«تاریخ مقدس» کهن ترین اثر ترجمه شده از انگلیسی به فارسی

اما آنچه در اینجا معرفی شده، اثری است که به گمان ما، باید از آن به عنوان نخستین اثری که از انگلیسی به فارسی در باره زندگانی حضرت محمد (ص) ترجمه شده یاد کرد. این اثر یکی از همان حلقاتی است که برای بررسی جایگاه حضرت در ادبیات غربی قابل بررسی است و مع الاسف خانم صمیمی دو صفحه بیشتر در باره آن، در کتاب محمد در اروپا (ص ۴۱۷-۴۱۸) ننوشته است. طبعا ایشان از ترجمه فارسی آن هم که قریب ۱۵۰ سال پیش صورت گرفته، آگاهی نداشته اند.
تاریخ مقدس یا تاریخ زندگانی حضرت محمد (ص)کتاب «تاریخ مقدس» اثر واشینگتن اروینگ ( Washington Irving) که انگلیسی آن در سال ۱۸۵۱ در لندن با عنوان «تاریخ محومت» (Life of Mohamat) چاپ شده است، در سال ۱۳۴۴ ق / ۱۳۰۵ ش توسط میرزا ابراهیم خان شیرازی به فارسی ترجمه شده است.نصر الله تقوی در خاتمه ای که بر این کتاب نوشته، شرح حالی از مؤلف را نوشته است. این شرح حال در سال ۱۳۳۸ ق / ۱۲۹۹ ش نوشته شده و همانجا قید شده است که این کتاب سالها پیش از آن برای فرهاد میرزا معتمد الدوله ترجمه شده و نسخه خطی آن از روی نسخه اصل، برای وی – یعنی نصر الله تقوی – استنساخ شده است. تاریخ ترجمه آن سال ۱۲۷۵ ق مطابق با سال ۱۸۵۸ یعنی ۷ سال پس از انتشار کتاب، ۹ سال پس از تألیف آن (سال ۱۸۴۹) و یکسال پیش از مرگ مؤلف در سال ۱۸۵۹ (۲۸ نوامبر) بوده است.
شرح حال مؤلف به قلم نصر الله تقویروشن نیست تقوی شرح حال مؤلف را از کجا به دست آورده است؛ اما هرچه هست، شرح حالی کوتاه و در عین حال جامع است. وی می نویسد: واشنگتون اروینگ از مشاهیر ادبای امریکا است. در سوم آوریل ۱۷۸۳ مسیحی در شهر نیویورک متولد شده و در ۲۸ نوامبر ۱۸۵۹ مسیحی در حوالی نیویورک وفات کرده است. پدرش تاجر، اصلا اسکاتلندی و مادرش انگلیسی بوده است.در وین تحصیلات خود را در مدرسه کلومبیا به پایان رسانید و با این که ضعف بنیه غالبا او را از کوشش باز می داشت، معذلک اطلاعات عمیقۀ دقیقه فرا گرفته و بعد برای اصلاح احوال مزاجی مصمم مسافرت شده در فرانسه، ایتالیا، سویس، هلند و انگلستان سیر نمود و در اقالیم مختلفه اطلاعات مبسوطه به دست آورد. اول قدم او در ادبیات در سن هیجده سالگی شد و یک سلسله مکاتیب مطایبه آمیز در روزنامه ای که برادرش اداره می کرد، انتشار داد. مکاتیب مزبوره سریعا جالب انظار و موجب شهرت نویسنده گردید. سپس تصنیفات متعدده دیگر وی حسن قریحۀ او را مسلم و پایه شهرتش را مستحکم ساخت. در ابتدا شغل وکالت در ترافع را اختیار نموده بود، لیکن به زودی این مشغلۀ پرقیل و قال را ترک کرده با برادران خود به تجارت پرداخت. و در همان اوان جنگ امریکا وانگلستان شروع شد. اروین نیز به سمت آجودانی ژنرال تومپکن داخل جنگ شده و در ۱۸۱۵ با