یکی از راه های درس آموزی و بهره گیری از بزرگان، بررسی شیوه رفتار آنان است. حضرت محمد(ص) از کسانی است که می باید رفتارش مورد مطالعه قرار گیرد؛ زیرا ایشان الگوی عملی مسلمانان و انسان های آزاده در هر عصر و زمانی است: و ) لَقَدْ کانَ لَکُمْ فی رَسُولِ اللّهِ أُسْوَةٌ حَسَنَةٌ([1]؛ «در وجود رسول خدا برای شما الگوی نیکویی نهفته است».
بررسی شیوه رفتار آن حضرت از آن رو است که انگیزه لازم درونی را برای این عمل فراهم می کند و «بسیاری از یادگیری ها و رفتار های انسان، از طریق مشاهده و تأثیر پذیری از دیگران است».[2]
امام علی(ع) که بیشترین مدت از عمر خود را با پیامبر(ص) گذراند و بیشترین تأثیر را از او پذیرفته، او را الگوی همه انسانیت معرفی می فرماید:
«و لقد کان فی رسول الله کاف لک فی الأسوه …؛ وجود رسول خدا برای تو کافی است که الگوی تو باشد».[3]
امام علی(ع) که خود از همه «استعدادهای بزرگ و معرفت های بنیادین انسان و جهان و عالی ترین کمالات برخوردار بود»[4]، پیامبر(ص) را الگوی خود و همه انسان ها در طول تاریخ معرفی می کند و ایشان را عامل شکوفایی روح بلند خود به حساب می آورد: «و احب الی الله المتأسی بنبیه و المقتص لأثره؛ و بهترین بندگان خدا، پیرو پیامبرش و دنباله رو آثار اوست».[5]
لطف کنی، لطف شوم، قهر کنی، قهر شوم
با تو خوشم ای صنم لب شکر خوش ذقنم[6]
پیام ها
یک : رفتار انسان، متأثر از الگوهای جامعه است.
دو: داشتن الگوی نیکو، انسان را به مقام قرب معنوی می رساند.
شیوه مبارزه رسول خدا(ص) با جاهلیت نیز می تواند الگویی برای ما باشد. برای درس آموزی در این زمینه، لازم است، موقعیت خاص زمان رسالت ایشان، حاکمیت فرهنگ خاص بر جزیرة العرب و کل جهان، و چگونگی مبارزه با آن فرهنگ منحط مورد توجه قرار گیرد.
«انسان دوره ای دارد که دوره جاهلیت اوست، دوره دیگری هم دارد که دوره منقلب شدن انسان است»[7] و پیامبر(ص) مبعوث شد تا به دوره جاهلیت انسان پایان دهد و دوره انقلاب «تعالی روح»انسان را آغاز کند و به سرانجام مطلوب برساند. برای درک بهتر وضعیت و ابعاد دوران جاهلیت، از برخی ایات قرآن کمک می گیریم تا به نتیجه بهتری برسیم.
1. عرب دوره جاهلی به وعده و وعید های خداوند اهمیت نمی داد: )یَظُنّونَ بِاللّهِ غَیْرَ الْحَقّ ِ ظَنّ الْجاهِلِیّةِ[8](؛ «آنان درباره خداوند گمان ناحق همانند گمان دوران جاهلیت می برند».
پیامبر خدا(ص) به وضعیت روحی و روانی مردم زمان خود آگاه بود. اکثر مردم آن زمان در قبال دعوت پیامبر(ص) خالی الذهن بودند و بدون عکس العمل خاصی پیام را دریافت می کردند و آن حضرت نیز که «از طرف خداوند متعال به عنوان دکتر روح انسان بودند»،[9] برای مبارزه با گمان ناروا از حکمت که یکی از ابزارهای مبارزه با جاهلیت است، استفاده می کرد. در حقیقت این شیوه، «معرفت حاصل از ابعاد (شناخت علمی، فلسفی، شهودی، اخلاقی) را فراهم می کند»[10] تا انسان به مقام والای انسانیت برسد.
