جایگاه عمان در جهان اسلام

۱) عمانعمان، سلطان نشینی مستقل در گوشه جنوب شرقی جزیره ی عربستان است، پایتخت و بندر عمده اش شهر مسقط بر کنار دریای عمان و دریای عرب واقع است. رأس المسندم در داخل سواحل متصالح (شیخ نشینها) نیز جزء عمان است. عمان از طرف شمال به ربع الخالی محدود می شود. دو شهر قدیمی آن صحار و صور بازارهای محلی و بندرگاه کشتیرانی به سوی هند، یمن، زنگبار و سواحل خلیج فارس است. عمان از لحاظ محصولات کشاورزی و منابع معدنی ثروتمند است. صادراتش خرما، لیمو، انار و ماهی خشک است. در آنجا پرورش شتر نیز رایج است. بیشتر مردم آن پیرو مذهب اباضی اند. سرزمین عمان از منطقه ی کوهستانی و دشتهای کرانه ای تشکیل شده و منطقه ی کوهستانی آن از سنگهای آتشفشانی است. در لابلای کوههای عمان دره هایی است که بیشتر آنها خشک و بدون آب است و راه مواصلاتی میانه کرانه و زمینهای داخلی از این دره ها می گذرد. هوای عمان گرم و استوایی است. ایرانیان قدیم عمان را «مزون» می نامیدند. (۱) در عمان شهرهای باستانی مانند صحار، نزوه و دبا از آغاز روزگار اسلام معروف بوده است. صحار پایتخت قدیم عمان… یکی از بازارهای دوران جاهلیت بوده است. (۲) در سال هشتم هجرت، پیامبر (ص) عمرو بن عاص را نزد جیفر و عیاذ (دو برادر) فرزندان جلندی ازدی به عمان فرستاد تا صدقات و زکات آنجا را از توانگران گرفته و به تنگدستان دهد و از مجوس (زرتشتیان) هم جزیه (گزیت) بگیرد؛ گفته شده که این کار در سال هفتم هجرت بوده است. (۳) به نوشته ی اصطخری، عمان ولایتی گرمسیر است… در عمان خرما و میوه بسیار باشد؛ مانند انار، موز و ناق که به عربی آن را نبق (۴) گویند … و کشتیهای بزرگ آنجا آید [لنگر اندازند]. بر کرانه ی دریای پارس هیچ شهری آبادانتر و توانگرتر از صحار نیست، در این ولایت شهرهای بسیار است و گویند که اعمال آن سیصد فرسنگ باشد. در آنجا قومی از خوارجند که ایشان را شراه خوانند… [به روزگار] معتضد، میان ایشان و قومی از بنی سامه بن لوی جنگ افتاد. مردی از ایشان به نام محمد بن قاسم سامی به نزد معتضد آمد و از وی مدد خواست. معتضد مردی را به نام ابوثور با وی راهی عمان کرد، او عمان را فتح کرد و خطبه به نام معتضد عباسی خواند. قوم شراه به ناحیتی که آن را نزوه خوانند مسکن گزیدند. (۵) به نوشته ی صاحب حدود العالم «عمان شهری است عظیم بر کران دریا و اندر وی بازرگانان بسیارند و بارکده ی همه جهان است و هیچ شهری نیست اندر جهان که اندر وی بازرگانان توانگرتر از آنجا بود و همه ی جهازهای (کشتیهای) مشرق و مغرب و جنوب و شمال بدین شهر افتد و از اینجا به جایها ببرند». (6)والیان قرمطی از سال ۳۱۷ تا ۳۷۵ هجری قمری به عمان آمد و شد داشتند… و مردم نزوه، که خوارج بودند، حکومت را به دست گرفتند و قرامطه و رافضیان را قتل عام کردند. (۷) مقدسی، عمان را یکی از چهار خوره ی (ناحیه ی) بزرگ جزیره العرب نام می برد و می نویسد: هشتاد فرسخ در هشتاد فرسخ است. قصبه ی آن (مرکز آن) صحار و شهرهایش: نزوه، سر، ضنک، حفیت، دبا، سلوت، جلفار و… است. تمام [این سرزمین] نخلستان و باغ است، آب مشروب ایشان از چاههاست که با گاو بیرون می کشند و بیشتر [عمان] کوهستانی است. (۸) مهره به عمان متصل است و در شمال آن قرار دارد. عمان سرزمینی مستقل، پرجمعیت با درختان نخل و میوه های گرمسیری بسیار چون موز، انار، انجیر و انگور است. دو شهر صور و قلهات، از شهرهای عمان، بر ساحل دریای نمک فارس واقع است. این دو شهر کوچک، ولی آبادند. آب آشامیدنی مردم عمان از چاهها تأمین می شود. مردم آنجا ماهی و مروارید صید می کنند. (۹) یاقوت، عمان را خوره ای عربی بر ساحل دریای یمن و هند و در اقلیم اول و در مشرق هجر «هگر قدیم» می داند. او می نویسد: عمان شهرها، نخلستانها و زراعت فراوان دارد. گرمای آن ضرب المثل است. (۱۰) ابوالفداء می نویسد: عمان شهر بزرگی است و لنگرگاهی دارد که کشتیهای سند و هند و چین و زنگبار بدانها درآیند و قصبه ی آن، صحار، بر کنار دریای پارس است و شهری بزرگتر از آن نیست. (۱۱) به نوشته حمدالله، عمان بزرگترین شهر (جنوب شرقی) عربستان است و دریای عمان بدان منسوب است. (۱۲)صحار شهر و بندری است در ساحل دریای عمان. ابن خردادبه می نویسد: عمان همان صحار و دبا است. (۱۳) بر کرانه ی دریای پارس هیچ شهری آبادانتر و توانگرتر از صحار نیست. (۱۴) به نوشته ی همدانی، صحار بزرگترین خوره (ناحیه) سرزمین عمان است. (۱۵) در قرن چهارم هجری قمری شهری مهمتر و آبادتر از صحار، قصبه ی عمان بر کرانه ی دریای چین، نبوده است. این شهر پرجمعیت گردشگاهها و ثروت بسیار داشته و میوه خیز و پربرکت و ثروتمندتر از زبیده و صنعاء بوده است. بازارهایش شگفت انگیز، خانه هایش از آجر و چوب ساج… و جامع آن با گلدسته های زیبا و بلند در کنار دریا و در انتهای بازارها قرار داشته است، چاههای آبش شیرین و کاریزی گوارا داشته و مردم در این شهر از هر جهت در رفاه بوده اند. [شهر] درگاه چین و انبار مشرق زمین و عراق و پناهگاه یمن محسوب می شده است. بیشتر مردمش ایرانی بوده اند… محراب مسجد جامع آنچنان ستاره کوبی شده که از هر جهت بچرخی [و بدان نگاه کنی] رنگ به رنگ می شود به طوری که از یک طرف زرد و از طرف دیگر سبز و از سویی دیگر سرخ رنگ دیده می شود. (۱۶) هر ساله بازرگانان بسیاری از سرزمینهای دیگر به آنجا آمد و رفت می کنند و تمام کالاهای یمن به آنجا آورده می شود. (۱۷) بناهای شهر همه از آجر و ساج ساخته شده و در آن نواحی، شهری همانند آن از نظر (خوش ساختی) بنا نبوده است. (۱۸) در اوایل قرن دهم هجری قمری پرتغالیها صحار [و عمان] را تصرف کردند؛ بعدها ناصر بن مرشد یعربی، امام عمان، بر صحار دست یافت. (۱۹)نزوه، در دامنه ی کوه اخضر، از شهرهای قدیم عمان و در ۱۵۰ کیلومتری جنوب غربی مسقط (در دامنه های جنوبی سلسله جبال عمان) واقع است. اصطخری می نویسد: قوم شراه (از خوارج) به نزوه رفتند و هنوز آنجایند. (۲۰) در آخر قرن چهارم هجری نزوه شهری بزرگ در مرز کوهستان بود. ساختمانهایش از گل و مسجد جامع آن در میان بازار بود. آب آشامیدنی مردم آن از چاه تأمین می شد. دور شهر را نخلستان فراگرفته بود. (۲۱) یاقوت می نویسد: نزوه در ساحل دریا نیست، بلکه کوهی است در عمان و در آن، آبادیهای بزرگ بیشماری است که تمام آنها را نزوه خوانند… مردم آن عرب و از خوارجند. در آنجا نوعی پارچه مخلوط با