منصب سرهنگی از قشون خارج شد، لیکن کشمکش جنگ، رشته تجارت او را به کلی از هم گسیخته و مجبور شد از راه ادبیات در تحصیل معاش کوشش نماید و مجددا مسافرت انگلستان و پاریس و آلمان را پیش گرفته و در این ممالک از مشهودات و تحقیقات خود تصنیفاتی انتشار داد و چون در ضمن تحقیقات خود در تشریح و تبیین مسائل تاریخی جودت مخصوص بروز داده بود وزیر مختار امریکا در اسپانی او را به اسپانی دعوت نمود تا در اسنادی که راجع به تاریخ کریستف کلومب در آن مملکت سراغ کرده بود، فحص نماید. اروین نیز با اشتیاق فوق العاده به تفحص و تفصیل آن اسناد تاریخی پرداخت. در نتیجه و پس از دو سال زحمت از ۱۸۲۸ تا ۱۸۳۰ تاریخ زندگانی و مسافرت کرستوف کلومب انتشار یافت که از حیث عذوبت گفتار و حسن ترکیب سرآمد سایر تألیفات مصنف شده در نزد عامه نیز چنان که در خور بود، مقبول افتاد.اروین از سنه ۱۹۲۹ داخل خدمت دولت شده و به سمت منشی گری سفارت امریکا در لندن منصوب و تا ۱۸۳۱ در آنجا اقامت کرده به طور شایسته ادای وظیفه نمود و از سال ۱۸۳۱ به امریکا مراجعت کرده در شهر واشینتگتون مسکن گزیده و طرف توجه و احترام عموم بوده و از آنجا به ممالک شرقی دول متحده مسافرت کرده و شرح مسافرت خود را در تشریح و توصیف تواحی شرقی نگاشته است. در سال ۱۸۴۱ به سمت نمایندگی امریکا در دربار اسپانی انتخاب شده و تا ۱۸۴۳ در آنجا اقامت داشته. در این موقع یک نفر از مخلصین او، دولتِ هنگفتی به او بخشید و از آن وقت به کلی شغل دولتی را ترک کرده و در ۱۸۴۶ دوباره به نیویورک معاودت نموده و در حوالی نیویورک مسکن گزیده تا زمان وفات در آنجا بسر برد. تاریخ حضرت ختمی مرتبت و خلفای آن بزرگوار یکی از آثار اوست که در اواخر عمر در سنه ۱۸۴۹ مسیحی نگاشته است. (تحریرا فی ذی حجه الحرام ۱۳۳۸ هجری علی هاجرها آلاف الثناء «نصر الله التقوی»). (ص۳۲۳ – ۳۲۵)
مترجم کتابمترجم آن که میرزا ابراهیم شیرازی بوده، شرح حالی در اول کتاب دارد با این عبارت: این آقای میرزا ابراهیم شیرازی سالها در دار السلطنه لندن به تعلیم و تعلم مشغول بود، حسب الامر پادشاه مغفور محمد شاه – طاب ثراه – تاریخ روم را تا کشته شدن قیصر از انگلیسی به زبان فارسی ترجمه کرده است. دیگر از آثار او ترجمه قسمتی از تاریخی است که حکیم هوشیار واشینگتن اروینگ در ینگی دنیای شمالی نوشته است متعلق به احوال حضرت رسالت صلی الله علیه و آله. حکیم مزبور به اندازه ای رعایت انصاف کرده است که موجب تحیر ناظرین است. (ص ۳)از یادداشتی که مصحح در پایان کتاب آورده چنین به دست می آید که متن ترجمه شده توسط میرزا ابراهیم کامل نبوده و بعد از وی مترجم دیگری بخش باقی مانده را ترجمه کرده که از نظر مصحح «نتوانسته از عهدۀ خدمت برآید». (ص ۳۲۵).