قرآن و مثبت نگری به رفتار دیگران

قرآن و مثبت نگری به رفتار دیگران
آدمی همواره نسبت به کارهای خود خوش‌بین است و با توجه به نیت و ‏آگاهی از‏‎ ‎خود به آسانی با رفتارها و کردارهایش کنار می‌آید. اگر اصل ‏توجیه‌گری و عذرتراشی را‏‎ ‎نادیده بگیریم که هر کسی می‌کوشد رفتار ‏ناهنجار خویش را توجیه کند، شخص، خود را‎ ‎متهم نمی‌سازد و هیچ گمان ‏بد به خود نمی‌برد. اما هنگامی که به دیگری می‌رسد این‎ ‎نگرش به کلی ‏متفاوت می‌شود. هر کار دیگری با هزاران اما و اگر روبه رو می‌شود و او‎ ‎به ‏آسانی درستی کار دیگران را نمی‌پذیرد. با آن که بسیار گفته و شنیده ‏است که آن چه‎ ‎بر خود نمی‌پسندی بر دیگران مپسند؛ ولی در مقام عمل ‏به این دستور وقعی نمی‌نهند و‎ ‎گوش دل بدان نمی‌سپارد‎. ‎ مؤمن در پیشگاه ‏خداوند‎ ‎از منزلت و جایگاهی والا برخوردار است و آبروی او از جمله سه ‏گانه‌هایی(“جان” و “مال” و ‏‏”عِرضش[آبرو]”) است که‏‎ ‎نمی‌توان متعرض آن شد در آموزه‌های وحیانی که بر پایه فطرت سالم قرار داده شده است به این ‏مسئله‎ ‎از زوایای مختلف و ابعاد متنوع آن پرداخته شده است. از این رو ‏قاعده‌ای در‏‎ ‎آموزه‌های وحیانی اسلام پدیدار شده که به “اصل صحت” یا ‏‏”حمل بر صحت” شهرت یافته است‏‎. ‎ اصل صحت در حوزه قانون گذاری و حقوق فردی و اجتماعی مورد توجه ‏قانونگذار‎ ‎اسلامی بوده است. چنان که در حوزه اخلاق و هنجارهای ‏شخصی و اجتماعی نیز به عنوان‏‎ ‎اصل حاکم مورد تایید و تأکید قرار گرفته ‏است. در این نوشتار تلاش شده است نگرش‎ ‎اسلام و آموزه‌های وحیانی ‏نسبت به این اصل واکاوی شده و مباحث و مسایل آن از جهات‎ ‎مختلف ‏بازخوانی شود‏‎. ‎
گسترش معنایی اصالت صحت‏‎
‏”اصل صحت” از قواعدی است که در کتاب‌های “اصول فقه” که مبانی و ‏روش استنباط‎ ‎احکام دینی را از منابع اصلی کتاب و سنت بیان می‌کند، ‏مورد بحث قرار گرفته است. این‎ ‎اصل به نوع برخورد و قضاوت انسان درباره ‏گفتار و کردار و عقاید دیگران (بدون توجه‎ ‎به دین آنان) مربوط می‌شود‎. ‎ برخی از اصولی‌ها بر این باورند که این اصل در دو معنا و اصطلاح مختلف ‏به‎ ‎کار می‌رود: ‏ ‏1- به معنای حمل عمل مؤمن بر وجه صحیح و جایز در مقابل قبیح (حرام و‎ ‎ممنوع). به این معنا که هرگاه مردی مسلمان با زنی در خلوتگاهی دیده ‏شد، بر این حمل‎ ‎می‌کنیم که وی به جهتی درست و شرعی با وی خلوت ‏کرده است و گناه و حرامی را مرتکب‏‎ ‎نشده است. مثلا شاید وی از محارم ‏اوست و یا به هر عنوان درست دیگری‎ ‎این امکان را‎ ‎داشته است تا با او ‏خلوت کند؛ زیرا “شخص مسلمان با نامحرم خلوت نمی‌کند”‏‎.‎ ‏2- معنای دیگر این است که کار دیگران را به تمام و کامل بودن حمل کنیم ‏و‎ ‎بگوییم که آنان کاری را به درستی انجام داده‌اند. مانند زمانی که از ‏فردی مسلمان و‏‎ ‎متشرع بخواهیم نمازی بر میت بخواند و او چنین کند. ما ‏در این زمان رفتارش را به‎ ‎درستی حمل کرده و می‌گوییم وی نماز میت را ‏به درستی و تام و کامل خوانده و چیزی را‏‎ ‎فروگذار نکرده است‎. ‎ تفاوت دو معنا در این است که معنای نخست مختص مسلمانان و از ‏احکام خاص‎ ‎اسلامی است و تنها نسبت به خودی یعنی مسلمانان به ‏کار می‌رود و درباره اعمال و‎ ‎رفتار غیر مسلمانان چنین حکم و قضاوتی ‏نخواهیم کرد. اما معنای دوم اختصاصی به‏‎ ‎مسلمانان نداشته و نسبت به ‏هر شخص دیگری از مسلمان و غیر مسلمان به کار می‌رود. به‎ ‎این معنا ‏که وقتی مالی را در دست شخصی حتی کافر می‌بینیم و یا او معامله‌ای ‏را‎ ‎انجام می‌دهد در مقام داوری حکم می‌کنیم که این معامله به صورت ‏کامل انجام شده و‎ ‎نقص ندارد. (مصباح الاصول؛ ج ۳ ص ۳۲۲)‏ بر این اساس دو برداشت درباره اصل صحت وجود دارد که برداشت ‏نخست بر پایه حسن‎ ‎ظن و گمان نیکو بناگذاری شده و اصلی از اصول ‏اخلاقی شمرده می‌شود. بدین معنا که اگر‎ ‎در عمل مسلمان یا مؤمنی به ‏لحاظ “حکم تکلیفی [احکام پنجگانه حرمت، کراهت، اباحه، استحباب و ‏وجوب]”، تردید حاصل شد که آنچه از گفتار و‎ ‎کردار و عقیده نمود می‌کند، ‏حلال و مشروع و یا حرام و قبیح است، باید عمل و کار وی‎ ‎را بر وجه مباح ‏و جایز حمل کرد؛ به عنوان نمونه اگر کسی از دور سخنی گفت و شنونده‏‎ ‎شک کرد آیا سلام می‌کند و یا ناسزا می‌گوید یا شخصی مایعی می‌نوشد ‏و مشخص نیست آب‎ ‎است یا نوشیدنی حرام، یا مردی به همراه زنی ‏مشاهده شد و هر دو به زوجیت خود اقرار‎ ‎کردند، در این موارد و نظایر آن ‏که در جامعه فراوان اتفاق می‌افتد و می‌بایست اصل‎ ‎را مورد ملاحظه قرار ‏داده و به اقتضای آن، فعل را بر امر مباح و جایز حمل کرد و‏‎ ‎گفتار و کردار و ‏عقیده وی را بر شکل درست و نیکوی آن بار نمود‏‎. ‎ ولی بنا به برداشت دوم، اصل صحت تنها قاعده‌ای فقهی است که در ‏کتاب‌های علم‏‎ ‎اصول از آن بحث می‌شود و به مسلمانان اختصاص ندارد. از ‏این رو اگر در فعل و کار کسی‎ ‎به لحاظ “حکم وضعی [درستی و ‏نادرستی]”، تردید شد که آیا آن را به صورت درست و صحیح انجام داده یا ‏نه،‎ ‎باید عملش را بر درستی بار کرد. به عنوان نمونه اگر معامله‌ای چون ‏خرید و فروش،‎ ‎ازدوج و طلاق انجام دهد همه این موارد بر صحت حمل ‏می‌شود و آثار عقود یا ایقاعات بر‎ ‎آن مترتب می‌گردد‎. ‎
قرآن و اصالت صحت‎ ‎
اصل صحت به عنوان یک اصل اخلاقی، اصلی عقلایی است. به این معنا ‏که جوامع‎ ‎انسانی بر پایه اصول عقلایی نسبت به رفتار دیگران چنین ‏برخوردی را به کار می‌گیرد‎. ‎بنابراین اگر سخن از اصل صحت در قرآن و ‏آموزه‌های آن به میان می‌آید به معنای حکمی‎ ‎امضایی و تاییدی است و ‏این گونه نیست که اسلام آن را به عنوان یک اصل تأسیسی ابداع‏‎ ‎کرده و ‏برای نخستین بار به مردم سفارش داده باشد‏‎.‎ سیره عقلایی مردمان بر این است که در رفتار خویش نسبت به دیگران ‏این گونه‎ ‎رفتار کنند و اصل را بر صحت قرار دهند. این گونه است که در ‏بسیاری از دستورها و ضرب‏‎ ‎المثل‌های اقوام مختلف با دستورهای مشابه ‏اصل صحت مواجه می‌شویم‎. ‎ در دستوری از کنفوسیوس به این مطلب برمی‌خوریم که می‌گوید آنچه را ‏به خود‎ ‎نمی‌پسندی بر دیگران مپسند و آن چه را برای خود می‌خواهی ‏برای دیگران نیز بخواه‏‎. ‎ قرآن نیز این اصل را به شیوه‌های مختلف تایید کرده است. در این جا به ‏برخی‎ ‎از شواهد اشاره می‌شود‎. ‎ خداوند در آیه ۸۳ سوره بقره دستور می‌دهد که در برخورد گفتاری با ‏دیگران اصل‎ ‎را بر گفتار نیکو و پسندیده قرار دهید: قُولُوا لِلنّاسِ حُسنا. هر ‏چند که ظاهر این آیه‎ ‎آن است که با مردم به نیکی سخن بگویید و ‏گفتارتان