زیدیان شمال ایران در قرن هشتم بر اساس نسخه اى تازه یاب(۳)

۱۷٫ توضیح سه اصطلاح «ازارق»، «داودیون» و «افوَهان» که در انساب به کار مى رود.۱۸٫ احصاى نام انبیاى صاحب رسالت; مؤلف مى گوید که انبیاى صاحبان رسالت سیصد و سیزده نفرند و به نقل از شیخ ابوجعفر محمد بن یعقوب هوسمى در کتاب أصول الدیانات نقل مى کند که «حشویه» تعداد انبیا را یکصد و بیست و چهار هزار نفر دانسته اند; ولى قاضى القضاه عبدالجبار معتزلى گفته است که مسلمانان به همه پیامبران ایمان دارند، ولى تعداد آنها را معلوم نمى کنند و افزوده است. پس از این توضیح، مؤلف نام یک یک این سیصد و سیزده نفر را آورده است.۱۹٫ گلایه و شکایت مؤلف از زمانه خودش که به اعتقاد او زمان سکوت و بیرون نیامدن از خانه است و زمانى است که مردمان جهل را دوست مى دارند و علم را دشمن; این گلایه حکایتگرِ و یا حداقل نشان دهنده این مطلب است که مؤلف مورد بى مهرى حاکمان و مردمان زمان خود بوده است. وضعیتِ نامناسب زیدیه شمال ایران در زمان تألیف این رساله (حدود نیمه قرن هشتم) است.
فهرست پانزده فصل موجود رساله فصل دوازدهم: (با عنوان احتمالى) عالمان زیدى ناصریه تا زمان فقیه محمد بن صالحفصل سیزدهم: عالمان زیدى ناصریه معاصر فقیه محمد بن صالح تا زمان مؤلففصل چهاردهم: بازشناسى اساتید از شاگردانفصل پانزدهم: سادات و مشایخى از علما که ادامه دهنده مکتب مؤیدبالله بوده اندفصل شانزدهم: اصحاب هادى یحیى بن حسین حسنى یمنىفصل هفدهم: توضیحاتى درباره عالمان سادات و فقهافصل هیجدهم: اصحاب ظاهر و اصحاب حدیث و اصحاب رأىفصل نوزدهم: تألیفات امام ناصر للحقفصل بیستم: دیگر کتاب هاى زیدیهفصل بیست و یکم: فقها(ى اهل سنت) و ادامه دهندگان راه آنهافصل بیست و دوم: بزرگان صحابه پیامبر(ص)فصل بیست و سوم: عالمان و زاهدانى ازصحابه که با على بن ابى طالب(ع) بوده و معاویه را به دلیل ادعاى مقام امامت گمراه مى دانستندفصل بیست و چهارم: اصحاب صفّهفصل بیست و پنجم: هفتاد و سه فرقه اى که پیامبر از آن خبر داده استفصل بیست و ششم: برخى از نسب هاى ناآشنافصل بیست و هفتم: انبیایى که رسول بوده اندخاتمه: شکایت از روزگار و دعوت به زهد
ضمیمه یک. فصل هفدهم رساله رجال الزیدیه الفصل السابع عشر: فى تفاصیل العلماء من السادات و الفقهاءالهادى یحیى ع و ابناه احمد بن یحیى ع و محمد بن یحیى ع و أبوالعباس الحسنى و المؤیدبالله و أخوه السیدأبوطالب ع، إذا اتفقوا فى مسئله یقال لهم القاسمیه و الساده أیضا.و المؤیدبالله و أخوه السیدأبوطالب، إذا اتفقا فى مسئله یقال لهما الاخوان.و أبوالعباس الحسنى و تلمیذه السیدأبوطالب، إذا اتفقا فى مسئله یقال لهما السیدان.و إذا اتفق معهم الناصر للحق ع، یقال لهم أهل البیت ع.و صاحب الهدایه الشیخ أبوطالب السولشى و صاحب المسفر على بن محمد الابرانى و صاحب المرشد حسین على الحسینى و صاحب المغنى على بن فیرمرد اللیاهجى و الشیخ أبوالقاسم البستى و الناصر الرضا و الشیخ أبوطالب الفارسى السلمانى، إذا اتفقوا فى مسئله یقال لهم المشایخ.و إذا اتفق الشیخ أبوجعفر الهوسمى و الشیخ أبوالقاسم البستى فى مسئله، یقال لهما الشیخان.و إذا اتفق الشافعى محمد بن إدریس و أبوحنیفه نعمان بن ثابت، یقال لهما الفریقان.و إذا اتفق معهما مالک، یقال لهم الفقهاء.و إذا اتفق الفقیه شهرآشوب الدیلمى و الشیخ الحافظ الدیلمى و ابنه أبومنصور بن على و أبویوسف جمال الدین الخانکج و أحمد بن داعى بن حسین التنهجى و مدکیاء البخارى التنهجى و الفقیه حربى دوست الملاتى و الفقیه شهردویر بن على تلمیذ جمال الدین أبوالفضل الناصر الحسینى و الفقیه أبوالرضا و الفقیه محمد بن صالح و من فى طبقتهم من الفقهاء و العلماء، إذا اتفقوا فى مسئله یقال لهم المتأخرون.و أبوالفضل الناصر فقد عدّه الفقیه حسین بن محمد بن صالح من المشایخ و غیره من جمله المتأخرین و الله أعلم.
