رابطه عقل و عشق تا کجا است؟(قسمت دوم)

رابطه عقل و عشق تا کجا است؟ امام حسین (ع) روز عاشورا کاری عاقلانه انجام داد یا عاشقانه؟ آیا در جنگ موارد غیرقابل درک عقلی وجود داشت؟ اگر واقعا این طور است، ملاک‏های این نوع پدیده‏ها چیست؟ چنان که گذشت، عقل متعارف و عشق حقیقی در مراحل اولیه با یکدیگر درگیر می‏شوند; اما سالک در مراحل نهایی عقل متعارف راکنار می‏گذارد و به عقل برین می‏رسد . در این مرحله، عقل کاملا با عشق هماهنگ می‏شود . نمونه کامل این هماهنگی را در قیام حسینی می‏بینیم . بنابراین، مناسب می‏نماید در این مجال هر چند به اختصار چگونگی ارتباط عقل و عشق سالک راه یافته به کوی دوست‏بررسی شود .
چگونگی ارتباط عقل و عشقعرفا در کتب خود رابطه عقل و عشق را به خوبی تبیین کرده‏اند . از آن جا که تحلیل همه این آثار ممکن نیست، () تنها یک کتاب به اجمال تحلیل می‏گردد . داستان دل‏انگیز «حسن و دل‏» سیبک نیشابوری از روش بهتر و دقت‏بیش‏تر بهره می‏برد . از این رو، تحلیل اجمالی آن سودمند است . درباره این کتاب باید یادآور شد، عشق واقعی دیدنی و چشیدنی است نه گفتنی . بله، می‏توان راه را نشان داد که این هم کار عقل است . بنابراین، عرفا به تمثیل و داستان متوسل شده‏اند . «حسن و دل‏» در قالب داستان نگارش یافته است . سیبک نیشابوری اعضا و جوارح آدمی را که جهان صغیر است، جهان کبیر فرض کرده و داستان را در محور دو قهرمان اصلی، دل (فرزند عقل) و حسن (دختر عشق) نگاشته است . عقل پادشاه کشور مغرب تن است و عشق پادشاه مشرق تن که آب حیات در آن قرار دارد . دل به دنبال چشمه آب حیات است که در شهر دیدار نهان است و حسن حاکم آن شهر . دل پس از دشواری‏های فراوان به شهر دیدار می‏رسد; اما در این شهر در دستان «غمزه جادو» ، سرور تیراندازان حسن، اسیر می‏شود . آن‏ها در این گیر و دار در می‏یابند با هم برادرند و حسن، دختر پادشاه عشق، خواستار دل می‏شود . دل نیز با دلالت‏خیال و نظر به عشق حسن گرفتار می‏آید . عقل با دلالت وزیرش «وهم‏» دل و نظر و خیال را به زندان می‏افکند . نظر خود را رها می‏سازد و به شهر دیدار نزد حسن باز می‏گردد . در این میان بین سپاه عقل و حسن درگیری روی می‏دهد و حسن قلعه‏ها و شهرهای عقل را تسخیر می‏کند . عقل، برای مقابله با سپاه حسن، دل را از بند آزاد می‏کند; او را برای تسخیر شهر عشق بدان دیار رهسپار می‏سازد و خود در پی‏اش روان می‏شود . حسن از عشق یاری می‏جوید . در جنگ، دل اسیر حسن می‏شود . ابتدا او را به «چاه ذقن‏» می‏افکند و آنگاه با دست تبسم آزاد می‏سازد . عقل نیز اسیر زلف شده، در سرزمین چین به زنجیر کشیده می‏شود . بدین ترتیب، مغرب بدن به تصرف مشرق آن در می‏آید .حسن و دل به وصال هم می‏رسند; اما «غیر» که همان «وهم‏» در قصه عقل و عشق ابن ترکه و قوه واهمه از نظر فلاسفه است، با نیرنگ این دو را از هم جدا می‏سازد و بار دیگر دل در سرزمین فراق در بند می‏گردد . در این میان، نیرنگ غیر آشکار می‏شود; حسن از کرده خود پشیمان می‏شود; همت‏به مدد عقل و دل می‏آید; این بار اندیشه جای جنگ را می‏گیرد; عشق عقل را به وزارت و دل را به دامادی خود برمی‏گزیند .«القصه مهر عقل را از چین به شهر بدن رسانید، عشق را بر مسند وزارت نشاند و همت‏سپاه به قلعه هجران کشید و دل را از بند و قید برهانید و رقیب را به جای او بند نهاد و آتش غیرت بر افروخت و غیر جادو را بسوخت و از آن‏جا به شهر دیدار پیوست و میان حسن و دل عقد وصلت‏بست .»این داستان سمبلیک و عرفانی ارتباط عقل و عشق را به خوبی بیان می‏دارد . دل فرزند عقل رمز و نهاد قلب است که در قرآن با الفاظی چون «قلب‏» و «اولو الالباب‏» و در ادب فارسی به نام «صاحب دل‏» مورد تایید قرار گرفته است . دل طالب شناخت و شهود ذات حق تعالی است که چشمه آب حیات جاودانی انسان است . واقعیت این است که عقل در عین حال که چراغ هدایت است و مسیر را روشن می‏کند، خطاپذیر و مانند پای چوبین سخت‏بی‏تمکین است . دل که راه اشراق و شهود و عقل قدسی است، از خطا مصون و همواره در پی محبوب و معشوق خویش است . حسن کنایه از آیات و نشانه‏های الاهی در درون آدمی است که برای هدایت وی به ودیعت نهاده شده‏اند . جنگ و تعقیب در جایی است که عقل متعارف در بند وهم و استدلال است . اما دل خود را در بند جنگ نمی‏بیند، عاقبت تمکین می‏کند، راه جنگ و تفرقه در مملکت‏بدن به راه اندیشه منتهی می‏شود و عشق و عقل همراه می‏گردند . عقل وزیر عشق می‏شود و دل به وصال حسن می‏رسد . بدین ترتیب، عقل با عشق منافات ندارد و چون هر دو ارزش وجودی انسان و هدیه خدای تبارک و تعالی به اویند، اگر با هم همراه شوند، انسان کامل به مقصد و مقصود خود که همان سیر الی الله و لقاء الله و دیدار یار است، نائل می‏آید .