حریر (ابریشم) می بافند که در دیگر سرزمینهای عرب بافته نمی شود. (۲۲)مسقط، شهر و پایتخت و بندر مهم سلطان نشین عمان است که در کنار دریای عمان و جنوب کوههای اخضر قرار دارد. بامهای خانه های مسقط، جز بناهای سلطنتی (کاخها)، همه مرتفع و مسطحند. کاخ حکومتی آن یادگار استیلای پرتغالیان است و در وسط شهر قرار دارد. ابن رسته نخستین جغرافیادانی است که از مسقط نام برده است. (۲۳) در اواخر قرن چهارم هجری، مسقط بندری بوده که کشتیهای یمن را پذیرا می شده و جایی زیبا و پرمیوه بوده است. (۲۴) به نوشته یاقوت، مسقط شهری ساحلی بوده که در پایان مرزهای عمان و در جانب یمن قرار داشته است. (۲۵) هم اکنون مسقط بزرگترین بندر در ساحل خلیج فارس است. (۲۶) ساکنان آن، بیشتر هندی و بلوچ و سیاهپوست هستند. این شهر بدان سبب که بندرگاه خوبی است و مشرف بر مدخل خلیج فارس است مرکز اصلی صادرات و واردات عمان می باشد.بحرین، احساء، یمامه، نجد و عروضبحرین پیش از اسلام و در صدر اسلام و تا حدود قرن هفتم هجری قمری به همه سرزمین
۲) عمانعمان دارای تاریخ کهنی است که قدمت آن به سه هزار سال قبل از میلاد می رسد. حاکمان این خطه، دین اسلام را از همان آغاز، بدون جنگ و خونریزی پذیرفتند. عمانیان هیچ گاه تسلیم خلفای عباسی نشدند و از آن هنگام، جز دوران کوتاهی همانند یورش نادرشاه افشار به این کشور، مستقل و دور از دسترس مهاجمان بیگانه باقی ماندند.در اوایل قرن نوزدهم میلادی، عمان مورد تهدید وهابیان قرار گرفت و این فرقه در اندک مدتی راه را برای نفوذ استعمار به این سرزمین هموار کردند و از آن پس، انگلستان در تار و پود مسلمانان چنگ انداخت. در سال ۱۹۰۴ م، سلطان نشین عمان و مسقط، رسما به عنوان منطقه نفوذ انگلستان شناخته شد. تمام تلاش بریتانیا این بود که در عمان به منابع نفتی دسترسی پیدا کند، تا این که موفق گردید در سال ۱۹۶۷ م، نخستین محموله نفتی این سرزمین را صادر کند. وقتی طلای سیاه در عمان کشف شد، شیطان بزرگ با طرح نقشه کودتا، به دست کارگزاران خود در عمان، دست نشانده ی انگلیس، سلطان سعید را ساقط کرد و پسرش قابوس را روی کار آورد. در این هنگام، قیام مردم ظفار به وقوع پیوست که رژیم شاه ایران برای در هم کوبیدن آن و تحکیم پایه های استکباری آمریکا، قوای خود را در این منطقه مستقر کرد، اما به دنبال وقوع انقلاب اسلامی، ایران از عمان خارج گردید.سرزمین عمان در منتهی الیه شرق و جنوب شرقی شبه جزیره عربستان، به صورت کمربندی ساحلی بین ربع الخالی و دریای عمان و دریای عرب قرار گرفته است. بخشی از آن به شکل شبه جزیره، در مدخل تنگه هرمز قرار دارد که مسندام (Musandam) نامیده می شود. مساحت این کشور به سیصد هزار کیلومتر مربع بالغ می گردد. عمان، آب و هوایی گرم و خشک دارد، اما در نواحی ساحلی و ارتفاعات، آب و هوا ملایم تر است. مرکز حکومت آن مسقط و شهرهای مهم آن، مطرح و سلاله است.عمان بیش از دو میلیون نفر جمعیت دارد. پیروان اباضیه که بازماندگان خوارج اند، همچنان در عمان در اکثریت اند. سی درصد مردم را اهل سنت و ۲۳ درصد را شیعیان تشکیل می دهند. اهل تسنن در استان ظفار و بخش های شمالی استقرار دارند، اما شیعیان که شامل سه گروه عمده لواتیه، بحرینی ها و عجمی ها هستند، عمدتا در مسقط و شهرهای استان ساحلی باطنه زندگی می کنند.