اما این که مترجم اول تا کجا ترجمه کرده بوده است، از یادداشتی که در صفحه ۲۲۵ آمده روشن می شود. از آنجا در می یابیم که مترجم کتاب در ۱۶ رمضان سال ۱۲۷۳ درگذشته و مترجم دیگری به نام افراسیاب، بقیه کتاب را ترجمه نموده است. این یادداشت چنین است: ترجمۀ این کتاب مستطاب که استادی مرحوم (میرزا ابراهیم شیرازی) می نمود ناتمام ماند و در شانزدهم ماه رمضان المبارک سنۀ هزار و دویست و هفتاد و سه هجری (۱۲۷۳ق) مطابق یازدهم می ماه انگلیسی هزار و هشتصد و پنجاه و هفت (۱۸۵۷م) مسیحی در طهران شیرازۀ عمرش به مقراض اجل بریده شد و استاد مرحوم تا باب بیست و چهارم ترجمه کرده بود و از اول باب بیست و چهارم تا آخر کتاب این بندۀ خاطی الراجی لربه الوهاب (افراسیاب) که چاکران و تربیت شدگان نواب مستطاب اشرف ارفع افخم شاهزاده آزاده سرکار نایب الایاله فرهاد میرزا – دام اقباله العالی – می باشم ترجمه کرده و الفاظ عربی را که فرنگیان به تحریف و تصحیف در کتابهای خود ثبت می نمایند، اکثری از صحۀ نواب معظم له گذرانیده است و سهل است آن الفاظ و اسامی که استاد مرحوم در ابواب بیست و چهارگانه نوشته شده بود، او نیز تصحیح شده است. و استاد مرحوم اکثر جا ترجمه تحت اللفظ نموده و این بنده چندان مراعات این مطلب ننموده، اخذ مطالب را مقدم داشت. ان شاء الله امیدوارم که در نظر اصحاب کمال مقبول و مستحسن افتد. (ص۲۳۵ – ۲۳۶)علی القاعده نه شیرازی و نه مترجم دوم، (تا آنجا که می دانیم) جلد دوم کتاب را که در باره تاریخ خلفا بوده ترجمه نکرده اند.در باره میرزا ابراهیم شیرازی مطلب بیشتری به دست نیامد. رکن زاده آدمیت هم در ( دانشمندان و سخن سرایان فارس ۱/۴۹؛ و نیز مشار: مؤلفین، ۱ / ۶۹) شرح حال کوتاهی بر اساس همین مقدمه کتاب تاریخ مقدس برای وی نوشته و حتی به دلیل این که یادداشت دوم را ندیده، از سال درگذشت وی هم اظهار بی اطلاعی می کند. با این که اکنون می دانیم وی در ۱۶ رمضان ۱۲۷۳ درگذشته است.
تاریخ ترجمه کتاباین کتاب در سال ۱۲۷۰ق به دست مترجم رسیده و گویا پنج سال بعد ترجمه آن یا نسخه ای از آن در فارسی آماده شده است. اما این که دقیقا کی و به دستور چه کسی ترجمه شده است، باز در خاتمه کتاب شرحی در این باره آمده است:تمام شد کتاب واشنگتن اروینک که در باب احوال جناب خاتم الانبیاء صلی الله علیه و اله تألیف نموده که از روی ۵۲ نسخه کتاب جمع کرده و غالبا از کتاب ابوالفدا ء مورخ نقل کرده در یوم چهارشنبه اول دیسمبر ماه انگلیسی سال ۱۸۵۸ مسیحی انگلیسی موافق ۲۴ ربیع الثانی سنه ۱۲۷۵ هجری. امید است که در نظر کیمیا اثر سرکار ولی النعم نواب اشرف والا نایب الایاله – روحی فداه – مقبول باشد و اگر حیات باشد جلد ثانی این کتاب که مشتمل بر احوال خلفاست ترجمه شده ضمیمه این کتاب خواهد شد. و من الله التوفیق و هو نعم المولی و نعم النصیر (ص ۳۲۳).