سبب بغض و عداوت نگردد؛ ولی‎ ‎می‌توان با توجه به روایتی از ‏امام صادق (ع) در تفسیر آیه، آن را به عنوان شاهدی بر‏‎ ‎تأیید اصل ‏عقلایی دانست‎. ‎ امام صادق (ع) با اشاره به آیه می‌فرماید: تا زمانی که یقین ندارید کار‏‎ ‎دیگران شر و قبیح و ناپسند است درباره آن جز داوری خیر و نیکو نداشته ‏باشید. (کافی‎ ‎ج ۲ ص ۱۶۴)‏ شیخ انصاری نیز در توضیح آن می‌نویسد: شاید مراد از قول در آیه و ‏روایت، همان‏‎ ‎ظن و اعتقاد باشد، بدین ترتیب آیه کریمه به کمک روایت، به ‏حسن ظن و گمان نیکو در حق‎ ‎دیگران ترغیب و تشویق می‌کند و ‏بدگمانی را نسبت به مردم ناپسند می‌شمارد‎.‎‏ (فرائدالاصول ج ۲ ص۷۱)‏
بدگمانی گناه است‏‎ ‎
در سوره حجرات آیه ۱۲ می‌فرماید: یا اَیُّها الذینَ آمَنوا اِجتَنِبوا کَثیراً مِن‎ ‎الظَّنِّ اِنَّ بَعضَ الظَّنِّ اِثمٌ؛ ‌ای کسانی که ایمان آورده‌اید از گمان بسیار ‏پرهیز کنید؛ زیرا‎ ‎برخی از گمان‌ها گناه هستند. در این آیه مؤمنان از ‏بسیاری از گمان‌ها درباره دیگران‎ ‎منع شده‌اند که مراد، گمان سوء است؛ ‏نه گمان خیر؛ زیرا در آیه ۱۲ سوره نور قرآن به‏‎ ‎گمان خیر که همان حسن ‏ظن و گمان نیکو است، تشویق کرده است.‏ در این آیه سخن از گمان بد نکردن درباره دیگری است و هر چند که گمان ‏یکی از‏‎ ‎حالات چهارگانه “یقین و گمان و شک و وهم” است که به طور غیر ‏اختیاری بر انسان عارض‏‎ ‎می‌شود و نمی‌تواند مورد امر و نهی قرار گیرد ‏ولی مراد آن است که انسان آثار گمان‏‎ ‎را نباید بر آن بار کند و به چنین ‏گمانی ترتیب اثر دهد و به گمان بدی که در حق‏‎ ‎دیگران می‌کند اعتنایی ‏کند‎. ‎تا زمانی که یقین ندارید کار‏‎ ‎دیگران شر و قبیح و ناپسند است درباره آن جز داوری خیر و نیکو نداشته ‏باشید بنابراین اگر گمانی بد در دل وی خطور کرد اشکالی ندارد ولی نباید بدان ‏توجه‎ ‎کند و آثارش را بر آن مترتب سازد. ‏ در روایات آمده است که یکی از چیزهایی که برای‎ ‎مؤمن نیکوست و راه ‏خلاصی آن را دارد سوءظن است که راه رهایی از آن بی‌توجهی و جامه‌ی‎ ‎عمل نپوشاندن به آن است. (وسائل الشیعه ج ۸ ص ۲۶۳)‏ هدف از این کار آن است که آبروی مؤمن حفظ شود؛ زیرا مؤمن در پیشگاه ‏خداوند‎ ‎از منزلت و جایگاهی والا برخوردار است و آبروی او از جمله سه ‏گانه‌هایی است که‏‎ ‎نمی‌توان متعرض آن شد، مؤمن “جان” و “مال” و ‏‏”عِرضش[آبرو]” در امان است و آبرو و حفظ آن یکی از‏‎ ‎مهم‌ترین مسایلی ‏است که نمی‌توان آن را بی ارزش کرد و با تعرض به آن شخص را به خطر‏‎ ‎انداخت‎. ‎ قرآن پیامبر (ص) را به علت آبروداری مؤمنان ستوده است. آن حضرت (ص) ‏چنان عمل‎ ‎می‌کرد که منافقان وی را متهم به سادگی می‌کردند و ‏می‌گفتند او شخص خوش باوری است. قرآن (توبه آیه ۶۱) بیان می‌کند ‏که خوش باوری آن حضرت به نفع شماست که حفظ آبروی شما را ‏می‌کند و‎ ‎آن چه در دل دارید آشکار نمی‌سازد. زیرا اگر پیامبر (ص) ‏می‌‌خواست،‎ ‎بی‌درنگ پرده‌ها را کنار می‌زد و شما را رسوا می‌ساخت و ‏مشکلات فراوانی برای شما‏‎ ‎پدید می‌آمد‎. ‎ امیر مؤمنان علی (ع) می‌فرماید: کارهای برادر دینی‌ات را بر بهترین وجه ‏حمل‎ ‎کن و در سخن وی براساس بدگمانی داوری نکن، مگر آن که یقین ‏به خلاف آن پیدا کنی.‏‎ ‎‏(کافی؛ ج ۲ص ۳۶۱)‏‎ ‎ منبع:کیهان