عقل و عشق در قیام حسینی (ع)در جامعه بشری، افراد عاقل و تیزبین که با عقل خود راه بشر را روشن کرده‏اند، کم نیستند; اما آن‏ها نتوانستند تمام راه را نشان دهند . بدین دلیل است که ما نیازمند انبیا و اولیای الاهی هستیم; بزرگانی که راه را به وسیله عقل قدسی و عقل برین و عقل حقیقی پیدا کرده‏اند نه از طریق عقل متعارف . جریان کربلا از جهتی جنگ بین عقل و عشق بود و از جهتی هماهنگی کامل عقل و عشق .بسیاری از مؤمنان و علما و عقلای زمان امام حسین (ع)، وی را از حضور در صحنه کربلا بازمی‏داشتند یا به او توصیه می‏کردند خاندان خود را در این سفر بدون بازگشت همراه نبرد . اینان عاقلانی بودند که به فضائل اخلاقی ایمان داشتند; ولی همه امور را بر اساس عقل مصلحت اندیش می‏سنجیدند و مرگ و آوارگی و اسارت را که رهاورد این سفر بود، خوش نداشتند . از جانب دیگر، امام حسین (ع) نیز مرگ و آوارگی و اسارت را می‏دید، اما او عاشق بود; به ندای «ارجعی الی ربک‏» پاسخ می‏داد و به وسوسه‏های عقل دوراندیش توجه نداشت . امام حسین (ع) که در مرحله عشق حقیقی در حق تعالی مستغرق بود، دفاع از حق را تنها در مرگ و آوارگی و اسارت خود و خاندانش می‏دید; و چنین هم کرد . حافظ می‏گوید:هش‏دار که گر وسوسه عقل کنی گوشآدم صفت از روضه رضوان به درآییتا فضل و عقل بینی بی‏معرفت نشینییک نکته‏ات بگویم خود را مبین که رستیدر کارخانه‏ای که ره عقل و فضل نیستوهم ضعیف ای فضولی چرا کند؟این همان جهاد اکبر است که نبرد عقل متعارف و عشق حقیقی نیز خوانده می‏شود . جهاد اکبر به معنای جانبازی در میدان عشق برای رسیدن به دیدار یار است .در این موقعیت، کسانی که در حصار عقل متعارف گرفتار بودند و با برهان و استدلال قدم بر می‏داشتند، می‏گفتند: در شرایطی که یار و یاور نیست و دشمن در اوج اقتدار است، باید تقیه کرد و سکوت; اما در نظر امام حسین (ع) که از این حصار بیرون رفته و به مرحله عقل برین و قدسی رسیده بود، عقل و عشق یک فتوا می‏دادند: در حریم دفاع از محبوب باید از جان و فرزند و خاندان گذشت; و این تفسیر سخن امیر مؤمنان (ع) است . آن حضرت، وقتی در جریان جنگ صفین به سرزمین کربلا رسید، فرمود: «این‏جا اقامتگاه سواران و آرامگاه عاشقان شهید است .» ()آری، در قیام حسینی عقل متعارف متحیر است و فتوا به سکوت می‏دهد; اما عقل برین و قدسی که به قله عشق و شهود رسیده، با محاسبه دقیق و ارزیابی کامل، راه درست را از نادرست‏به احسن وجه تشخیص می‏دهد و هرگز در بند عقل متعارف که در حقیقت همان وهم است; محدود و محصور نمی‏شود .امروزه بر همگان روشن است که اگر امام حسین (ع) نصیحت عاقلان آن روز را می‏پذیرفت، از اسلام تنها اسمی باقی مانده بود; واقعیت و حقیقت آن در بند بنی امیه اسیر می‏شد و به دست ما نمی‏رسید; فداکاری حسینی که آمیختگی عشق و عقل برین بود، اسلام را از خطر نابودی و سقوط به دست اراذل بنی امیه محفوظ داشت; زیرا عقل در قلمرو عشق به محاسبه و برنامه ریزی پرداخت و راه را از چاه نشان داد; و این است معنای هماهنگی عقل و عشق در قیام حسینی .