مقدمه مترجمبرای داشتن اطلاعات بیشتر در باره کتاب، و مترجم آن، بهتر است مقدمه کوتاه مترجم یعنی میرزا ابراهیم شیرازی را هم در اینجا بیاوریم. دانستیم که وی تنها ۲۴ باب از ۳۹ باب کتاب را ترجمه کرده که البته بخش اصلی کتاب است. وی می نویسد: شکر می کنم خدای قادر یگانه را که در عهد دولت ناصرالدین شاه غازی – خلد الله ملکه – این بندۀ ضعیف خود را به ترجمه برخی از احوال و صفات حمیده و اخلاق و عادات پسندیده حبیب و پیغمبر برگزیده خود محمد مصطفی – علیه و آله التحیه و الثناء – توفیق داد و به تذکرۀ اسامی و اوصاف بعضی از صحابه کبار و ائمه اطهار – صلوات الله علیهم اجمعین – یاری کرد. اللهم صل علی محمد و آل محمد. این بنده محمد ابراهیم شیرازی می گوید که یکی از مشاهیر فضلای ینگی دنیا موسوم به واشینگتن اروینک که صیت علم و فضلش نه همین تنها در آن بلاد بلکه در کل ممالک فرنگستان شایع و انوار کمالاتش از تصانیف و تألیف درخشنده و روشنش در همه آن بلاد مبرهن و ساطع است، پس از مطالعه و تتبع و اجتهاد در کتب سلف و خلف از آنچه از زبان فارسی و عربی به السنۀ فرنگی ترجمه شده و در میانشان هست و آنچه خود مورخین و سیاحان ممالک فرنگستان و ینگی دنیا در این ابواب یعنی طرف فرق و مذاهب اسلام نوشته اند کتابی به زبان انگلیسی در احوال و اطوار و اخلاق پیغمبر آخر الزمان ما – صلوات الله و سلامه علیه – نوشته و در تمام بلاد ینگی دنیا از قالب طبع بیرون آورده و منتشر ساخته است.یکی از دوستان صادق در سال گذشته که عبارت از ۱۸۵۳عیسوی و مطابق سنه ۱۲۷۰ هجری باشد، پس از مراجعت از سفر لندن نسخه ای از این کتاب، بنده را به ارمغان آورد و زهی ارمغانی. پس از آن که خود از مطالعه آن محظوظ شدم دریغ آمدم که سایر برادران دینی که از زبان انگلیسی بهره ندارند از مضمون این کتاب محروم مانند. لهذا همت گماشته آن را به عباراتی واضح و مطابق آنچه مؤلف نوشته بود بی تصرف و تغییر و تبدیلی در آن، به زبان فارسی ترجمه کردم و از خدا استمداد می کنم که این بندۀ خود را به اتمامش توفیق دهد. و بباید دانست که مؤلف این کتاب اگرچه معتقد به دین اسلام نیست لیکن مانند اکثری از متعصبین نصارا و یهود، پیغمبر ما را نیز کاذب و دنیا طلب و مردم فریب نمی داند بلکه آن بزرگوار را شوریده تصور کرده که از اوضاع بت پرستی نفرتش آمد و یقین کرد بر این که سنگ و چوب تراشیده به دست مخلوق، تدبیر عالم نتواند کرد و جهان را مدبری باید یگانه ی بی شریک و بی نظیر، واجب الوجودی لم یزل و لایزال. چنان که جد بزرگوارش ابراهیم خلیل الله معتقد شده بود و این آیات را هم از کلام الله مجید در باب وی به ترجمه ذکر می کند. (ص ۴-۵).
نسخه های کتاب تاریخ مقدسجدای از چاپ این کتاب که شرح آن خواهد آمد، چند نسخه خطی هم از این اثر در کتابخانه های مختلف برجای مانده است. این نسخه ها عبارتند از: نسخۀ آستان قدس (فهرست ۷ / ۵۴) با عنوان ترجمۀ احوال ختمی مرتبت. کتابخانه مدرسه شهید مطهری (سپهسالار) (فهرست: ۳/۳۰۵). نسخه مجلس (فهرست: ۱۲ / ۲۸۷). برای اطلاعات بیشتر در باره برخی نسخه ها بنگرید: فهرستواره کتابهای فارسی (منزوی): ۳ / ۱۵۷۵مناسب است در همین جا اشاره کنیم نسخه ای از اثر دیگر این مترجم با عنوان تاریخ روم که از انگلیسی به فارسی ترجمه شده و مترجم این کار را به دستور محمد شاه انجام رسانده در کتابخانه ملک (فهرست: ۲/۸۰) موجود است. همین طور نسخه ای از آن در کتابخانه مجلس (فهرست: ۲ / ۱۲۸) در اختیار می باشد.
