بیش از چهل سال پیش استاد علامه سید محمدعلی روضاتی فهرستی از نسخه های خطی را که در اصفهان می شناختند در کتابی منتشر کردند. طی این سالها حواشی فراوانی بر آنها افزوده شده بود. به علاوه مجلدات دیگری هم داشت که فرصت تدوین نهایی آنها برای چاپ فراهم نشده بود. اکنون بار دیگر مجلد نخست آن با اضافات فراوان به دوستداران عرضه شده است. عنوان این کتاب «فهرست کتب خطی اصفهان» دوهزار نسخه عربی و فارسی است که اکنون مجلد اول آن از حرف آ تا ز شامل ۵۷ نسخه معرفی شده است. مشخصات کامل کتابشناسی این اثر چنین است:سید محمد علی روضاتی: فهرست کتب خطی اصفهان، جلد اول، اصفهان، مؤسسه فرهنگی مطالعاتی الزهراء، چاپ اول، ۱۳۸۶بدون تردید و اغراق این یکی از بهترین فهرست هایی است که از نسخ خطی تاکنون در ایران منتشر شده است. کتاب یاد شده حاوی تحقیقات ارزشمندی است و شماری از مدخلهای آن در حد یک مقاله است.در اینجا مدخل مربوط به «حدائق المقربین» را که از میر محمد صالح حسینی خاتون آبادی است خدمت شما معرفی می کنیم.
حدائق المقربیناز: میر محمد صالح حسینی خاتون آبادی علیه الرحمه، که تألیف دیگر او «آداب السنیه» را به شماره ۳ معرفی نمودیم.«حدائق المقربین» در احوال ملائکه و انبیاء و ائمه اطهار علیهم السلام و بعضی دیگر از طبقات ممتازه و بیان تفضیل بعضی بر بعضی دیگر است.موضوع «تفضیل» از جمله مباحثی است که از قدیم مورد نظر و بحث بوده است. سید مرتضی علم الهدی – طاب ثراه- (۳۵۵-۴۳۶) سومین مسأله از «جوابات المسائل الرازیه» را به این موضوع ِ «تفضیل الأنبیاء علی الملائکه» اختصاص داده و چهار صفحه در ابن باره سخن گفته است (ص ۱۰۹- ۱۲۲ چاپ قم) و در خلال آن بحث، به رساله جداگانه خود در این موضوع اشاره فرموده است. اینک به منظور واضح شدن مسأله، صورت استفتاء و سؤال را به فارسی در میآوریم و برای آگاهی از پاسخ آن بزرگوار شایسته است به اصل کتاب رجوع شود. صورت سؤال به این مضمون است:«چه میفرمایید درباره پیامبران و فرشتگان، آیا کدام یک از این دو گروه برتر و افضل و ثوابشان بیشتر است، و عقیده واجب در این باب چیست؟».در زمان شاه طهماسب صفوی نیز مرحوم سید المحققین سید حسین موسوی عاملی معروف به مجتهد و مفتی (متوفی ۱۰۰۱) کتاب «دفع المناواه عن التفضیل و المساواه» را در همین موضوع نوشت و در «4ع – ۹۵۹» از تألیف آن فراغت یافت، «الذریعه، مرآه الکتب، الروضه النضره، إحیاء الداثر».درحدیقه پنجم «حدائق المقربین» احوال گروهی از صحابه بزرگوار و یاران ائمه اطهار علیهم السلام و سی نفر از علماء نامدار شیعه که نخستین آنها شیخ کلینی صاحب کافی و آخرین، علامه مجلسی باشند ذکر نموده و از این بابت کتاب مورد استفاده کسانی که در تراجم دانشمندان تألیف دارند نیز بوده. با این وصف، نسخ آن کمیاب است و تنها نسخه دیگری به نظر نگارنده رسیده که چندان قابل اعتماد نیست. [انجام آن نسخه: «قد وقع الفراغ من کتابه هذا الکتاب المستطاب فی خامس شهر ربیع الأول، علی ید أقل العباد، ابن حاجی ابراهیم: هادی خاتون آبادی جیی اصفهان … فی عام ۱۱۱۷٫ تم»]نسخه ثالثی نیز مسموع گردید که در اصفهان وجود دارد.