یکی از مفاخر علمای قم در اواخر قرن چهاردهم هجری، حضرت آیت اللّه حاج غلام رضا قمی معروف به «حاج آخوند» صاحب کتاب «قلائد الفرائد تعلیقة علی الفرائد» است که نامش در زاویه گمنامی مانده و کمتر به زندگی علمی او پرداخته اند.
ولادت تاریخ تولد وی به خوبی روشن نیست، اما از آن جا که قریب السن یا هم سن مرحوم آیت اللّه سید صادق روحانی قمی یار دیرین و هم مباحثه خویش بوده و تاریخ ولادت او 1255 بوده است، شاید سال تولد حاج آخوند نیز حدود1255 ق باشد.
تحصیلات ایشان مقدمات علوم دینی را در قم و تهران و اصفهان فراگرفت. سال 1279 ق به همراه آیت اللّه حاج سید صادق رهسپار نجف اشرف شد و به مدت دو سال از درس های فقه و اصول مرحوم شیخ مرتضی انصاری بهره برد. پس ازدرگذشت شیخ، با شرکت در حلقه درسی دو شاگرد برجسته شیخ: میرزای شیرازی ومیرزا حبیب اللّه رشتی به تکمیل دانسته های خود پرداخت.
بازگشت به قم مرحوم حاج آخوند و حاج سید صادق در سال 1298 ق به زادگاه خویش بازگشتند وبرمسند تدریس، افتا، ارشاد وامامت جماعت تکیه زدند. آیت اللّه ملا غلام رضا، سالیان فراوان در مسجد امام حسن عسکری(ع) به تدریس علوم اهل بیت(ع) و اقامه جماعت و ارشاد مؤمنان پرداخت و مرحوم سید صادق هم بیشتر رسیدگی به دعاوی، قضاوت شرعی و فصل خصومات را به عهده گرفت.
شاگردان از شمار شاگردان حاج آخوند اطلاع دقیقی در دست نیست، اما مسلما برخی از مجتهدان نزد ایشان تلمذ نموده اند،بسان:1 مرحوم آیت اللّه سید محمود روحانی قمی (13071381 ق) فرزند آقا سید صادق قمی.2 مرحوم آیت اللّه شیخ عبد الهادی حاج آخوند (م 1385 ق).3 مرحوم آیت اللّه محمد جواد قمی (1295 1374 ق).4 مرحوم علامة شیخ محمد علی ارجستانی کچویی (م 1330 ق)، صاحب کتاب « انوار المشعشعیین فی شرافة قم والقمیین ».5 مرحوم آیت اللّه حاج سید عباس رضوی (م 1335 ق).
تالیفات برخی تالیفات ایشان از این قرار است :1 قلائد الفرائد یا قلائد العقیان علی نحور الخرد الحسان. این کتاب معروف ترین اثر ایشان است وحاشیه ای متقن وموجز بر رسائل شیخ انصاری است. ویژگی های این کتاب را که با تحقیق و تصحیح اینجانب به زودی منتشر خواهدشد در ادامه می آید.2 قواعد الاصول. درباره دو مساله مهم « اجتماع امر و نهی » و « ضد ».3 صلاة المسافر.4 کتاب الصلاة.5 کتاب القضاء.6 کتاب الدیات.7 کنوز الجواهر.
درگذشت سرانجام مرحوم حاج آخوند، در 16 ذی حجه 1332 ق بدرود حیات گفت و پس از تشییع با شکوه، در ایوان آیینه حرم مطهر حضرت فاطمه معصومه به خاک سپرده شد.