امام راحل و سلحشوران جبهه‏های نور نیز رشحه‏ای از رشحات عشق حسینی را با خود همراه داشتند . عقل متعارف نه تنها آن‏ها را از راه خود باز می‏داشت، بلکه شماتت هم می‏کرد; اما عشق و عقل برین آن‏ها را راه می‏برد . اگر عشق الاهی نبود، هیچ‏گاه انقلاب اسلامی به ثمر نمی‏رسید و هیچ‏گاه جنگ و دفاع مقدس نتیجه نمی‏داد; زیرا هیچ گاه عقل به رفتن روی مین فتوا نمی‏دهد . عشق است که از خودگذشتگی را نزدیک‏ترین طریق رسیدن به «لقاءالله‏» می‏داند . از خودگذشتگی‏ای که در عین حال با محاسبه دقیق برای فتح و پیروزی اسلام همراه است . () نسفی می‏گوید: «ای درویش، عشق براق سالکان و مرکب روندگان است . هر چه عقل به پنجاه سال اندوخته باشد، عشق در یک دم آن جمله را بسوزاند و عاشق را پاک و صافی گرداند . سالک به صد چله آن مقدار سیر نتواند کرد که عاشق در یک طرفه العین کند . از جهت آن‏که عاقل در دنیا است و عاشق در آخرت است و نظر عاقل در سیر به قدم عاشق نرسد .» ()آری، بهترین تفسیر از واقعه عاشورا از زبان عقل برین و عشق کامل حضرت زینب کبرا (س) شنیده شد . ابن زیاد به روش جبرگرایان کردار خود و سربازانش را به خدمت نسبت داد و گفت: «چگونه دیدی کاری که خدا با برادر و خاندانت انجام داد؟» حضرت زینب فرمود: «ما رایت الا جمیلا، هولاء قوم کتب الله علیهم القتل فبرزوا الی مضاجعهم; جز خوبی چیزی ندیدم . آن‏ها گروهی بودند که خدای سرنوشتشان را شهادت قرار داده بود و به خوابگاه ابدی خود رفتند .» () این سخن تنها بر زبان کسانی جاری می‏شود که سوار بر مرکب عشق قله‏های کمال را در نوردیده‏اند . شیخ اشراق می‏گوید:گر عشق نبودی و غم عشق نبودیصدها سخن نغز که گفتی که شنودی؟گر باد نبودی که سر زلف ربودیرخساره معشوق به عاشق که نمودی؟کربلا و عاشورا نهایت زیبایی است و دست عقل متعارف از ادراک سر جاودانگی آن کوتاه است; چنان که عطار می‏گوید:عقل کجا پی برد شیوه سودای عشقباز نیابی به عقل سر معمای عشقخاطر خیاط عقل گرچه بسی بخیه زدهیچ قبایی ندوخت لایق بالای عشقاسرار نور عشق در گنجینه‏ای است که تنها «طائفه الله‏» از آن با خبرند . «طائفه الله‏» همان اهل ولایتند که به نور متابعت‏حضرت قرآن و عترت، آیینه عقل را از ظلمات طبیعت پاک کرده و از پوسته وهم و خیال در آورده‏اند . آن‏ها عقل پاک و قدسی را که هیچ غباری در آن نیست، وزیر دادگر وجود خود قرار داده‏اند و به نور آن، به بالاترین مدارج رسیده‏اند; و این مرحله‏ای است که فقط در سایه عنایت امام هر زمان حاصل می‏شود . عاشوراییان و کربلاییان در سایه نور حسینی به این مقام رسیدند . این مقام مختص کسانی است که عشق برین و عقل قدسی را با هم جمع کرده‏اند .
پی‏ نوشت:
۱ . رساله عقل و عشق، سعدی، چاپ شده ضمن کلیات سعدی، تصحیح فروغی، ص ۸۸۸- ۸۹۱; عقل و عشق یا مناظرات خمس، ابن ترکه، تصحیح اکرم جودی نعمتی، دفتر میراث مکتوب; مقامات عقل و عشق، خواجه عبدالله انصاری، این کتاب در مجموعه سه روایت از حکایت عشق به اهتمام فرزانه نیکوکاری به وسیله انتشارات طهوری چاپ شده است; فی حقیقه العشق یا مونس العشاق، شیخ اشراق، چاپ شده در همان، ص ۲۹- ۵۳ و همچنین مجموعه آثار شیخ اشراق، جلد سوم; رساله حسن و دل، محمد بن یحیی سیبک نیشابوری، به کوشش دکتر غلامرضا فرزانه‏پور .۲ . بحارالانوار، ج ۴۱، ص ۲۹۵ .۳ . آیت‏الله جوادی آملی، همان و بنیان مرصوص امام خمینی، ص ۳۸- ۶۹ .۴ . الانسان الکامل، ص ۱۱۴ و ۱۱۵ .۵ . بحارالانوار، ج ۴۵، ص ۱۱۵ و ۱۱۶ .