مؤلف «الذریعه ۶: ۲۸۹» کتاب را عنوان نموده، لکن نسخهای از آن نشان نداده و فرموده است که صاحب «روضات الجنات» و حاجی نوری در «الفیض القدسی» از آن نقل کردهاند.نیای گرامی صاحب روضات (قدس سره) خود مستقیما از این کتاب استفاده و نقل کردهاند، لکن حاجی نوری به آن دسترسی نداشته و حتی در «الفیض القدسی: ۳۳» و چند جای دیگر که به توسط روضات از این کتاب نقل نموده، اشتباهاً مؤلف آن را میر محمد حسین خاتون آبادی (فرزند میر محمد صالح) معرفی کرده، اما در «مستدرک ۳: ۳۸۶» استدراک این اشتباه شده است.حدائق المقربین بنا به روش مؤلف در اغلب آثارش، دارای فهرست مطالب است که خود نگاشته و در آغاز آنها نهاده است. ما نیز همان فهرست را بعداً در این جا نقل می کنیم.آغاز: «بسم … هدیر[بر وزن امیر: بانک کبوتر] کبوتران ملائکه مقربین در بروج مشیده سموات تسبیح و تقدیس خداوندی است که لآلی نعم و جواهر أیادیش افزونتر از آن است که به میزان عقول و مقیاس حواس توان سنجید … اما بعد؛ تهی دست جواهر فضایل و معانی محمد صالح بن عبد الواسع الحسینی … به عرض طالبان شوارع هدایت … می رساند که اگر چه طبیعت امکان که عرض لازم هر فردی از افراد ممکنات است مشوب به جهت نقص … است و شرافت و کرامت ذاتی مخصوص ذات کمال الصفات جناب اقدس الهی است؛ لیکن چون قامت قابلیت انسان به طراز«و لقد کرمنا بنی آدم» شرف امتیاز یافته … این بنی نوع را بر سایر انواع موجودات تفضیل دادهاند و صنف پیغمبران و اوصیای عالیشان از اصناف نوع انسان به مزید کرامت … ممتاز … و از اشخاص این صنف با عز و تمکین، حضرات سید المرسلین و ائمه طاهرین … باعلی درجات کرامت رسیده … لاجرم همه خلایق از اولین و آخرین و ملائکه مقربین و سایر انبیاء و مرسلین مأمور به این إذعان و مکلّف به تولای ایشانند… و بر طبق این مطلب اخبار معتبره بسیار در کتب و آثار وارد شده، و با وجود آن که حال بر این منوال است اساطین علماء از متأخرین و قدماء متعرض این مطلب أسنی نشده … و به این سبب این غرض اقصی بر اکثر طالبان طریق هدی مشتبه و مستور … بوده، تا در این زمان سعادت توأمان بندگان ثریا مکان نواب کامیاب … الشاه سلطان حسین الصفوی الموسوی الحسینی … که فیما بین سلاطین روزگار و خواقین معدلت آثار، به مزید حسن عقیدت و صفای طویت اختصاص دارند، بلکه درمیان سلسله علیه خود نیز به کمال اهتمام در پیروی شرع سید انام و نشر آثار آبای عظام – علیهم صلوات الله الملک العلام- ممتازند، و با وجود تحمل أعباء سلطنت و أشغال ملّت و دولت؛ پیوسته به تفتیش مسائل دینیه و تحقیق معارف یقینیه مشغول میباشند؛ به تنقیح این مطلب و تحقیق فضایل و منازل اجداد طاهرین خود راغب و أحوال