ضمیمه دو. متن مشیخه دوم از «دو مشیخه زیدى»[52] و شرح آن فصل فى تفاصیل العلماء من السادات و الفقهاء(۱) الهادى یحیى (۲) و ابناه احمد بن یحیى (۳) و محمد بن یحیى (۴) و أبوالعباس الحسنى ع (۵) و المؤیدبالله (۶) و أخوه السیدأبوطالب، إذا اتفقوا فى مسئله یقال لهم: القاسمیه ع و الساده أیضا.(۷) و الم بالله[۵۳] و أخوه السید ط،[۵۴] إذا اتفقا فى مسئله یقال لها: الأخوان.(۸) و أبوالعباس الحسنى (۹) و تلمیذه السیدأبوطالب، إذا اتفقا فى مسئله یقال: السیدان.و إذا اتفق معهم (۱۰) الإمام الناصر للحق علیه السلام یقال لهم أهل البیت ع.(۱۱) و صاحب الهدایه الشیخ أبوطالب السولشى (۱۲) و صاحب المسفر على بن محمد الابرانى (۱۳) و صاحب المرشد حسین بن على الحسینى (۱۴) و صاحب المغنى على بن فیرمرد لاهیجانى (۱۵) و الشیخ أبوالقاسم البستى (۱۶) و الناصر الرضا (۱۷) و الشیخ أبوطالب الفارسى الشلمانى، إذا اتفقوا فى مسئله یقال لهم المشایخ.و إذا اتفق (۱۸) الشیخ أبوجعفر الهوسمى (۱۹) و الشیخ أبوالقاسم التستى،[۵۵] فى مسأله یقال لهما الشیخان.و إذا اتفق (۲۰) الشافعى محمد بن إدریس (۲۱) و أبوحنیفه نعمان بن ثابت، یقال لهما: فریقان.و إذا اتفق معهما (۲۲) مالک، یقال لهم الفقهاء.و إذا اتفق (۲۳) الفقیه شهراشوبه الدیلمى (۲۴) و الشیخ ظ[۵۶] الدیلمى (۲۵) و ابنه أبومنصور بن على (۲۶) و أبویوسف بن جمال الدین الخانکج (۲۷) و أحمد بن داعى بن حسین التنهیجى (۲۸) و مدکیاء البخارى التنهیجى (۲۹) و الفقیه حربى دوست الملاتى (۳۰) و الفقیه شهردویر بن على، تلمیذ (۳۱) جمال الدین (۳۲) و أبوالفضل الناصر الحسینى (۳۳) و السیدأبوالرضا (۳۴) و السیدأشرف (۳۵) و الفقیه أبوالرضا (۳۶) و الفقیه باجویه (۳۷) و ابناه[۵۷] محمد بن باجویه (۳۸) و الفقیه محمد بن صالح و من فى طبقتهم من الفقهاء و العلماء، إذا اتفقوا فى مسأله یقال لهم المتأخرون.رضى الله تعالى عنهم و عن محبیهم.شرحْ مانندى بر این مشیخه (چنان که در هامش آن با خط نستعلیق دیده مى شود)[۵۸]۱٫ الهادى: و هو یحیى بن الحسین بن القاسم بن ابرهیم بن عبدالله بن الحسن ع و قبره فى صوره[۵۹]بلده من بلاد الیمن.۲٫ ابوالعباس الحسنى: اسمه احمد بن إبراهیم صاحب النصوص و شرح الأحکام و المصابیح و هو خال الم[۶۰] بالله و السید ط[۶۱] و استادهما و مشهده بآمل طبرستان.۳٫ المؤیدبالله: اسمه[۶۲] الم بالله أحمد و اسم السید ط یحیى و هما ابن[۶۳]الحسین بن هارون بن الحسین بن محمد بن القاسم بن الحسن بن زید بن الحسن بن على بن ابى طالب صلوات الله علیهم اجمعین. و مشهد الم بالله بلنجا و مشهد سید ط بآمل بجوار مشهد الناصر للحق علیه السلام.۵٫ السید ابوطالب:[۶۴] اسمه محمد بن ادریس القریشى و قبره بمصر.