1- معاشرت با صالحان
مشاهده روش زندگی بزرگان و رابطه با افراد خودساخته و انسان های صالح، اثر مستقیم بر خُلق و خوی انسان دارد و به تدریج اخلاق ناپسند را ریشه کن می کند. مشاهده زندگی بزرگان و رفاقت با افراد نیک کردار، زمینه رشد فضایل و تقویت خوبی ها را در انسان فراهم می سازد. لذا قرآن در آیاتی چند همگان را دعوت به ارتباط با صادقین و راستگویان نموده و می فرماید:
وَ کونُوا مَعَ الصَّادِقِینَ[1]
وبا صادقان همراه باشید!
در یکی از دعاها آمده است:
اللّهم وَفِّقنی فِیه لِموافقة الابرار و جَنِّبنی فِیه مرافقة الاشرار[2]
خدایا در این روز مرا به هماهنگی و همدلی با نیکان موفق بدار و از رفاقت و دوستی افراد بد، دور گردان.
امام علی (ع) به امام حسن (ع) فرمود:
قَارِنْ أَهْلَ الْخَیرِ تَکنْ مِنْهُمْ وَ بَاینْ أَهْلَ الشَّرِّ تَبنْ عَنْهُم[3]
با اهل خیر و نیکی همنشین باش تا از آنها شوی و از بدان جدا شو تا از بدی جدا شوی.
گاه سرنوشت برخی افراد بد، در اثر معاشرت با خوبان به کلی تغییر کرده و مسیر زندگی آنها عوض شده است. انسان در اثر معاشرت و رفاقت با نیکان به صورت ملموس و حسّی، فضائل را درک کرده و از آن تأثیر می پذیرد.
2- انجام عبادات
عبادات نقش بسزایی در اصلاح انسان دارند. قرآن ضمن بیان ضعف های انسان نمازگزاران را استثناء نموده و می فرماید:
إِلَّا الْمُصَلِّین[4]
مگر نمازگزاران.
سپس مجموعه ای از صفات شایسته نمازگزاران را بیان می نماید. و نیز می فرماید:
اسْتَعِینُوا بِالصَّبْرِ وَ الصَّلاةِ[5]
از صبر و نماز، یاری جویید.
3- توجه به عواقب دنیوی و اخروی
بیماری های اخلاقی، همچون نگه داشتن مار در آستین و یا همچون نگه داشتن سم مهلک در خانه است. که هر لحظه احتمال ایجاد حادثه خطرناک می رود. می توان همه جرایمی را که در جامعه صورت می گیرد، به نوعی به بیماری های روحی مربوط دانست. اگر شیطان از درگاه خداوند رانده شد، به سبب تکبرش بود و اگر قابیل برادرش را کشت، به سبب حسدش بود و اگر قارون طغیان کرد، به خاطر خودخواهی وبخلش بود و جرایم و جنایات امروز نیز برخاسته از عیوب و بیماری های روحی است.
بسیاری از قتل ها و جنایت هایی که در جوامع صورت می گیرد، ریشه اش خودخواهی است. بسیاری از سرقت ها به سبب طمع است و همین طور سایر جرایمی که در جامعه صورت می گیرد، به نحوی به یکی از بیماری های اخلاقی ارتباط دارد.
حال اگر کسی به پیامدهای دنیوی و اخروی این بیماری ها توجه داشته باشد، لحظه ای از درمان خود غافل نمی ماند.
4- یاد مرگ
یاد مرگ، یکی از راه های درمان بیماری های روحی است. شخصی به نام ابوعبیده می گوید: به امام باقر (ع) عرض کردم:
جُعِلْتُ فِدَاک حَدِّثْنِی بِمَا أَنْتَفِعُ بِهِ فَقَالَ: یا بَا عُبَیدَةَ أَکثِرْ ذِکرَ الْمَوْتِ فَمَا أَکثَرَ ذِکرَ الْمَوْتِ إِنْسَانٌ إِلَّا زَهِدَ فِی الدُّنْیا[6]
جانم به فدایت، چیزی برایم بفرما تا به وسیله آن سود ببرم. حضرت فرمود: یا عبید! انسان بسیار یاد مرگ نکرد، جز این که نسبت به دنیا، بی رغبت شد.
بنابراین دنیاخواهی که ریشه بسیاری از بیماری های اخلاقی است، با یاد مرگ از بین می رود و در نتیجه آن بیماری ها نیز از بین خواهد رفت.
5- تمرین
برای مقابله با صفات رذیله باید تمرین نمود، مثلًا اگر کسی بخل دارد باید با تمرین انفاق، این صفت را از خود دور کند و اگر کسی صفت ترس دارد، با وارد کردن خود به مکان ها و چیزهایی که به نحوی برای او ترسناک است، این صفت را از خود دور کند و همین طور نسبت به سایر صفات رذیله.
6- محاسبه
یکی از راه های درمان بیماری های اخلاقی، محاسبه اعمال زشت و زیباست که سبب می شود انسان ضعف ها و عیوب خود را برطرف نماید. امام علی (ع) در این خصوص فرمودند:
مَنْ حَاسَبَ نَفْسَهُ وَقَفَ عَلَی عُیوبِهِ وَ أَحَاطَ بِذُنُوبِهِ وَ اسْتَقَالَ الذُّنُوبَ وَ أَصْلَحَ الْعُیوبَ[7]
هر آن کس به حساب روح و نفس خود برسد، به عیوب خود آگاه می شود و گناهان خود را در می یابد و عیوب خود را اصلاح می نماید.
7- التزام عملی به دستورات قرآن
قرآن کریم می فرماید:
وَ هذا کتابٌ أَنْزَلْناهُ مُبارَک فَاتَّبِعُوهُ وَ اتَّقُوا لَعَلَّکمْ تُرْحَمُونَ[8]
واین کتابی است پر برکت، که ما (بر تو) نازل کردیم؛ از آن پیروی کنید، و پرهیزگاری پیشه نمائید، باشد که موردرحمت (خدا) قرار گیرید!
منابع.
[1] . توبه/ 119.
[2] . مفاتيح، دعاى روز شانزدهم ماه مبارك رمضان.
[3] . نهج البلاغه، نامه 31.
[4] . معارج/ 22.
[5] . بقره/ 45.
[6] . بحارالانوار، ج 6، ص 126.
[7] . شرح غررالحكم، ج 5، ح 4748.
[8] . انعام/ 92 و 155؛ انبياء/ 50؛ ص/ 29.