استنساخ نسخه ای از کتاب برای نصر الله تقویاز زمانی که کتاب ترجمه شده تا وقتی که برای چاپ حروفی مهیا گشته، بیش از پنجاه سال گذشته است. یک نسخه کتاب که اصل هم بوده و با حواشی خود فرهاد میرزا، در میان کتابهای برجای مانده از وی بوده که در سال ۱۳۳۸ از روی آن نسخه ای برای سید نصرالله تقوی استنساخ شده است. در پایان کتاب آمده است: حسب الاشاره حضرت مستطاب ملاذ الانام السید السند و الحبر المؤید الحاج سید نصر الله الاخوی التقوی دامت برکاته سمت تحریر یافت بید اقلّ خلق الله و افقرهم محمدعلی بن علی بن عبدالخالق المصاحبی النائینی المتخلص به عبرت فی یوم الجمعه سادس و عشرین ذی حجۀ الحرام من شهور سنه ۱۳۳۸ من الهجره النبویه (ص ۳۲۳)این «عبرت» را می شناسیم و تذکره مشهور او در سالهای اخیر توسط کتابخانه مجلس شورای اسلامی طبع و به بازار کتاب عرضه شد.نصر الله تقوی در خاتمه کتاب می نویسد: این کتاب را از روی نسخه فاضل دانشمند دانش پرور مرحوم شاهزاده معتمد الدوله فرهاد میرزا – غفر له – که پاره ای به خط میرزا ابراهیم مترجم نسخه و پاره ای دیگر به خطوط رجال عصر از قبیل محمود خان ملک الشعراء مرحوم و غیره نوشته شده و به مقابله و تصحیح و تحشیه خود شاهزاده متحلی گشته استکتاب کردم (ص ۳۲۳).به نظر می رسد سید نصرالله تقوی علاقه مند شده است تا این اثر را به طبع برساند. هدف وی شناساندن فرهنگ خودی از زبان بیگانه و مقابله با کسانی بوده است که یگانه نجات ایران و سعادت ایرانیان را تقلید و تشبه به غرب می دانند. به نظر وی، این جماعت می توانند با مطالعه این کتاب بفهمند که خود چه دارند اما قدرش ندانند: … تا کسانی که از روی تعصب جاهلانه و تقلید عامیانه متابعت فرنگیان را علما و عملا و تشبه به بیگانگان را صورتا و معنا یگانه وسیله نجات ایران و تنها سعادت ایرانیان می پندارند این تاریخ را بخوانند، شاید در مرحله تقلید، تبعیض روا ندارند و در طریقۀ انصاف نسبت مؤسس و اساس اسلام نیز اقتدا به این عالم معروف و مورخ شهیر نمایند.
مصحح کتاباما این که مصحح کتاب چه کسی بوده، یادداشتی در انتهای کتاب در این باره درج شده است. این یادداشت متعلق به میرعماد نقیب زاده طباطبائی (نقیب زاده مشایخ) است که می نویسد: به طوری که در مقدمه کتاب اشاره شده، تمایلات روحی این حقیر بر حسب اشاره حضرت ملاذ الانام السید الجلیل آقای حاجی سید نصرالله اخوی رئیس دیوان تمیز – دامت برکاته – باعث طبع این کتاب مقدس گردید و روزی که شروع به طبع شد مصمم شدم که نواقص آن را اصلاح نمایم. ولی متأسفانه در اواسط کتاب بود که یک رشته گرفتاری های غیر منتظره مانع از مقصد گردید و با نهایت اشتیاقی که به انتشار این تاریخ مقدس داشتم نتوانستم طبع را به تأخیر انداخته و با فراغت مقصود را انجام دهم ولی امیدوارم که بعون الله اگر تجدید طبع به میان آید از آن قسمتی که ترجمه مرحوم میرزا ابراهیم ناقص مانده و مترجم دوم نتوانسته درست از عهده خدمت برآید نواقص کتاب را رفع و یک دفعۀ دیگر با اصلاحات اساسی این نسخه و ترجمه و طبع جلد دوم این کتاب نیز خدمت لایقی به عالم اسلامی کرده باشم (میر عماد نقیب زاده طباطبائی – مشایخ، معلم فقه و حقوق). (ص ۳۲۵).البته در این کتاب، چندین گونه حاشیه وجود دارد. نخست حواشی مختصری از نقیب زاده که در برخی از صفحات کتاب آمده و نامش در انتهای آن دیده می شود. حواشی چندی هم از مترجم است که در انتهای آنها کلمه «مترجم» افزوده شده است. یکی دو مورد هم حواشی از فرهاد میرزا آمده و امضای فرهاد بن ولیعهد دارد (ص ۱۴۱). از خود مؤلف هم چند حاشیه در کتاب هست که علی القاعده حکم پاورقی توضیحی داشته است.