۶٫ الناصر للحق: اسمه حسن بن على علیه السلام و مشهده بآمل طبرستان فى دار قاسم بن على و قبره مشهور و مزور الآن.۷٫ صاحب الهدایه: اسمه یحیى بن موسى و لقبه الشیخ ط[۶۵] السولشى المدفون فى قریه کُمل. صنف کتابین: أحدهما الهدایه للناصر للحق ع و الآخر التفریعاث[۶۶] للهادى.۸٫ صاحب المرشد: ابن أخ الناصر للحق ع المدفون بلاهجان فى جانب سمرود و هو أب زوجه الحسین الناصر رحمه الله.۹٫ صاحب المغنى: المدفون بلاهجان فى جانب خمیر کلایه و قبره مشهور.۱۰٫ الناصر الرضا: و قبر الناصر الرضا فى برفجان و قیل أن قبران قبل[۶۷] ابى الفضل الناصر هناک أیضا.۱۱٫ الشیخ أبوطالب الفارسى الشلمانى: صاحب التقریر فى شرح التحریر و صاحب مجلس الغدیر و له تصانیف کثیره.المشایخ الناصریه:۱۲٫ الشیخ أبوجعفر الهوسمى: و قبره مشهور فى هوسم، محمد بن یعقوب القرشى صاحب کتاب الإبانه کنیته. من الشیخ الفقیه حاجى حسن رحمه.[۶۸]۱۳٫ الشیخ أبوالقاسم التستى:[۶۹] اسمه أحمد بن إسماعیل صاحب شرح نص الناصر للحق ع المسمى بالباهر و صاحب شرح المو ـ رح ـ للم بالله و استاد السید ط.۱۴٫ الفقیه شهراشوبه: المدفون فى برفجان و هو من نافله الشیخ ابى ثابت و هو فى عصر الشیخ ظ[۷۰] و اسمه ابوالفضل.۱۵٫ الشیخ ظ الدیلمى: اسمه على بن اصفاهان الدیلمى قبل[۷۱] أنه کانه[۷۲] صاحب التوریه و الإنجیل سفرتان.۱۶٫ مدکیاء البخارى: اسمه محمد کیاء البخارى صاحب شرح المتنبى.۱۷٫ شهردویر: استاد بهاءالدین یوسف صاحب التفسیر المدفون فى پاشیجا.۱۸٫ و شهردویر بن یوسف الملقب بالبهاءالدین.[۷۳]۱۹٫ جمال الدین: صاحب حاشیه المسائل المدفون فى لاهجان فى جانب پردسر و قبره مشهور الآن.۲۰٫ ابوالفضل الناصر الحسینى: قال العالم الفقیه حاجى حسن التنهیجى رحمه الله: و أما أبوالفضل الناصر فقد عدّه الفقیه حسین بن محمد بن صالح من المشایخ و غیر[۷۴] من جمله المتأخرین. و الله أعلم.۲۱٫ ابوالرضا: و قبر السید ابوالرضا فى أرض کیسم و قبره قد أشرف فى أرض بجن[۷۵]مزور مشهور.۲۲٫ محمد بن باجویه: استاد شمس الدین محمد بن صالح و قبره و قبر أبیه فى کوکلوه رحمه الله.والسلامکتاب نامهابن أبى الرجال، أحمد بن صالح، مطلع البدور و مجمع البحور فى تراجم علماء الزیدیه، به کوشش عبدالرقیب مطهر محمد حجر، صعده: مرکز أهل البیت للدراسات الإسلامیه، چاپ اول، ۱۴۲۵ق / ۲۰۰۴م.ابن شهرآشوب، محمد بن على، معالم العلماء، النجف الاشرف: المطبعه الحیدریه، ۱۳۸۰ق / ۱۹۶۱م.ابن ندیم، الفهرست، تحقیق رضا تجدد; مطبعه دانشگاه طهران، ۱۳۵۰ش / ۱۳۹۱ق / ۱۹۷۱م.أخبار أئمه الزیدیه فى طبرستان و دیلمان و جیلان، به کوشش ویلفرد مادلونگ، بیروت: المعهد الآلمانى للأبحاث الشرقیه، بیروت، ۱۹۸۷م.