شیعیان بر خلاف درصد نسبتا کم، در کشور عمان از نظر اقتصادی، در رأس هرم جای دارند و بسیاری از آنان، صاحبان پروژه های بزرگ صنعتی و بازرگانی هستند. شیعیان از نیروهای تأثیرگذار در امور سیاسی و اجتماعی هم به شمار می آیند و از نظر فرهنگی و آموزشی پیشرفته اند.اقتصاد عمان تک محصولی است و بر پایه صدور نفت خام استوار است. منطقه ظفار، جبل الاخضر و حاشیه ساحلی باطنه، بخش های قابل کشاورزی آن هستند. محصولات عمده عمان در بخش کشاورزی، خرما، انار و لیمو ترش است. در عمان شتر، گاو و گوسفند هم پرورش داده می شود و در سواحل آن صید ماهی متداول است.عمان به دلیل نزدیکی با تنگه هرمز و سواحل یمن و دریای سرخ، موقعیت راهبردی ویژه ای دارد. به همین دلیل، ابرقدرت ها در خاک آن پایگاه های نظامی مهمی مستقر کرده اند. هراس از قدرت و ابهت جمهوری اسلامی ایران، این موضوع را شدت بخشیده است. (۲۷)
۳) جغرافیای سیاسی عمان
جغرافیای سیاسی سرزمین و ویژگی های فیزیکی آنعمان با وسعتی حدود سیصد هزار کیلومتر، متشکل از دو بخش شمالی و جنوبی است که بخش شمالی را شبه جزیره المسندم، و بخش جنوبی آ ن را سرزمین اصلی عمان تشکیل می دهند. این کشور سلطنت نشین،در منتهی الیه شرق و جنوب شرقی شبه جزیره عربستان، بین منطقه جغرافیایی ۱۶/۴۰ و ۲۶/۲۰ درجه عرض شمالی و ۱۵/۵۰ و ۵۹/۴۰ درجه طول شرقی واقع شده است. سرزمین عمان به صورت یک کمربند ساحلی در حد فاصل بین «ربع الخالی» و دریای عرب قرار گرفته است. (۲۸)از سمت شمال غربی و مغرب، با امارات متحده عربی و عربستان همسایه بوده، از شمال شرقی در مجاورت دریای عمان و عرب می باشد و از جنوب غربی نیز با یمن هم مرز می باشد.به دلیل قرار گرفتن در منطقه ی حاره (۰ – ۲۳/۲۷) این کشور جزء مناطق گرم سیر است و میزان بارندگی در سواحل، بسیار ناچیز، ولی در ارتفاعات قابل ملاحظه می باشد.کوه های «حجر» که از شبه جزیره مسندم شروع شده و به سمت جنوب و جنوب شرقی پیش می رود، از مسقط گذشته، در نزدیکی «رأس الحد» خاتمه می یابد. این کوه ها نزدیک به ششصد کیلومتر طول دارند. این سلسله جبال، در امتداد شمالی و جنوبی به نام های متعدد ذیل خوانده می شوند: «رئوس الجبال، جبل الخضر، الظاهره؛ حجر شرقی و الشرقیه». (29)به لحاظ استراتژیک، وجود سواحلی به طول ۱۷۰۰ کیلومتر در مرزهای شرقی و شمالی این کشور و محصور شدن در میان سه آبراه بین المللی، دریای عرب و عمان و خلیج فارس، این کشور را از یک موقعیت مرکزی ویژه ای برخوردار کرده است. به روایتی دیگر، عمانبه دلیل قرار گرفتن در گذرگاه استراتژیک هرمز، دارای ارزش استراتژیک می باشد. از آن جا که این کشور در منطقه خلیج فارس قرار گرفته، از منابع انرژی این حوزه از جمله نفت متأثر می باشد. از طرف دیگر، در مسیر آبراه های حمل و نقل انرژی و کالاهای تبدیلی آسیا – اروپا قرار دارد و دارای نقش ارتباطی است و از این جهت، مورد توجه اهداف استراتژی قدرت های بزرگ، از جمله ایالات متحده آمریکا می باشد. (۳۰)البته نیاز این کشور به تنگه هرمز، تنها در برقراری رابطه ی تجاری با کشورهای ساحلی این منطقه محدود می شود و شرایط جغرافیایی در جزیره ی المسندم و موقعیت کوهستانی این ناحیه، امکان تمرکز نیرو و کنترل مناسب بر آن را فراهم نمی آورد.