ویژگی های کتاب قلائد الفرائد تعلیقه رسائل شیخ انصاری این کتاب از معروف ترین تالیفات حاج ملاغلام رضا و مفیدترین تعلیقات رسائل شیخ اعظم است، که در عین ایضاح مراد و اتقان مرام، موجز و مختصر است. ولی متاسفانه حتی در بین علما و اساتید مهجور است و شاید منشاش چاپ افست از نسخه خط ی است که رغبت به مطالعه و شوق به قرائت و ممارست را از بین می برد. لذا تصمیم گرفتم به تصحیح و تعلیق آن بپردازم و کارهای انجام شده را در پایان ذکر خواهم نمود. در این کتاب چندین ویژگی به چشم می خورد که برخی از آنها منحصر به فرد است:1 مؤلف این کتاب دو سال آخر عمر شیخ را درک کرده و در درس رسائل شیخ شرکت می جسته است و مطالبی را ازشیخ اعظم در شرح عبارات رسائل نقل کرده که بسیار سودمند است. برخی از آنها از این قرار است:الف) ج 1، ص 27 : «تو ضیح المقام حسب ما استفدته من المصنف فی مجلس درسه الشریف …».ب) ص 39 : «قال: فیما اشتهر: ان للمصیب اجرین و للمخط ی ء اجرا واحدا. انما نسبه الی الاشتهار دون الروایة، لعدم اطلاعه علی ما افاده فی الدرس علی کونه الروایة ».ج) ص 45 : «و قد اجاب(ع) عما ذکره المفصل بوجوه ثالثها غیر مذکور فی المتن، بل افاده فی الدرس…».د) ص 48 : «وجه الفرق بینهما علی ما افاده فی الدرس …».2 ذکر مثال های جالب برای تفهیم عبارات متن، بسان آنچه در تعریف قطع طریقی و موضوعی و فرق آن دو بیان داشته است: «و ان شئت توضیح ذلک فاجر مثل القطع کمثل السراج، فان کشف قیام زید مثلا بالسراج حین اشتعاله لایصیر واسطة لثبوت المحمول للموضوع، لان ثبوته له واقع فی الخارج و ان لم یشتعل السراج، فکذلک القطع ».3 تمام قسمت های رسائل یعنی قطع، ظن، شک و تعادل و تراجیح را حاشیه زده است .4 کتابی جامع و کشکولی است دربر دارنده مطالب فراوان اعم از نحو، رجال، درایه، فقه، اصول، تفسیر و روایت ،که به مناسبت عبارات رسائل مطرح شده است. برخی از آنها از این قرار است:الف) ج 1، ص 6 : «اما الاول اعنی کلمة «فاعلم » فاعلم ان الفاء فیه جواب لاما المقدرة ».ب) ص 68 : «هذا بیان للموصول فی قوله: ما یستفاد من الاخبار».ج) ص 69 : «ان هذا عطف علی قوله: علی التصدقات ».د) ص 141 : «ان المبادی للعلامة، و غایة البادی فی شرح المبادی …».ه ) ص 172 : درباره کتاب قرب الاسناد گفته است: «الهمزة فیه مکسورة، و قرب الاسناد اسم کتاب للشیخ الجلیل…».و) ص 176 : درباره حدیث معروف «من حفظ علی امتی اربعین حدیثا…» گفته است: «ان «حفظ » من باب «علم »، ومصدره «الحفظ » بالکسر، والمراد به ما یعم الحفظ من ظهر القلب و النقل بین الناس… و «علی » بمعنی اللام، ای حفظ لاجل امتی، ای لانتفاعهم » .ز) ص 179 : درباره وشاء که یکی از روات است گفته است:«انه بالشین المعجمة المشددة، اسمه الحسن بن علی بن زیاد الوشاء. قال فی الخلاصة: انه من وجوه الطائفة » .ح) ص 184 : درباره کتاب روایی غوالی اللئالی گفته است:«لم ار من اتی بمقام ضبط کلمة «غوالی » و انه بالغین المعجمه او المهملة، و کل منهما محتمل …».5 ایجاز و اختصار و احتراز از تطویل بلا طائل.6 تعیین قائلین اقوال و نیز افرادی که شیخ از آنان با عناوینی چون: «بعض المعاصرین » «بعض الاعلام » یاد کرده است.برخی از آنها از این قرار است :الف) ص 45 : «ان المعاصر المزبور هو صاحب الفصول ».