متعلقه به ایشان طالب بودند، و خاطر ملکوت ناظر به تبیین اقاویل وفتاوی علماء و إبانه حق و استخراج آیات و روایات دالّه برین غرض اقصی متعلق گردید؛لهذا این قلیل البضاعه بتألیف این رساله کثیر الفائده و تنقیح این مطلب…. پرداخت و به تفضیل انبیاء و مرسلین و ملئکه مقربین و تقضیل صحابه اخیارحضرت سید أبرار و اصحاب ائمه اطهار و تفضیل بر سایر ناس از طبقات علمای کرام و سادات واجب الاحترام نیز عنان قلم رامنعطف گردانید… و این رساله نبیله به «حدائق المقربین» موسوم و به پنج حدیقه مرتب گردید…».انجام: « و یقین بدان که حق تعالی به بندگان مؤمنین؛ رؤوف و رحیم و به شیعیان ائمه طاهرین – صلوات الله علیهم اجمعین- عطوف و کریم است. و الحمد لله علی افضاله … به اینجا ختم می کند این کتاب جزیل الأبواب را …صوره خط المؤلف: وقد وقع الفراغ من اتمام هذه النسخه الشریفه فی اواسط شهر الله المبارک شهر رمضان من شهور سنه خمسه عشر و مائه بعد الالف، و الحمد لله رب العالمین … و وقع الفراغ من استنساخ هذا الکتاب المستطاب الذی قل ما یوجد مثله فی هذه الابواب، علی ید أقل السادات و الطلاب فی ضحوه یوم الخمیس سادس عشر شهر رجب المرجب سنه ثمان و ثلثمائه و ألف ۱۳۰۸».و در هامش کاتب گرامی نسخه چنین نوشتهاند: «قوبل بحسب الوسع و الطاقه، و له الحمد».فهرست کتاب: «بسم … فهرست کتاب «حدائق المقربین» تألیف أحقر داعیان دوام دولت قاهره محمد صالح الحسینی … این کتاب مشتمل است بر پنج حدیقه:حدیقه اول: در تفضیل ملائکه، بعضی بر بعضی، و این حدیقه مشتمل است بر ۷ باب: باب ۱- در بیان کثرت ملائکه و عجایب خلقت ایشان. باب ۲- در بیان اصناف ملائکه … «ده صنف» … باب ۳- در بیان آنکه ملائکه معصومند از گناهان … باب ۴- در بیان مذاهب علماء در باب ملائکه … باب ۵- در بیان بعضی از احوال ملائکه … باب ۶- در بیان تفضیل بعضی از ملائکه بر بعضی. باب ۷- در بیان روح و اصناف آن و در این باب مذکور می شود بعضی از سرادقات و حجب.حدیقه دوم: در تفضیل بعضی از انبیاء و مرسلین بر بعضی و تفضیل ایشان بر ملائکه و این حدیقه نیز منطوی است بر ۷ باب: باب ۱- در بیان عدد انبیاء و مرسلین. باب ۲- در بیان نبی و رسول و فرق میان آنها. باب ۳- در بیان أولوالعزم و معنی آن. باب ۴- در بیان آن که همه پیغمبران معصومند از گناهان … باب ۵- در بیان عصمت ایشان از سهو و نسیان … باب ۶- در بیان تفضیل همه پیغمبران بر ملائکه … باب ۷- در بیان تفضیل پیغمبران بعضی بر بعضی.حدیقه سوم: در تفضیل رسول خدا و ائمه هدی – علیهم التحیه و الثناء- بر همه عالمیان و تفضیل بعضی از ایشان بر بعضی، و این حدیقه مشتمل است بر ۱۴ باب بعدد آن مقربان رب الأرباب: باب ۱- در تفضیل سید کاینات – صلی الله علیه و آله- بر همه موجودات… باب ۲- در بیان تفضیل آن حضرت بر سایر أنبیاء و مرسلین … باب ۳- در بیان تفضیل أمیر المؤمنین و فاطمه زهراء و سایر ائمه طاهرین – صلوات الله علیهم أجمعین- بر همه أنبیاء و مرسلین. باب ۴- در بیان آن که علم حضرت سید المرسلین و علوم ائمه طاهرین صلوات الله علیهم اجمعین زیاده است از علوم سایر انبیاء و مرسلین… باب ۵- در بیان آن که ایشان عالم بودند به همه علوم و بیان اسباب حصول علم برای ایشان، و در این باب ایراد می شود کتب آسمانی و کتاب «جفر و جامعه» و «مصحف فاطمه علیها السلام» و «ناموس» و «دیوان».