲۶٫ همان، ص۱۵٫

منبع: تاریخ در آینه پ‍ژوهش-شماره ۲۵ ادامه دارد…