برای بیرون آمدن مردم از حالت جاهلی و درمان بیماری جاهلیت، به راهنما و طبیب نیاز داریم و پیامبر(ص) هم راهنماست و هم طبیب:
«إختاره من مصابیح الظّلمة و ینابیع الحکمة. هو طبیب دوّار بطبّه، قد احکم مراهمه و احمی مواسمه؛ خداوند پیامبرش را از چراغ های دوران تاریک و سرچشمه های حکمت برگزید. او پزشک دوره گردی بود که داروها را به درستی به کار می برد و …».[11]
بر همین اساس، خداوند به پیامبر(ص) این گونه دستور می دهد:
)ادْعُ إِلی سَبیلِ رَبِّکَ بِالْحِکْمَةِ وَ الْمَوْعِظَةِ الْحَسَنَةِ …(،[12] « ای پیامبر! به وسیله حکمت و موعظه حسنه، به راه پروردگارت دعوت کن».
در ایه دیگری نیز تعلیم کتاب و حکمت یکی از وظایف انبیا به حساب آمده است.[13]
از این رو بود که تمام تلاش پیامبر به این امر معطوف شد که مردم را آماده کند تا توانایی درک و فهم صحیح علمی و عقلی و اخلاقی را به دست آورند و بدان عمل کنند. امام علی(ع) در این باره به این نکته اشاره می کند و می فرماید:
«خداوند پیامبر را برانگیخت؛ در حالی که مردم گمراه بودند و در سرگردانی به سر می بردند. پیامبر(ص) در نصیحت و راهنمایی مردم تلاش فراوان کرد و استقامت ورزید و مردم را با حکمت و موعظه نیکو دعوت کرد».[14]
دعوت حکیمانه پیامبر در حقیقت برای توجه دادن به وعده و وعید های خداوند است تا گمان های ناصحیح اصلاح و زمینه شناخت علمی و عملی فراهم شود. به همین سبب، پیامبر خدا «حکمت را ترس از خدا و یا شناخت خداوند معرفی و اشاره می کند که خداوند دل های مرده را با نور حکمت زنده می گرداند؛ همان طور که زمین مرده را به وسیله باران زنده می گرداند».[15]
غرق گشته عقل های چون جبال
در بحار وهم و گرداب خیال
بی محک پیدا نگردد وهم و عقل
هر دو را سوی محک کن زود نقل[16]
حکمت، توجه به وعده و وعیدهای خدواند حکیم است.
ای برادر! عقل یک دم با خود آر
دم به دم در تو خزان است و بهار[17]
پیام ها
یک: حکمت، معرفت حاصل از ابعاد گوناگون شناخت است.
دو: وظیفه پیامبر خدا(ص) اصلاح دیدگاه مردم (توجه به وعده و وعید ها) است.
2. مبنای احکام در دوران جاهلیت، هوی و هوس بود. وظیفه پیامبر خدا(ص) این بود که مبنای احکام را از هوی و هوس به «ما انزل الله» تغییر دهد. خداوند به رسولش دستور می دهد که ) وَ أَنِ احْکُمْ بَیْنَهُمْ بِما أَنْزَلَ اللّهُ وَ لا تَتّبِعْ أَهْواءَهُم …أفَحُکْمَ الْجاهِلِیّةِ یَبْغُونَ…([18]؛ «میان آنان بر اساس آنچه خداوند نازل فرموده، حکم کن و از هواهای آنان پیروی مکن… .ایا آنان حکم جاهلیت را می خواهند».
پیامبر خدا(ص) ابتدا حکیمانه پندارهای غلط مردم را اصلاح و در مرحله دوم تلاش کرد تا خواهش های نفسانی مردم را هم کنترل کند و به کمک موعظه حسنه ـ که همان «استفاده از عواطف انسان ها برای دعوت حق است»[19]ـ آنان را از خواسته های ناصحیح باز دارد و به سوی «ما انزل الله» فراخواند که این فراخوانی همان اندرز نیکوست.
اندرز نیکوی پیامبر «خالی از هر گونه خشونت، برتری جویی، تحقیر طرف مقابل، تحریک حسّ لجاجت و … بود»[20] و بر همین اساس، موجب برانگیختن عواطف مثبت انسانی می شود و آنها را به ترک خواهش های نفسانی وامی دارد و علاقه مند به انجام تکالیف صحیح انسانی می کند. پیامبر خدا(ص) با موعظه نیکوی خود، این هشدار را به غافلان و ناآگاهان می داد که رفتار ناپسند، عواقب دردناک به دنبال دارد. و سعی می کرد که به کمک مبانی اعتقادی مردم سخن خودش را باورپذیر سازد.