باب ۶- در بیان آنکه کتب و آثار پیغمبران گذشته همه به ایشان به میراث رسیده… باب ۷- در بیان آنکه همه پیغمبران و ملائکه مقربان پناه می بردند در شدتها و بلاها به ایشان و مأمور بودند به اعتقاد به ولایت ایشان، و این طویل الذیل است… باب ۸- در بیان تفضیل حضرت سید المرسلین بر امیر المؤمنین و سایر ائمه طاهرین – صلوات الله علیهم اجمعین- و در این باب مذکور می شود مناظره نواب گیتی ستان – أنار الله برهانه- با حاتم بیک وزیر و محاکمه شیخ بهاءالدین محمد – علیه الرحمه-. باب ۹- در بیان آنکه أمیر المؤمنین و همه ائمه طاهرین «ص» امام بودند و نبی و رسول نبودند… باب ۱۰- در بیان آنکه حضرت تالی حضرت سید المرسلین است و بعد از آن حضرت افضل است از همه عالمین و در این باب مذکور می شود بعضی از قصص معراج … باب ۱۱- در بیان تفضیل آن حضرت بر سایر ائمه طاهرین صلوات الله علیهم اجمعین. باب ۱۲- در بیان اختصاص آن حضرت به خطاب مستطاب امیرالمؤمنین… باب ۱۳- در بیان تفضیل حسنین علیهما السلام بر سایر ائمه طاهرین صلوات الله علیهم اجمعین… باب ۱۴- در بیان مساوات سایر ائمه طاهرین علیهم با تفضیل حضرت صاحب الامر – علیه السلام- بر آن هشت امام دیگر.حدیقه چهارم: در تفضیل فاطمه زهراء – صلوات الله علیها- بر همه زنان عالمیان، این حدیقه مشتمل است بر هفت باب: باب ۱- در بیان فضیلت فاطمه زهراء صلوات الله علیها. باب ۲- در بیان فضیلت خدیجه کبری. باب ۳- در بیان فضیلت حضرت مریم صلوات الله علیها. باب ۴- در بیان فضیلت آسیه رضی الله عنها. باب ۵- در بیان تفضیل فاطمه زهراء صلوات الله علیها بر ایشان. باب ۶- در بیان بعضی از نساء طاهرات و بقیه زوجات طاهرات حضرت رسالت – صلی الله و علیه و آله- و در این باب ۱۲ نفر از زنان مکرمات مذکور می شوند. باب ۷- در بیان سایر نساء مکرمات که از تتبع اخبار و روایات ظاهر می گردد و در این باب ۲۱ نفر از آن نساء طاهرات ایراد می شود.حدیقه پنجم: در بیان جمعی از أخیار که بحسب درجه بعد از انبیاء و ائمه علیهم السلاماند و این حدیقه نیز مشتمل است بر هفت باب: باب ۱- در بیان گروهی از صدیقان که مقرب بودند نزد خداوند عالمیان. باب ۲- در بیان صحابه حضرت رسول «ص» و منازل ایشان، و در این باب مذکور می شوند ۲۱ نفر از أکابر صحابه. باب ۳- در بیان اصحاب حضرت امیرالمؤمنین و سایر ائمه طاهرین – صلوات الله علیهم اجمعین- و این باب مشتمل است بر ایراد سه گروه از اصحاب ایشان ۱- اصحاب امیرالمؤمنین – علیهم السلام- و از اصحاب آن حضرت ۱۴ نفر مذکور می گردد که از أخیار اصحاب آن حضرتند. ۲- اصحاب حضرت امام حسن و حضرت امام حسین صلوات الله علیهما… ۳- اصحاب سایر ائمه کرام علیهم السلام، و از اصحاب ایشان چهل نفر از اجلاء و اعاظم اصحاب ایشان ایراد می شود. باب ۴- در بیان جمعی از اکابر دین که در زمان غیبت امام بودهاند و در نزد حق تعالی گرامی و مقربند … باب ۵- در بیان گروهی از مقربان از اهل این أعصار و أزمان و در این باب بیان می شود آثار و علامات مقربان. باب ۶- در بیان فضایل سادات رفیع الدرجات و اختلاف طبقات ایشان در فضیلت و کرامت … باب ۷- در بیان فضیلت مؤمنان، و در این باب بیان می شود اختلاف مراتب ایمان و تفاوت درجات مؤمنان، و به این باب این حدیقه و این کتاب ختم می شود، و الله المستعان. مؤلف این کتاب و جامع این حدائق و ابواب گوید که خداوند عالمیان شقاوت و سعادت مکلفان و اشخاص بنی نوع انسان را مبتنی بر کفر و ایمان گردانیده… پس هر مؤمنی که طالب کمال ایمان و محبت باشد و مثوبات جلیله و مراتب عالیه آن نشأه را خواهد باید که خود را محروم نگرداند از مطالعه این کتاب…».کاتب این نسخه: مرحوم آیه الله آقا میرزا سید مسیح موسوی چهارسویی (نیای گرامی پدر نگارنده این فهرست) یکی از هفت نفر فرزندان دانشمند مرحوم آیهالله العلظمی صاحب «روضات الجنات» است، که در ۲۷ شوال ۱۲۵۵ متولد شده و در ۹ ذوالحجه ۱۳۲۵ وفات یافته و در جنب مزار کثیر الأنوار پدر نامدارشان در تخت پولاد اصفهان مدفون گردید.ایشان این نسخه را به خط زیبای خود استنساخ نموده [آثار دیگری نیز به خط ایشان موجود است که به موقع خود در این فهرست آورده می شود] حواشی مولف را نیز به خط شکسته و نستعلیق در هامش صفحان نوشته و چنانکه عبارت ایشان از پایان نسخه نقل شد، در روز پنج شنبه ۱۶ ماه رجب ۱۳۰۸ از استکتاب آن فراغت یافته و نسخه را با اصل آن مطابقه و تصحیح نموده و در اختیار پدر بزرگوارشان گذرادهاند. ایشان نیز در روی برگ اول اجازه ای به خط و مهر خود، مشتمل بر تعریف و تمجید اصل تألیف و مؤلف و کاتب نگاشته و به فرزند دلبند گرای اجازه دادهاند که جمله احادیث و اخبار ائمه اطهار را به طرق معلومه مجیز از ایشان روایت نماید و یکی از مشایخ اجازه خود را نیز چنین یاد کردهاند: «أجلهم و أقدمهم هو أفقه أهل زمانه و أوثق من یعتنی بشانه و یقدم علی أقرانه مولینا و سیدنا و سمینا الأسمی الحاج السید محمد باقر الموسوی الرشتی القاطن باصفهان…». تاریخ این اجازه: ۱۸ ماه شعبان ۱۳۰۸ است.نسخه: دارای ۲۳۸ برگ (۴۷۶ صفحه)، به این شرح که ۴۶۳ صفحه اصل کتاب، 8 صفحه فهرست مؤلف، ۱ صفحه اجازه و ۲ برگ سفید عطف در اول و آخر است. کاغذ فرنگی، خط نسخ ۲۱ سطری، عناوین در متن و هامش به سرخی نوشته شده، جلد تیماج تریاکی رنگ، آستر کاغذ ابری اصفهانی، قطع ۱۴در ۲۲، متن ۸ و نیم در ۱۵٫
منبع:www.historylib.com
هیچ نظری وجود ندارد