شرحی در باره منابع کتابدر توضیحی که در پایان کتاب آمده چندین نکته در باره منابع کتاب و نیز تاریخ تألیف آن درج شده است. در باره منابع کتاب آمده است:کتاب اروینگ واشنگتون که در بیان احوالات جناب پیغمبر آخر الزمان منتخب نموده است، غالب روایات آن را از منابع و اصل دوست اسپانی در زمانی که سارّان ها قسمت بزرگی از مملکت مزبور را متصرف شده حکمرانی می نمودند و بعضی را از ترجمه مستر کگنیر که کتاب تاریخ عربی ابوالفدا را به زبان ولایتی ترجمه کرده، نسخه ای از آن در کتابخانه جزویت سنت اسدرو در مدرید پیدا شده بود و روایات بعضی مصنفین دیگر هم بر او افزوده شده خاصه شرح حکیم گستاویل که از خردمندان و فحول رئیس کتابخانه مدرسه هیدل برک بوده است که مصنف به همت و یاری او در این باب کمال امتنان را دارد و از اوست این چند کلمه در خصوص محمد (محمد در پرافِت سِین لبن اوند سِین لِهر) که به زبان جرمن است یعنی «ایام حیات و شریعت محمد پیغمبر». (ص ۳۲۲)
فصول کتابفصول سی و نه گانه کتاب به ترتیب رویدادهای معمول در کتابهای سیره منظم شده است: تعریف عربستان، در تولد و نسب پیامبر، مکه و کعبه، سفر با کاروان شام، تجارت محمد و ازدواج با خدیجه، در تعریف احوال و اخلاق محمد (ص)، تبلیغ به نزدیکان، مختصری از قوانین و آداب و تکالیف و رسوم ملت محمد (ص)، استهزاء قریش به محمد (ص)، اسلام عمر و ستم ابوسفیان و دیگر مسائل برخورد قریش با محمد (ص)، محدودیت قریش برای محمد (ص)، معراج، هجرت به مدینه، و به همین ترتیب سایر مسائل مربوط به مسلمانان در مدینه و نبردها در ادامه آمده است. فصل سی و نهم در باره صورت و حالات و اخلاق و صفات و رفتار پیغمبر (ص) است.
نگاهی به محتواپیداست که مترجم لحن کتاب را به مقدار زیادی متناسب با فرهنگ اسلامی ایرانی تغییر داده و این امر می توانسته بسیار طبیعی باشد. با این حال بعید می نماید چیزی را حذف کرده باشد. این مسأله در باره مترجم اصلی بیشتر مصداق دارد که مقید به حفظ مطالب مؤلف بوده و تحت اللفظی ترجمه کرده است در حالی که مترجم دوم، ادبیات کتاب را بسیار تغییر داده است.از مجموع مطالب چنین به دست می آید که صرف نظر از این که مؤلف بر آن است تا نشان دهد منصفانه می نویسد، و علائمی هم در این زمینه وجود دارد، اما چنان نیست که بسان یک معتقد به نبوت مطالب را نوشته باشد. با این حال، همین مقدار، چندین گام جلوتر از آن چیزی است که در قرن هفدهم و پیش از آن میان اروپائیان رایج بوده است. در اینجا به اختصار به چند مورد از دیدگاه های وی اشاره می کنیم.وی با این دیدگاه که محمد (ص) اهل لذات دنیا بوده سخت به مخالفت برخاسته و با توجه به آزار و اذیت های دوران مکه و این که «در عرض این مدت دمی از شرّ اعادی آسوده نبوده و از بیم کفار قریش پیوسته در خطر و تزلزل زیستن و هر روز از مقامی به مقامی گریختن و پنهان شدن و متحمل آن همه صدمات آمدن و آنی خود رااز مکر و کید و شر کفار قریش آسوده نیافتن» چگونه چنین کسی آن هم در آستانه پنجاه و اند سالگی، باز هم به راه خود ادامه می دهد و تازه در اندیشه هجرت می افتد. به طور معمول، اگر کسی در عنفوان جوانی رنجی می برد، انتظار دارد در اوان پیری میوۀ نهالی را که کاشته برداشت کند در حالی که در باره محمد (ص) چنین نیست. وی می نویسد: «اگر محمد مرد دنیا دوستی بود از این محنت و مشقتها و صدامات اوان جوانیش در هنگام پیری، حاصل او چه بود؟ … اکنون محمد را می بینم که در اوان پیری از همه چیز دست کشیده و چشم پوشیده مگر دین و ملت خود که در آن قائم و استوار مانده، دنیا و ما فیها در نظرش قدری نبود و خیالات بلندش همه مصروف ذکر حق و نمودن راه راست به بندگان گمراه خدا بود». (ص ۱۳۶)اروینگ نقادی هایی هم نسبت به برخی از اخباری که جنبه ماورائی زیادی داشته دارد. از جمله در باره روایاتی که در باره جشن و شادی فرشتگان در عروسی علی (ع) با فاطمه (س) در منابع سنی نقل شده است. وی پس از نقل آنها می نویسد: چنین است گزافه گویی و اغراق بندی جهال و متعصبین نویسندگان اسلام که در اکثر آنچه از محمد و ملتش نوشته اند چندان از این گونه مزخرفات و مهملات درج کرده اند که بی آنکه خودشان ملتفت باشند از عظمت واقعی و قدر و جلال حقیقی آن بزرگوار کاسته اند (ص ۱۶۴).آشکار است که نویسنده به هیچ روی به امر وحی به عنوان یک امر واقعی باور ندارد، گرچه می پذیرد که محمد (ص) خود یقین داشته است که این مطالب را از فرشته وحی می گیرد. بنابرین، عقاید رایج تا آن زمان که بسیاری از مطالب قرآنی، برگرفته از اهل کتاب بوده، در این اثر هم دیده می شود. در باره تقسیم غنایم می نویسد: «محمد (ص) چون از کتب مقدسه استحضاری تام داشت احتمال می رود که این گونه تقسیم کردن غنایم را از آنجا اقتباس کرده باشد» (ص ۱۸۷)در موضع زن هم که از حساسیت زیادی در ذهنیت غربی ها برخوردار بود، با اشاره به این که مورخین اسلام در توصیف و تحسین عفت و عصمت پیغمبر در ایام جوانیش بسیار نوشته اند، ضمن اشاره به «میل عنصری جبلّی» که محمد «با جنس اناث داشت» تأکید دارد که تا خدیجه زنده بود، و به رغم آن که چند همسری رواج داشت، زن دیگر بر وی نگرفت. نه در خانه خود رقیبی به او داد و نه در دلش به خیال زنی دیگر افتاد. حتی بعدها با وجود عایشه و دیگران، همچنان مهرش را به خدیجه نگاه داشت. (ص ۱۶۶).در باره معراج هم پس از نقل روایاتی چند، می گوید که این مطالب «یا باید به کلی کذب محض و ساختگی متعصبین اهل اسلام باشد» و یا مقصود «همان حالات روحانی است که محمد را در بعضی اوقات چنان بی خود می کرد و از خیال زمین و آب و گل عالم جسمانی و کالبد حیوانی او را به آسمان می برد». (ص ۱۳۳)
ترجمه عربی کتابتا آنجا که آگاهی یافتیم این کتاب دو بار به عربی ترجمه و منتشر شده است. یک بار توسط دکتر علی حسنی خربوطلی با عنوان حیاه محمد توسط دارالمعارف مصردر سال ۱۹۶۶ م. این ترجمه، همراه با تعلیقاتی است که مترجم بر کتاب افزوده است.ترجمه دوم کتاب با عنوان محمد (ص) توسط هانی یحیی نصری همراه با حواشی و مقارنات چندی که با کتاب سیره ابن کثیر و هیکل در آن صورت گرفته است، توسط المرکز الثقافی الاسلامی در سال ۱۹۹۹ م در مراکش به چاپ رسیده است.در باره زندگینامه مختصر واشنگتن اروینگ به آدرس زیر مراجعه فرمایید:http://www.hudsonvalley.org/education/Background/abt_irving/abt_irving.html
منبع: www.historylib.com