کشور عمان که به صورت دو واحد جغرافیایی مجزا از هم تشکیل شده است، ساحل جنوبی تنگه هرمز را در کنترل خود دارد. این گسستگی ارضی در سرزمین عمان، باعث شده است که عمان از حیث کنترل سرزمینی و نیز عملیات نظامی و کنترل منطقه ی تنگه هرمز، دچار مشکلات باشد؛ زیرا بخش شمالی عمان، یعنی شبه جزیره المسندم که در انتهای شبه جزیره رئوس الجبال واقع شده، به صورت منطقه ای کوچک و کوهستانی، با سواحل باریک همراه با ترکیبی از جزایر و شبه جزایر کوچک درآمده است و این وضع، همراه با جدایی آن از پیکر کشور، رعایت اصل تمرکز قوا را به خصوص در نیروی زمینی برایش ناممکن می سازد. (۳۱)ولی در هر حال، در اختیار داشتن بخش جنوبی تنگه هرمز، به لحاظ استراتژیکی اهمیت دارد. به علاوه، در بخش جنوبی شبه جزیره المسندم، قسمت باریکی به پهنای حدود یک کیلومتر واقع شده که امکان حفر کانال بین دریای عمان و خلیج فارس را فراهم می کند. در صورت حفر چنین راه میانبری،به شدت از اهمیت تنگه هرمز کاسته خواهد شد.همچنین وجود تمام بنادر عمان در دریای عمان که به دور از اغتشاش های درون خلیج فارس قرار دارد، برای این کشور امتیازی محسوب می شود و امکان دارد کشورهای جنوبی خلیج فارس، به صادرات نفت خود از طریق بنادر عمان به وسیله احداث خط لوله تشویق شوند که در این صورت، از اهمیت خلیج فارس نیز کاسته خواهد شد. (۳۲)اما به لحاظ منابع معدنی، اقتصاد این کشور نیز همانند دیگر کشورهای منطقه، به نفت وابسته است و افزون بر ذخایر نفت، میزان قابل توجهی از گاز و مس و سنگ کرومیت نیز در این کشور یافت می شود.همچنین، عمان دارای معادن زغال سنگ، سنگ مرمر، سنگ گچ و سنگ آهک می باشد. معادن زغال سنگ و منگنز در این کشور هنوز مورد بهره برداری قرار نگرفته اند. در فاصله سال های ۱۹۸۰ تا ۱۹۹۰، میانگین تولید ناخالص داخلی کشور از ناحیه معدن، به طور سالانه به ۹/۷ درصد افزایش یافته است. (۳۳)
جغرافیای سیاسی مرزهای بین المللییکی از مهم ترین اختلافات این منطقه، اختلاف سه کشور عربستان سعودی، عمان و ابوظبی بر سر واحه های بوریمی است. این اختلافات که به سال ۱۹۵۲ بر می گردد، همچنان باقی مانده است.عمان در مرزهای شمال غربی، با امارات متحده ی عربی و امیر نشین های شارجه، ابوظبی و رأس الخیمه اختلافات دیرینه دارد. از یکسو، همان گونه که اشاره کردیم، با ابوظبی بر سر واحه های بوریمی اختلافات جدی وجود دارد و از سوی دیگر، هر از چندگاهی مشاجره با امیرنشین شارجه در منطقه العین بالا می گیرد. مناطق مرزی ربع، روضه و دبا نیز محل اختلاف عمان و رأس الخیمه هستند.در منطقه جنوبی نیز گرچه پس از سال ۱۹۹۵ با توافق دو کشور عمان و یمن، علامت گذاری مرزها صورت گرفت، ولی این کشور همچنان از تعدی به مرزهای جنوبی خویش بیم دارد.در منطقه شرق و شمال شرقی نیز مرزهای دریایی را شاهدیم که بر اساس کنواسیون حقوق دریاها، دوازده مایل به عنوان دریای سرزمینی و دویست مایل انحصاری – اقتصادی تعیین شده است.