ب) ص 48 : «ان هذا القائل هو المعاصر المزبور السابق ».ج) ص 179 : «ببالی انه ذکر فی الدرس ان المراد به هو استاده، اعنی العالم الربانی و المحقق الصمدانی شریف بن الملاحسنعلی المازندرانی اصلا، و الحائری مسکنا و مدفنا، المعروف ب «شریف العلماء».د) ص 184 : «ان اول من تمسک بها من المجتهدین علی ما قیل صاحب الوافیة و شارحه و شیخنا البهائی ایضا فی الجملة ».7 بیان وجوه تامل در سراسر کتاب .8 ذکر حواشی شیخ اعظم بر رسائل با عنوان حاشیه «منه »، مانند :الف) ص 50 : «قال المصنف فی الحاشیة علی قوله هذا ما لفظه …».ب) ص 140 : «قال فی الحاشیة: وجه التامل ان ظاهر العلماء …».9 به کار بردن عبارت های موزون و مسجع که از ذوق ادبی ایشان حکایت می کند. به برخی نمونه ها توجه کنید:الف) ص 488 : «مع ان فیهم فی دقة النظر فی قصوی مرتبة الکمال، و فی متانة الفکر فی اعلی مرتبة الجمال ».ب) ص 504 : «فله بلا کلام دخل فی المقام ».ج) ص 508 : «توضیح ما للمحقق القمی من المراد، بحیث یسقط ما للمصنف من الایراد».د) ص 519 : «فانه بالعیان بمحل التکذیب من الوجدان ».ه) ص 525 : «ان دعوی المزبورة فی المقام نفخة بلا ضرام ».و) ص 541 : «شرح هذا الجواب بحیث یقع فرح فی قلب الاصحاب » .ز) ص 597 : «ایها المنادی لمن تنادی لقد فرحت فؤادی، و ها انا حاضر فی مقام الجواب و رفع مابدا لک من الارتیاب ».در پایان به کلمات برخی علما در توصیف این کتاب اشاره می کنیم :حضرت آیت اللّه حاج سید موسی شبیری زنجانی دام ظله می فرماید: «بهترین شرح برای مبتدی، قلائد العقیان است. این کتاب موجز و سهل التناول است، و محشی کلمات شیخ را خوب فهمیده است ».آیت اللّه حاج سید مهدی روحانی(ع) گفته است: «وقتی جد ما حاج سید صادق این تعلیقه را دیده بودند گفته بودند:علم ملا غلام رضا بیش از این کتاب است واین کتاب تمام علم او نیست ».علامه سید مهدی قمی در روز طبع این کتاب آن را چنین تقریظ نموده است:کم رکبوا سفینة البراءة و راموا الاستصحاب بالقراءة تحیروا فی لجج القواعد ما وصلوا حقیقة المقاصد علیک فی بلوغک الفوائد بهذه القلادة للفرائد قد نزلت فی کتب الاصول منزلة الربیع فی الفصول شاملة دقائق القوانین کاشفة الغطاء من العناوین تملامن بدائع الدقیقة تمیز المجاز عن حقیقة قال لنا السادة ورخوها اجبتهم بدیهة «خذوها» نکاتی درباره چاپ جدید کتاب فوق که در دست انتشار است:از آن جا که حین تدریس رسائل ازاین کتاب استفاده های فراوانی بردم، و از برخی دوستان مدرس درباره این کتاب پرسیدم و دیدم اسم آن را هم نشنیده اند، بر آن شدم آن را تصحیح کنم و حدود سه سال قبل به این کار مشغول شدم وپس از انجام مراحل زیر، اکنون جلد اول آن که شامل مباحث قطع، ظن، برائت، احتیاط و تخییر است زیر چاپ است:1 چهار بار مقابله و تصحیح .2 به کارگیری علائم سجاوندی و استفاده از حروف در اندازه های مختلف، که کمک قابل توجهی به خواننده جهت درک بهتر متن می کند.3 ذکر مخذ و منابع در پاورقی.4 توضیح عبارات دشوار و پاره ای توضیحات که برای خواننده سودمند است.5 تهیه فهرست کامل از مباحث قلائد و تحقیقاتی که به کتاب افزوده شده است.امید است مورد قبول حضرت ولی عصر(ع) و استفاده دین پژوهان قرار گیرد.
——————————————————————-
پی نوشت:* حاج ملاغلام رضا قمی از شاگردان شیخ انصاری
هیچ نظری وجود ندارد