قرآن کریم پیامبر را «مُذَکِّر» می داند و وظیفه او را تذکر بیان می کند: )وَ ذَکِّرْ فَإِنّ الذِّکْری تَنْفَعُ الْمُؤْمِنینَ(؛ «برای آنان یادآوری کن که یادآوری به مؤمنین سود می رساند».[21] این تذکر همان موعظه حسنه ای است که «دگرگونی های مثبت در انسان ایجاد می کند».[22]
پیامبر(ص) شرط موعظه گری مردم را که همان ایمان، تقوا و رشد روحی است، دارا بود و از این ویژگی خود به خوبی بهره می گرفت.
محرم این هوش جز مدهوش نیست
مرزبان را مشتری جز گوش نیست[23]
او اگر چنین ویژگی هایی نداشت، نمی توانست اعتقادات و هوس های نفسانی مردم را اصلاح کند، ایشان واعظ متّعظ بود که سخنانش تأثیرگذار بود: «سخن گز دل بر اید لاجرم بر دل نشیند».
پیامبر خدا(ص) نخست خود را ساخت و تزکیه کرد تا در مرحله دوم بتواند مردم را از شهوات و خواسته ها دور سازد.
چون ببندی شهوتش را از رغیف
سر کند آن شهوت از عقل شریف
همچو شاخی که ببری از درخت
سرکند قوت ز شاخ نیکبخت[24]
پیام ها
یک: برای مبارزه با هواهای نفسانی باید از موعظه استفاده کرد.
دو: موعظه گر باید مؤمن، متقی و پرورش یافته دین باشد.
3. بارزترین ویژگی دوران جاهلیت حمیت و تعصب درباره معلومات ناچیز و خواسته های بی اساس است. قرآن کریم حمیت را ویژگی کافران می داند: )إِذْ جَعَلَ الّذینَ کَفَرُوا فی قُلُوبِهِمُ الْحَمِیّةَ حَمِیّةَ الْجاهِلِیّة([25]؛ «چون آنان کفر ورزیدند، حمیت و تعصب جاهلیت در دل هایشان جای گرفت».
امام علی(ع) هم مصداق هایی از این حمیت و تعصب را چنین بیان می کند:
«یک: خواب امت ها طولانی شده بود.
دو: فتنه ها، هرج و مرج پدید آورده بود.
سه: مشعل های هدایت از کار افتاده بود.
چهار: علائم ونشانه های هلاکت بروز یافته بود».[26]
پیامبر خدا(ص) برای مبارزه با این جاهلیت، از ابزار و روش متناسب با آن؛ یعنی «مجادله با شیوه نیکو» بهره می جست. می دانیم که مردم در برابر دریافت یک پیام حالت یکسان ندارند: برخی خالی الذهن، و بعضی در حالت شک و تردید، و گروهی هم در حالت انکار به سر می برند.
افراد منکر آمادگی شنیدن پیام مطلوب یا پذیرفتن حقایق را ندارند و «گاهی این عدم آمادگی تا سر حد مقاومت و لجاجت پیش می رود».[27]
حمیتی بُد جاهلیت در دماغ
بانگ شومی بر دمنشان کرد زاغ[28]
پیامبر(ص) هیچ گاه از مقاومت مردم در برابر پیام نبوت خسته نشد و تلاش کرد تا آنان را به پذیرش حقایق مسلم وادارد و این تلاش ایشان عبارت بود از «استناد به حقایق و اصول مورد قبول طرف مقابل».[29] منکران هم اصول مورد قبول خود را نمی توانستند انکار کنند و به ناچار یک قدم عقب نشینی می کردند و به نوعی نگرش جدیدی برای آنها پیدا می شد. این نگرش تازه، خرد منکر را به تکاپو و حرکت وامی داشت و حرکت جدید، افق های جدیدی را بر روی فرد می گشود و او را آماده پذیرش حقایق مسلم الهی می کرد.