حسنى، منصوربالله عبدالله ابن حمزه، المهذب، گردآورى محمد بن اسعد مذحجى، به کوشش عبدالسلام بن عباس وجیه; مؤسسه الإمام زید بن على الثقافیه، چاپ اول، ۱۴۲۱ق / ۲۰۰۱م.حقیقت، عبدالرفیع، جنبش زیدیه در ایران، تهران: کومش، چاپ اول، ویرایش دوم، ۱۳۸۳ش.«دو مشیخه زیدى»، به کوشش محمدتقى دانش پژوه، منتشر شده در نامه مینوى، زیر نظر حبیب یغمایى و ایرج افشار، چاپ و انتشارات جاویدان.رابینو، سفرنامه مازندران و استرآباد، ترجمه غلامعلى وحید مازندرانى، تهران: انتشارات علمى و فرهنگى، چاپ چهارم، ۱۳۸۳ش.طبقات الزیدیه الکبرى، (القسم الثالث = بلوغ المراد إلى معرفه الأسناد)، به کوشش عبدالسلام بن عباس وجیه، مؤسسه الإمام زید بن على الثقافیه، چاپ اول، ۱۴۲۱ق / ۲۰۰۱م.محلى، حمید بن احمد، الحدائق الوردیه، به کوشش دکتر مرتضى بن زید محطورى، صنعاء: مرکز بدر، ۱۴۲۳ق / ۲۰۰۳م.مرعشى، سیدمیرظهیرالدین، تاریخ طبرستان و رویان و مازندران، به کوشش محمدحسین تسبیحى، تهران: انتشارات شرق، ۱۳۶۸ش.تاریخ گیلان و دیلمستان، به کوشش دکتر منوچهر ستوده، تهران: انتشارات اطلاعات، ۱۳۶۴ش.موسوى نژاد، سید على، تراث الزیدیه، قم: مرکز مطالعات و تحقیقات ادیان و مذاهب، ۱۳۸۴ش.مؤیدى، مجدالدین بن محمد بن منصور، التحف شرح الزلف، صنعاء: مرکز بدر، چاپ سوم، ۱۴۱۷ق / ۱۹۹۷م.نجاشى، ابوالعباس احمد بن على بن احمد بن عباس، رجال النجاشى، تحقیق سیدموسى شبیرى زنجانى، قم: موسسه النشر الاسلامى، ۱۴۰۷ق.وجیه، عبدالسلام بن عباس، اعلام المؤلفین الزیدیه، مؤسسه الإمام زید بن على الثقافیه، چاپ اول، ۱۴۲۰ق / ۱۹۹۹م.هارونى، ابوطالب ناطق بالحق یحیى بن حسین، الافاده فى تاریخ الائمه الساده، به کوشش ابراهیم بن مجدالدین مویدى و هادى بن حسن بن هادى حمزى، صعده: مرکز اهل البیت للدراسات الاسلامیه، ۱۴۲۲ق / ۲۰۰۱م.
پی نوشت ها :
[۵۲]. منتشرشده در نامه مینوى.[۵۳]. مخفف المؤید.[۵۴]. مخفف ابوطالب.[۵۵]. کذا; صحیح: البستى.[۵۶]. مخفف الحافظ.[۵۷]. کذا; صحیح: ابنه.[۵۸]. شماره گذارى مطالبى که در ادامه آمده در نسخه منتشرشده مغشوش و بهم ریخته است، ترتیب شماره ها از ماست.[۵۹]. صحیح: صعده. مرکز حکومت هادى و مدفن او و تاکنون از پایگاه هاى مهم و اصلى زیدیه در کشور یمن.[۶۰]. مخفف المؤید.[۶۱]. مخفف ابوطالب.[۶۲]. کذا; صحیح: اسم.[۶۳]. صحیح: ابنا.[۶۴]. صحیح الشافعى به جاى السید ابوطالب.[۶۵]. مخفف ابوطالب.[۶۶]. کذا; صحیح: التفریعات.[۶۷]. کذا; صحیح: قیل.[۶۸]. کذا; صحیح: رحمه الله.[۶۹]. کذا; صحیح: البستى.[۷۰]. مخفف الحافظ.[۷۱]. کذا; صحیح: قیل.[۷۲]. کذا; صحیح: کان.[۷۳]. کذا; صحیح: ببهاءالدین.[۷۴]. کذا; صحیح: و غیره.[۷۵]. کذا، صحیح: تجن. منبع:پایگاه دانشگاه ادیان و مذاهب