جغرافیای سیاسی و عوامل جمعیتیجمعیت این کشور بر اساس آمار جولای سال ۱۹۹۹، حدود ۲۴۴۶۶۴۵ نفر برآورده شده است که از این میزان، حدود ۴۱ درصد، زیر ۱۴ سال، ۵۶ درصد جمعیت فعال بین ۱۵ تا ۶۴ سال و ۳ درصد جمعیت پیر و بالای ۶۵ سال می باشند.جمعیت کل = (۲۴۴۶۶۴۵ نفر)۰ تا ۱۴ سال = (%۴۱ (۵۳۵۱۲۳ نفر زن، ۵۰۸۶۸۱ نفر مرد))۱۵ تا ۶۴ سال = (%۵۶)۶۵ سال به بالا = (%۳ (۲۷۲۴۳ نفر زن، ۳۰۰۸۳ نفر مرد))میزان رشد جمعیت (نرخ رشد) = (%۳/۴۵)میزان زاد و ولد (در هر ۱۰۰۰ نفر) = (۳۷/۹۸)نرخ مرگ و میر (در هر ۱۰۰۰ نفر) = (۴/۲۹)مذهب = (%۷۵ سنی، %۲۳ شیعه، %۲ یهود و مسیحیت) (۳۴)
پی نوشت ها:

۱٫ ایرانشهر بر مبنای جغرافیای موسی خورنی؛ ص ۹۵٫۲٫ المفصل فی تاریخ العرب…، ج ۱، ص ۱۷۷ و ۱۷۸٫۳٫ کامل؛ ج ۱، ص ۳۲۸٫۴٫ کنار که بار درخت سدر است.۵٫ مسالک و ممالک؛ ص ۲۷٫۶٫ حدود العالم؛ ص ۱۶۹٫۷٫ تاریخ ابن خلدون؛ ج ۳، ص ۱۳۱٫۸٫ احسن التقاسیم؛ بخش ۱، ص ۱۰۲، ۱۰۴، ۱۳۲، ۱۳۳٫۹٫ نزهه المشتاق؛ ج ۱، ص ۱۵۵٫۱۰٫ معجم البلدان؛ ج ۳، ص ۷۱۷٫۱۱٫ تقویم البلدان؛ ص ۹۹٫۱۲٫ نزهه القلوب؛ ص ۲۶۳٫۱۳٫ المسالک و الممالک؛ ص ۶۰٫۱۴٫ مسالک و ممالک؛ ص ۲۷٫۱۵٫ صفه جزیره العرب؛ ص ۲۳۷٫۱۶٫احسن التقاسیم؛ بخش ۱، ص ۱۳۱ و ۱۳۲٫۱۷٫ نزهه المشتاق؛ ج ۱، ص ۱۵۶٫۱۸٫ معجم البلدان؛ ج ۳، ص ۳۶۹٫۱۹٫ تاریخ مسقط و عمان، بحرین،قطر و روابط آنها با ایران؛ ص ۳۳۰ – ۳۳۱ و ۳۶۴٫۲۰٫ مسالک و ممالک؛ ص ۲۷٫۲۱٫ احسن التقاسیم؛ بخش ۱، ص ۱۳۲٫۲۲٫ معجم البلدان؛ ج ۴، ص ۷۷۶٫۲۳٫ الاعلاق النفیسه؛ ص ۹۹٫۲۴٫ احسن التقاسیم؛ بخش ۱، ص ۱۳۲٫۲۵٫ معجم البلدان؛ ج ۴، ص ۵۱۹٫۲۶٫ جغرافیه شبه جزیره العرب؛ ص ۳۷۳٫۲۷٫ عباس یگانه، مباحث کشورها و سازمان های بین المللی (عمان)، ج ۴۸، ص ۲ – ۱ و ۱۷ – ۱۵؛ جغرافیای کشورهای مسلمان، ص ۸۷ – ۸۶؛ «دیداری از سرزمین عمان»، روزنامه همشهری، شماره ی ۱۴۲۰؛ سید قاسم میرصفی، «جایگاه شیعیان در جامعه عمان»، روزنامه کیهان، شماره ی ۱۷۸۶۷٫۲۸٫ عباس یگانه، عمان، (کتاب سبز)، ص ۱٫۲۹٫ همان، ص ۳٫۳۰٫ عزت الله عزتی، پیشین، ص ۱۰۱٫۳۱٫ محمدرضا حافظ نیا، پیشین، ص ۲۶۶٫۳۲٫ عباس یگانه، ص ۱۴٫۳۳٫ همان، ص ۳۷٫
فهرست منابع:۱) قره چاقلو، حسین: جغرافیای تاریخ کشورهای اسلامی، انتشارات سمت – چاپ دوم، ۱۳۸۵، صفحات ۲۲۶ – ۲۳۰٫۲) گلی زواره، غلامرضا: جغرافیای جهان اسلام، انتشارات مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی، چ اول، ۱۳۸۵، صفحات ۲۲۹ – ۲۳۰٫۳) متقی زاده زینب: جغرافیای سیاسی شیعیان منطقه خلیج فارس، مؤسسه شیعه شناسی، چ اول، ۱۳۸۴، صفحات ۸۳ – ۸۶٫