امام علی(ع) این تلاش پیامبر(ص) را این چنین توصیف می کند:
«أرسله داعیاً إلی الحقِّ و شاهداً علی الخلق فبلغ رسالات ربه غیر وان ولا مقصّر…؛ خداوند او را دعوت کننده به سوی حق و گواه بر مردم فرستاد. پیامبر خدا هم پیام های پروردگارش را بی آنکه سستی و کوتاهی کند، به مردم رساند».[30]
«مردم دو نوع آگاهی دارند: الف) بینش؛ ب)نگرش».[31] اگر مردم تعصب خاص جاهلی دارند، به دلیل نوع دیدگاه آنها به جهان هستی و نظام زندگی است. چون دیدگاه آنها غلط است، در برابر پیام های پیامبرخدا(ص) مقاومت می کنند و با اصلاح بینش آنها قطعاً شیوه نگرش جدیدی در نوع رفتارهای آنها به وجود خواهد آمد.
در نبی انذار اهل غفلت است
کان همه اتفاق هاشان حسرت است[32]
پیامبر(ص) مأمور به اجرای امر خداوند بود و از این رو، در برابر شدیدترین واکنش ها، ایستادگی می کرد:)ادْعُ إِلی سَبیلِ رَبِّکَ بِالْحِکْمَةِ وَ الْمَوْعِظَةِ الْحَسَنَةِ وَ جادِلْهُمْ بِالّتی هِیَ أَحْسَنُ إِنّ رَبّکَ هُوَ أَعْلَمُ بِمَنْ ضَلّ عَنْ سَبیلِهِ وَ هُوَ أَعْلَمُ بِالْمُهْتَدینَ([33]؛ «به سوی پروردگارت با حکمت و پند نیکو دعوت کن و با آنها به شیوه نیکو مجادله کن. البته پروردگارت به کسی که گمراه شده و کسی که هدایت یافته، آگاه تر است».
امید است که ما هم در مبارزه با جاهلیت زمان خود، از این شیوه ها به شکل مطلوب استفاده کنیم، ان شاءالله.
پیام ها
1. لجاجت منکران در برابر پیامبر، به خاطر بینش غلط آنهاست.
2. وظیفه پیامبر، اصلاح بینش و نگرش منکران است.
پی نوشت ها
[1] . احزاب/21.
[2] . اخلاق اسلامی، مسعود آذربایجانی.
[3] . نهج البلاغه، خطبه 160.
[4] . ترجمه و تفسیر نهج البلاغه، محمد تقی جعفری، ج2، ص253.
[5] . نهج البلاغه، خطبه160.
[6] . دیوان شمس.
[7] . تمثیلات، محی الدین حائری شیرازی، ج1، ص29.
[8] . آل عمران/154.
[9] . تمثیلات، محی الدین حائری شیرازی، ج1، ص24.
[10] . ترجمه و تفسیر نهج البلاغه، ج17،ص87.
[11] . نهج البلاغه، خطبه 108.
[12] . نحل/125.
[13] . جمعه/2.
[14] .نهج البلاغه، خطبه95.
[15] . نهج الفصاحه، حدیث1299، 1301و1302.
[16] . مثنوی معنوی، مولوی، دفتر چهارم.
[17] . همان، دفتر اول.
[18] . مائده/50.
[19] . اخلاق اسلامی، ص187.
[20] . تفسیر نمونه، ناصر مکارم شیرازی، ج11،ص456.
[21] . ذاریات/55.
[22] . ترجمه و تفسیر نهج البلاغه، ج15، ص88.
[23] . همان، دفتراول.
[24] . همان ، دفتر ششم.
[25] . فتح/26.
[26] . نهج البلاغه، خطبه89.
[27] . ترجمه و تفسیر نهج البلاغه، ج15، ص89.
[28] . مثنوی مولوی، دفتر سوم، بیت 395.
[29] . ترجمه و تفسیر نهج البلاغه، ج15، ص89
[30] . نهج البلاغه، خطبه 116.
[31] . اخلاق اسلامی، ص197.
[32] . مثنوی مولوی، دفتر چهارم.
[33] . نحل/125.
منبع: مجله / فرهنگ کوثر / پاییز 1387، شماره 75
هیچ نظری وجود ندارد